Қавлаи таъолӣ : إни аллоҳи иأмркми أни тؤдўои алأмоноти إлии أҳлҳои сабаби нузули ин ояти он буд ки аббоси бен абди алмтлб ъам расӯли худои соҳиби сқоиаҳи замзам буд , мироси барда аз падари абди алмтлб . Чун рӯзи фатҳи Макка буд расӯли худо ( с ) бар минбари хутба фатҳ мекард . Аббоси вайро гуфт : ё расӯли аллоҳ бояд ки ту сдонт , яъне хизмату калиди дории каъба бо сқоиаҳи замзами моро баҳам кунӣ . Расӯли худои Усмони талҳаи ҳуҷбиро бихонад ,у калид аз ваии хост . Усмон шуд ,у калид аз модари бастад ,у брсўл худо дод . Расӯли худо ( с ) қасд кард ки калиди фаро аббос диҳад , Ҷабраил омад ва оят оварад : إни аллоҳи иأмркми أни тؤдўои алأмоноти إлии أҳлҳо . Расӯли худо ( с ) Усмони талҳаро бархонад ,у калиди буи боз дод , ва гуфт : « ҳоки холидаи толдаҳи лои инзъҳои мнкми алои золим » .

قوله تعالی: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی‌ أَهْلِها سبب نزول این آیت آن بود که عباس بن عبد المطلب عمّ رسول خدا صاحب سقایه زمزم بود، میراث برده از پدر عبد المطلب. چون روز فتح مکه بود رسول خدا (ص) بر منبر خطبه فتح میکرد. عباس وی را گفت: یا رسول اللَّه باید که تو سدانت، یعنی خدمت و کلید داری کعبه با سقایه زمزم ما را بهم کنی. رسول خدا عثمان طلحه حجبی را بخواند، و کلید از وی خواست. عثمان شد، و کلید از مادر بستد، و برسول خدا داد. رسول خدا (ص) قصد کرد که کلید فرا عباس دهد، جبرئیل آمد و آیت آورد: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی‌ أَهْلِها. رسول خدا (ص) عثمان طلحه را برخواند، و کلید بوی باز داد، و گفت: «هاک خالدة تالدة لا ینزعها منکم الّا ظالم».

Пас Усмон ҳиҷрат кард ,у калиди ббродри худ супурд , акнӯн дар дасти фарзандон вайаст . Ва ин ояти алӣ алхусус дар шаъни эшон фурӯ омад , аммо ҳукми он омаст ки ҳамаи мусулмононро бодоءи амонати миФрмоид . Ва фии злк

پس عثمان هجرت کرد، و کلید ببرادر خود سپرد، اکنون در دست فرزندان وی است. و این آیت علی الخصوص در شأن ایشان فرو آمد، امّا حکم آن عام است که همه مسلمانان را باداء امانت میفرماید. و فی ذلک‌

Иқўл алнабӣ ( с ) : « ади алأмонаҳи илои ман аӣтмнк ,у лои тхни ман хонк » .

یقول النّبیّ (ص): «ادّ الأمانة الی من ائتمنک، و لا تخن من خانک».

Адоءи номи боз додан чизеаст бо касе , амонатӣ ё аФомӣ ,у тأдит масдараст бҳқиқт ,у адоء исмаст на масдар , аммо онро биҷой масдар ниҳанд ,у адои иأдў , азои хтл , иқол : адўти ллсид , азои хтлтаҳи лтсидаҳ ,у أдии алсқоءи иأдӣ , азои амкни ман мхзаҳ .

اداء نام باز دادن چیزی است با کسی، امانتی یا افامی، و تأدیت مصدر است بحقیقت، و اداء اسم است نه مصدر، امّا آن را بجای مصدر نهند، و ادا یأدو، اذا ختل، یقال: ادوت للصّید، اذا ختلته لتصیده، و أدی السّقاء یأدی، اذا امکن من مخضه.

Ва إзои ҳикматами байни анноси أни тҳкмўои болъдли кони ман алъдли ани аллоҳи ъзу ҷли дафъи алсқоиаҳи илои алъбоси бен абди алмтлб ,у алҳҷобаҳи илои Усмони бен талҳа , лأнҳмои конои аҳлҳмои фии алҷоҳлиаҳ .

وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ کان من العدل انّ اللَّه عزّ و جلّ دفع السّقایة الی العباس بن عبد المطلب، و الحجابة الی عثمان بن طلحة، لأنّهما کانا اهلهما فی الجاهلیّة.

إни аллоҳи нъмои иъзкм ба нъмо бкср навену айн , қроءти ?маккейу варашу ҳФс ва ёқӯбаст ,у нъмо бкср навену искони айн , қроءти абӯи Амру қолўну Исмоилу абӯ бикраст . Боқӣ бФтҳ навену каср айн хонанд , ва дар ташдид мем ҳеҷ хилоф нест ,у маънӣ ҳама яксонаст , ва « мо » ӣнҷо накарааст бмънии шайъи ء , ва дар мавзе насбаст , ва инро насби алӣ алтФсир гӯйанд , алмънии нъми шиӣои ҳай ! ва агар хоҳии моء слт наҳй , яъне Фнъми ҳай . Мегуяд : некои чизе ки аллоҳи шуморо бон панд медиҳад , ва бар роҳ медорад , ва он қуръонаст каломи худованди ъзу ҷл .

إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا یَعِظُکُمْ بِهِ نعمّا بکسر نون و عین، قراءت مکی و ورش و حفص و یعقوب است، و نعما بکسر نون و اسکان عین، قراءت ابو عمرو و قالون و اسماعیل و ابو بکر است. باقی بفتح نون و کسر عین خوانند، و در تشدید میم هیچ خلاف نیست، و معنی همه یکسانست، و «ما» اینجا نکره است بمعنی شی‌ء، و در موضع نصب است، و این را نصب علی التفسیر گویند، المعنی نعم شیئا هی! و اگر خواهی ماء صلت نهی، یعنی فنعم هی. میگوید: نیکا چیزی که اللَّه شما را بآن پند میدهد، و بر راه میدارد، و آن قرآن است کلام خداوند عزّ و جلّ.

إни аллоҳи кони смиъои лмқолткми фии алأмонаҳу алҳкм , бсирои бмои тъмлўни Фиҳмо .

إِنَّ اللَّهَ کانَ سَمِیعاً لمقالتکم فی الأمانة و الحکم، بَصِیراً بما تعملون فیهما.

Ва сҳи фии алхбри أни абои ҳрираҳи кони иқрأи ҳзаҳи алоиаҳ , Фўзъи ибҳомаи алии أзнаҳ ,у алтии тлиҳои алии Айнӣа ,у қол : ҳоказо самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқрءўҳо ,у изъи асбъиаҳи ъалиҳумо . Ва фии ҳзаҳи алхбри исботи алсмъу албсри ллаҳи ъзу ҷли алии мо лои ихФии алии аҳад .

و صحّ فی الخبر أنّ ابا هریرة کان یقرأ هذه الآیة، فوضع ابهامه علی أذنه، و الّتی تلیها علی عینیه، و قال: هکذا سمعت رسول اللَّه (ص) یقرءوها، و یضع اصبعیه علیهما. و فی هذه الخبر اثبات السّمع و البصر للَّه عزّ و جلّ علی ما لا یخفی علی احد.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасулу أўлии алأмри мнкми ин оят дар шаъни холиди валид фурӯ омад ки расӯли худо ( с ) ӯро бар лашкарӣ амир кард , ва эшонро бқбилаҳ эй аз қбоӣл араб фиристод , ва дар он лашкари аммори ёсир буд , чун наздики он қабӣлаи расиданд , эшон хабари бдоштнд , ва ҳама бигурехтанд , магари як мард ки бархест ,у блшкргоаҳ холид омад , бар аммор ёсир расед , гуфт : ё абои алиқзони хабар расӣдан шумо бқўм расед , яксар бигурехтанд , ман мондам аз эшон ки нгрихтм , ва мусулмон шудам , агар марои азин исломи нафъ ва أмн хоҳад буд то бар ҷой бошам ?у ало то ман низ чун дигарон бигурезам ? аммор ӯро амон дод , ва дар ҳимоят хеш гирифт .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ این آیت در شأن خالد ولید فرو آمد که رسول خدا (ص) او را بر لشکری امیر کرد، و ایشان را بقبیله‌ای از قبائل عرب فرستاد، و در آن لشکر عمار یاسر بود، چون نزدیک آن قبیله رسیدند، ایشان خبر بداشتند، و همه بگریختند، مگر یک مرد که برخاست، و بلشکرگاه خالد آمد، بر عمار یاسر رسید، گفت: یا ابا الیقظان خبر رسیدن شما بقوم رسید، یکسر بگریختند، من ماندم از ایشان که نگریختم، و مسلمان شدم، اگر مرا ازین اسلام نفع و أمن خواهد بود تا بر جای باشم؟ و الّا تا من نیز چون دیگران بگریزم؟ عمار او را امان داد، و در حمایت خویش گرفت.

Дигари рӯзи бомдод ки мусулмонони онҷои расиданд , холид бифармуд то ғорат карданд , ва он мардро низ бигирифтанд ки амон аз аммор ёфта буд ,у мол аз ваии бстднд . Аммор гуфт : дасти азин марди боздорӣад ки вай мусулмонаст , ва ман ӯро амн кардаам . Холид хашм гирифт , гуфт : амир ман бошам ту чаро амон медиҳӣ ? аммори вайро ҷавоб дурушт дод ,у холид низ дурушт гуфт . Пас чун ба Мадина бозгаштанд ,у қисса бо Мустафо ( с ) бигуфтанд , расӯли худои амони амморро иҷозат дод , аммо вайро гуфт ки : бе дастурии амири дигари бораи нигар то амон надиҳӣ . Холид гуфт : ё набии аллоҳи сбнии ҳозои алъбди алأҷдъ ,у кони аммори мавлои лҳшоми бен алмғираҳ . Ва холиди бҳзрти Мустафо ( с ) амморро сб кард ,у бсхни брнҷонид . Расӯл гуфт : « ё холиди лои тсби ъморои Фмни сби ъморо , сбаҳи аллоҳ , ва ман абғзи ъморои абғзаҳи аллоҳ » .

دیگر روز بامداد که مسلمانان آنجا رسیدند، خالد بفرمود تا غارت کردند، و آن مرد را نیز بگرفتند که امان از عمار یافته بود، و مال از وی بستدند. عمار گفت: دست ازین مرد بازدارید که وی مسلمانست، و من او را امن کرده‌ام. خالد خشم گرفت، گفت: امیر من باشم تو چرا امان میدهی؟ عمار وی را جواب درشت داد، و خالد نیز درشت گفت. پس چون به مدینه بازگشتند، و قصّه با مصطفی (ص) بگفتند، رسول خدا امان عمار را اجازت داد، امّا وی را گفت که: بی‌دستوری امیر دیگر باره نگر تا امان ندهی. خالد گفت: یا نبیّ اللَّه سبّنی هذا العبد الأجدع، و کان عمار مولی لهشام بن المغیرة. و خالد بحضرت مصطفی (ص) عمار را سبّ کرد، و بسخن برنجانید. رسول گفت: «یا خالد لا تسبّ عمارا فمن سبّ عمارا، سبّه اللَّه، و من ابغض عمارا ابغضه اللَّه».

Аммор бархест то баравад , расӯл худо гуфт : илои холид ! узрӣ аз вай бихоҳ ,у дили ваии бадасти ор . Холиди фаро пеш рафт , ва аз ваии узри хост .

عمار برخاست تا برود، رسول خدا گفت: الی خالد! عذری از وی بخواه، و دل وی بدست آر. خالد فرا پیش رفت، و از وی عذر خواست.

Аммор чун эърозӣ мекард он гуҳи ҳам розӣ шуд аз вай . Пас раби Алъоламин оят фиристод ки : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасулу أўлии алأмри мнкм эй шумо ки муъминонед , фармони худоу расӯлу аввалии алأмр биҷой оред . Аввалии аламри холид валидаст , ки расӯли худо ӯро бар лашкари ислом амир карда буд . Мегуяд амиронроу волёнро тоъат дор бошед . Мустафо ( с ) гуфт : « ман атоънии Фқди أтоъи аллоҳ ва ман ъсонии Фқди ъсии аллоҳ , ва ман итъи алأмири Фқди أтоънӣ , ва ман иъси алأмири Фқди ъсонӣ » , вқол ( с ) : лмъоз : « ё маоз ! атъи кули амир ,у сли халафи кули эмом » .

عمار چون اعراضی میکرد آن گه هم راضی شد از وی. پس ربّ العالمین آیت فرستاد که: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ای شما که مؤمنان‌اید، فرمان خدا و رسول و اولی الأمر بجای آرید. اولی الامر خالد ولید است، که رسول خدا او را بر لشکر اسلام امیر کرده بود. میگوید امیران را و والیان را طاعت دار باشید. مصطفی (ص) گفت: «من اطاعنی فقد أطاع اللَّه و من عصانی فقد عصی اللَّه، و من یطع الأمیر فقد أطاعنی، و من یعص الأمیر فقد عصانی»، وقال (ص): لمعاذ: «یا معاذ! اطع کلّ امیر، و صلّ خلف کلّ امام».

Ва рӯй : « асмъўои ?лаам ,у атиъўои фии кули мо воФқ алҳақ ,у слўои вроءҳм , ?фони аҳснўои фалакаму ?лаам ,у ани асоؤои фалакаму алайҳим » .

و روی: «اسمعوا لهم، و اطیعوا فی کلّ ما وافق الحقّ، و صلّوا وراءهم، فان احسنوا فلکم و لهم، و ان اساؤا فلکم و علیهم».

Ва гуфтаанд : аўлўои алأмри абӯи бикр ва умранд . Ва гуфтаанд : хлФоء рошидинанд : абӯи бикру умру Усмону алӣ . Ва гуфтаанд : «у алсобқўни алأўлўни ман алмҳоҷрину алأнсор ,у аллазӣнаи атбъўҳми бإҳсон » ӣнони ҳама аўлўо аламранд .

و گفته‌اند: اولوا الأمر ابو بکر و عمراند. و گفته‌اند: خلفاء راشدین‌اند: ابو بکر و عمر و عثمان و علی. و گفته‌اند: «وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ، وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ» اینان همه اولوا الامرند.

Ва рӯй أн алнабӣ ( с ) лмо банӣ алмсҷди ҷоءи абӯи бикри бҳҷри Фўзъаҳ , сами ҷоءи умри бҳҷри Фўзъаҳ , сами ҷоءи Усмони бҳҷри Фўзъаҳ , Фқол : « ҳؤлоءи влоаҳи алأмри ман баъдӣ » .

و روی أنّ النّبیّ (ص) لمّا بنی المسجد جاء ابو بکر بحجر فوضعه، ثم جاء عمر بحجر فوضعه، ثمّ جاء عثمان بحجر فوضعه، فقال: «هؤلاء ولاة الأمر من بعدی».

Ва гуфтаанд : аўлўои алأмри дарин ояти ду гуруҳанд : султонон додгаранд баҳақи фармой , воҷибаст бар мусулмонон ки эшонро гардан ниҳанд , ва бузург доранд , ва бо душманони эшон мувофиқат насозанд ,у хиёнат бо эшон раво надоранд , ва агар бидодгар бошанд ошкоро бар эшон беруни нёинд ,у даст аз тоъати эшон берун накашанд ,у дъоءи бад бар эшон накунанд , ва эшонро аз аллоҳ тўбт хоҳанд , ва бо эшон ғзо кунанд ,у ҳаҷу намози одина . Ва дар хабараст ки баъд аз ширки ҳеҷ гуноҳи саъбтар аз берун омадан бар султон нест .

و گفته‌اند: اولوا الأمر درین آیت دو گروه‌اند: سلطانان دادگراند بحق فرمای، واجب است بر مسلمانان که ایشان را گردن نهند، و بزرگ دارند، و با دشمنان ایشان موافقت نسازند، و خیانت با ایشان روا ندارند، و اگر بیدادگر باشند آشکارا بر ایشان بیرون نیایند، و دست از طاعت ایشان بیرون نکشند، و دعاء بد بر ایشان نکنند، و ایشان را از اللَّه توبت خواهند، و با ایشان غزا کنند، و حجّ و نماز آدینه. و در خبر است که بعد از شرک هیچ گناه صعب‌تر از بیرون آمدن بر سلطان نیست.

Гуруҳи дигари уламои аҳл суннатанду Фқҳоءи дайн , ки бФтўии халқро бо ҳақи михўоннд , ва бар савоб медоранд .

گروه دیگر علماء اهل سنّت‌اند و فقهاء دین، که بفتوی خلق را با حق میخوانند، و بر صواب میدارند.

Фإни тнозътми фии шайъи ءи мнозъти мҷодлт ва ихтилофаст , яъне интзъи кули воҳиди мнҳмои алҳҷаҳ , яъне ани ахтлФтми фии шайъи ءи ман алҳлол ваулҳаром ӯ أмри ман умӯри аддӣн , агар дар корӣ аз корҳои дайн ё дар ҳукмӣ аз аҳкоми шаръ мухталиф шавед , чунон ки ҳар касро дар он қавлӣ буд мухолифи қавли дигарон , фурдуаи إлии аллоҳ ва алрасул яъне илои алқуръону илои сана алнабӣ ( с ) , бктоби худоу суннати расӯл боз шавед , агар равшан шавад бар шумо ,у алои гўӣид : аллоҳу расӯлаи аълам . Ва ин танозӯъу ихтилоф дар дайн онаст ки Мустафо ( с ) аз он наҳй карда , ва аз он ҳазар намӯда , бмболғтии тамом , дар он хабар ки абӯи алдрдоءу абӯи أмомаҳу вослаҳи бен алосқъу инси бен молик ривоят карданд , гуфтанд : мо дар чизе аз кори дайн мехилоф кардем , ва ҳар касе аз мо бар тариқи мнозът дар он сухан мегуфт . Расӯли худо ( с ) дар омад , моро бар сари он муҷодала ва гуфт ва гӯй дид , хашм гирифт , чунон ки ҳаргиз монанди он хашм нагирифта буд . Он гуҳи моро аз он боз зад , гуфт : « ё ИМАи Муҳамади лои тҳиҷўои алии анФскми вҳҷи алнор » !

فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ منازعت مجادلت و اختلاف است، یعنی ینتزع کلّ واحد منهما الحجّة، یعنی ان اختلفتم فی شی‌ء من الحلال و الحرام او أمر من امور الدّین، اگر در کاری از کارهای دین یا در حکمی از احکام شرع مختلف شوید، چنان که هر کس را در آن قولی بود مخالف قول دیگران، فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ یعنی الی القرآن و الی سنّة النّبیّ (ص)، بکتاب خدا و سنّت رسول باز شوید، اگر روشن شود بر شما، و الّا گوئید: اللَّه و رسوله اعلم. و این تنازع و اختلاف در دین آنست که مصطفی (ص) از آن نهی کرده، و از آن حذر نموده، بمبالغتی تمام، در آن خبر که ابو الدرداء و ابو أمامة و واثلة بن الاسقع و انس بن مالک روایت کردند، گفتند: ما در چیزی از کار دین می‌خلاف کردیم، و هر کسی از ما بر طریق منازعت در آن سخن میگفت. رسول خدا (ص) در آمد، ما را بر سر آن مجادله و گفت و گوی دید، خشم گرفت، چنان که هرگز مانند آن خشم نگرفته بود. آن گه ما را از آن باز زد، گفت: «یا امّة محمد لا تهیّجوا علی انفسکم وهج النّار»!

Оташ бар худ миФрўзид ! шуморо бойен нафармуданд ! шуморо азин боз заданд ! нмидонид ки онон ки ҳалок шуданд аз أмтони гузаштаи бмҷодлту хусумату ҷудои ҷудои гуфтан дар сухан ҳалок шуданд ! ? макунед чунин .

آتش بر خود میفروزید! شما را باین نفرمودند! شما را ازین باز زدند! نمیدانید که آنان که هلاک شدند از أمتان گذشته بمجادلت و خصومت و جدا جدا گفتن در سخن هلاک شدند!؟ مکنید چنین.

Хилоф макунед ки дар хилоф хайр нест , ва нафъ нест . Хилофи адовати ангезади миёни бародарон . Хилофи фитнаи афканди миёни бародарон . Хилофи шаку гумону торикии орад дар дили муъминон . Хилоф ботил кунад амали мусулмонон . Муъмин ки дайндор буд ҷангҷӯӣу фитна ангез набӯд , « зрўои алмроءи ?фони алммории лои ашФъи ?лаи явми алқёмаҳ . Зрўои алмроءи ?фони аввали мо наоне рабии ъзу ҷли анҳу баъди ибодаи алأўсону шурби алхмри алмроء . Зрўои алмроءи ?фони алшитони қади аиси أни иъбд ,у локинаи қади разии мнкми болтҳриш ,у ҳўи алмроءи фии аддӣн . Зрўои алмроءи ?фон банӣ Исроили аФтрқўои алии аҳадӣ ва сабъин фирқа ,у алнсории алии аснин ва сабъин фирқа ,у ани أмтии стФтрқи алии слос ва сабъин фирқаи каллаами алии алзлолаҳи алои алсўоди алأъзм » . Қолўо : ё расӯли аллоҳ ва мо алсўоди алأъзм ? қол : « ман кони алии мо أнои алайҳу أсҳобӣ , ман лами имори фии дайни аллоҳ , ва ман лами икФри аҳдои ман аҳли алтўҳиди бзнб » .

خلاف مکنید که در خلاف خیر نیست، و نفع نیست. خلاف عداوت انگیزد میان برادران. خلاف فتنه افکند میان برادران. خلاف شکّ و گمان و تاریکی آرد در دل مؤمنان. خلاف باطل کند عمل مسلمانان. مؤمن که دیندار بود جنگجوی و فتنه انگیز نبود، «ذروا المراء فانّ المماری لا اشفع له یوم القیامة. ذروا المراء فانّ اوّل ما نهانی ربّی عزّ و جلّ عنه بعد عبادة الأوثان و شرب الخمر المراء. ذروا المراء فانّ الشّیطان قد ایس أن یعبد، و لکنّه قد رضی منکم بالتّحریش، و هو المراء فی الدّین. ذروا المراء فانّ بنی اسرائیل افترقوا علی احدی و سبعین فرقه، و النصاری علی اثنین و سبعین فرقة، و انّ أمّتی ستفترق علی ثلاث و سبعین فرقة کلّهم علی الضّلالة الا السّواد الأعظم». قالوا: یا رسول اللَّه و ما السّواد الأعظم؟ قال: «من کان علی ما أنا علیه و أصحابی، من لم یمار فی دین اللَّه، و من لم یکفّر احدا من اهل التّوحید بذنب».

Он гуҳ гуфт дар охири оят : злки хайру أҳсни тأўило яъне ончӣ дар он бхлоФ афтодед , бктобу суннат боз бурид ,у ҷанг ва ихтилоф бигзоред , ки шуморо он ба буд ,у оқибати писандидатар буд . أи ламтар إлии аллазӣнаи изъмўни алоиаҳи ин дар шаъни башари мунофиқ фурӯ омад , ки вайро бо ҷуҳудии хусумат буд , ҷуҳуд гуфт : биё то ин хусумат бар Муҳамад барем то миёни мо ҳукм кунад , ки донист ки расӯли худои бҷўр ҳукм накунад . Мунофиқ гуфт : на ки бар каъб ашраф рӯем ,у каъби ҷуҳуд буд ,у ҳокими эшон буд ,у коҳин буд ,у коҳин буд . Ҷуҳуди сар во зад , гуфт : на , ки ҳукми мо Муҳамад кунад . Омаданд ,у расӯли худо ҳукм кард ,у ҳақи ҷуҳудро буд бар мунофиқ . Чун берун омаданд мунофиқ гуфт : биё то бар умр шавем , агар умри туро ҳукм кунад пас туро ҳақаст . Бирафтанд пеши умр . Ҷуҳуд гуфт : ё умри мо бар Муҳамад рафтем , ва ҳукм кард , ва ӯ бидон ҳукм розӣ нест , мегуяд : агар умр ҳукм кунад бидон розӣ шавам . Умр гуфт : шумо бар ҷой мебошед то ман боз оем . Умр рафт ва шамшер барграфт , ва он мунофиқро бикушт , он гуҳ гуфт : « ҳоказо ақзии алии ман лами ирзи бқзоءи аллоҳу қзоءи расӯла » . Пас раби Алъоламин ин оят фиристод : أи ламтар إлии аллазӣнаи изъмўни أнҳми омнўои бмои أнзли إлик яъне алқуръон , ва мо أнзли ман қблки ман алктби алии алأнбёءи алайҳими ассалом .

آن گه گفت در آخر آیت: ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا یعنی آنچه در آن بخلاف افتادید، بکتاب و سنّت باز برید، و جنگ و اختلاف بگذارید، که شما را آن به بود، و عاقبت پسندیده‌تر بود. أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ الآیة این در شأن بشر منافق فرو آمد، که وی را با جهودی خصومت بود، جهود گفت: بیا تا این خصومت بر محمد بریم تا میان ما حکم کند، که دانست که رسول خدا بجور حکم نکند. منافق گفت: نه که بر کعب اشرف رویم، و کعب جهود بود، و حاکم ایشان بود، و کاهن بود، و کاهن بود. جهود سر وا زد، گفت: نه، که حکم ما محمد کند. آمدند، و رسول خدا حکم کرد، و حق جهود را بود بر منافق. چون بیرون آمدند منافق گفت: بیا تا بر عمر شویم، اگر عمر ترا حکم کند پس ترا حق است. برفتند پیش عمر. جهود گفت: یا عمر ما بر محمد رفتیم، و حکم کرد، و او بدان حکم راضی نیست، میگوید: اگر عمر حکم کند بدان راضی شوم. عمر گفت: شما بر جای میباشید تا من باز آیم. عمر رفت و شمشیر برگرفت، و آن منافق را بکشت، آن گه گفت: «هکذا اقضی علی من لم یرض بقضاء اللَّه و قضاء رسوله». پس ربّ العالمین این آیت فرستاد: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ یعنی القرآن، وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ من الکتب علی الأنبیاء علیهم السلام.

Иридўни أни итҳокмўои إлии алтоғўту ҳўи каъби бен алошрФ ,у кони иткҳн ,у қади أмрўои أни икФрўо ба яъне ани итбрءўои ман алкҳнаҳ .

یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ و هو کعب بن الاشرف، و کان یتکهنّ، وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ یعنی ان یتبرّءوا من الکهنة.

Ва фии алхбр : « ман ?утии коҳно ӯ ъроФои Фсдқаҳи бмои иқўл , Фқди брии ммои анзли алии Муҳамад » .

و فی الخبر: «من اتی کاهنا او عرّافا فصدقه بما یقول، فقد برئ ممّا انزل علی محمد».

Ва рӯй : « ман ?утии ъроФои Фсأлаҳи ани шайъи ءи лами тақаббули ?лаи салоаи арбаъӣни лайла » .

و روی: «من اتی عرّافا فسأله عن شی‌ء لم تقبل له صلاة اربعین لیلة».

Ва рӯй : « ани алмлоӣкаҳи таназзули фии алънон ,у ҳўи алсҳоб , Фтзкри алأмри қзии фии алсмоء , Фтстрқи алшётини алсмъ , Фтсмъаҳ , Фтўҳиаҳи илои алкҳон , Фикзбўни маъаҳо моӣаҳи кизба ман ъанд анФсҳм » .

و روی: «انّ الملائکة تنزل فی العنان، و هو السّحاب، فتذکر الأمر قضی فی السّماء، فتسترق الشّیاطین السّمع، فتسمعه، فتوحیه الی الکهّان، فیکذبون معها مائة کذبة من عند انفسهم».

Ва ириди алшитони أни излҳм яъне ани алҳдӣ , злолои бъидои лои ирҷъўни анҳу илои дайни аллоҳ абадан . Муфассирон гуфтанд : саёқи ин оят бар сиблат таъаҷҷубаст , ки эй Муҳамад ! аҷаб наёяд туро аз ӣнон ки мигўинд : имон дорем бхдоу расӯл , он гуҳи ҷаҳли эшон баҷоеи расида ки аз ҳукми худоу расӯл бо ҳукми тоғӯти мигрднд , ва чун эшонро гӯйанд : тъолўои إлии мо أнзли аллоҳу إлӣ алрасул бёӣиди бҳкми қуръону бҳкми расӯли худо , раъйати алмноФқини исдўни ънки сдўдои ту он мунофиқонро бинӣ ки адовати дайнро аз ту бар мигрднд , ва бадӣгарӣ мешаванд .

وَ یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ یعنی عن الهدی، ضَلالًا بَعِیداً لا یرجعون عنه الی دین اللَّه ابدا. مفسّران گفتند: سیاق این آیت بر سبیل تعجّب است، که ای محمد! عجب نیاید ترا از اینان که میگویند: ایمان داریم بخدا و رسول، آن گه جهل ایشان بجایی رسیده که از حکم خدا و رسول با حکم طاغوت میگردند، و چون ایشان را گویند: تَعالَوْا إِلی‌ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ بیائید بحکم قرآن و بحکم رسول خدا، رَأَیْتَ الْمُنافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً تو آن منافقان را بینی که عداوت دین را از تو بر میگردند، و بدیگری میشوند.

ФкиФи إзои أсобтҳми мсибаҳи ин калимаи таъзим бар лафзи таъаҷҷуб , таҳдиду ваъидро гуфт . Мегуяд : чун бошад ҳоли он мунофиқони он гуҳ ки подоши кирдори эшон боишон расад ,у уқубати он баргаштан аз расӯли худои бенанд . Бмои қидмати أидиҳм яъне бмои Фълўо .

فَکَیْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ این کلمه تعظیم بر لفظ تعجب، تهدید و وعید را گفت. میگوید: چون باشد حال آن منافقان آن گه که پاداش کردار ایشان بایشان رسد، و عقوبت آن برگشتن از رسول خدا بینند. بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ یعنی بما فعلوا.

Ҷойҳои дигар гуфт : қидмати أидиҳму қидмати идоку касбати أидикму касбати أидии аннос . Инчунин алфози миён араб равост , ки дар кирдори бад ном баранд .

جایهای دیگر گفت: قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ و قَدَّمَتْ یَداکَ و کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ و کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ. اینچنین الفاظ میان عرب رواست، که در کردار بد نام برند.

Бмои қидмати أидиҳми ӣнҷои сухан тамом шуд .

بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ اینجا سخن تمام شد.

Пас ибтидо кард , гуфт : сами ҷоؤки иҳлФўни биллоҳи ин атф бар сухан пешаст , яъне тҳокмўои илои алтоғўту сдўои ънк , сами ҷоءўки иҳлФўни биллоҳ . Мегуяд : мунофиқони тҳокм бар тоғӯти бурданд , ва аз ту баргаштанд , пас он гуҳ омаданд ,у савганди биллоҳи михўрднд ки мо бони маҳокимати ҷузи хайру савобу таълӣфи миён хасмон нахостем ,у злки қавла : إни أрднои إлои إҳсоноу тўФиқо . Гуфтаанд ки : маънии тавфиқ мувофиқат афканданаст миёни қзоءи худованди ҷли ҷалола ,у миёни иродати банда , ва ин ҳам дар шар буд ва ҳам дар хайр , аммо бҳкми одату урфи иборатӣ хос гаштааст аз ҷамъ кардани миёни иродати бандау миёни қазоӣ ки хайру хайрати банда дар он буд , ва ин бчҳори чиз тамом шавад : ҳидояту рушду тсдиду таъӣди ҳидояти роҳи намӯдан ҳақаст ,у рушди тақозоӣ рафтан дар ваии падед овардан ,у тсдиди ҳаракоти аъзоъи вай бар савобу сдоди доштан ,у таъӣди мадади нури илоҳӣ аз ғайб дар пайвастан .

پس ابتدا کرد، گفت: ثُمَّ جاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ این عطف بر سخن پیش است، یعنی تحاکموا الی الطّاغوت و صدّوا عنک، ثمّ جاءوک یحلفون باللَّه. میگوید: منافقان تحاکم بر طاغوت بردند، و از تو برگشتند، پس آن گه آمدند، و سوگند باللَّه میخوردند که ما بآن محاکمت جز خیر و صواب و تألیف میان خصمان نخواستیم، و ذلک قوله: إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَ تَوْفِیقاً. گفته‌اند که: معنی توفیق موافقت افکندنست میان قضاء خداوند جلّ جلاله، و میان ارادت بنده، و این هم در شرّ بود و هم در خیر، امّا بحکم عادت و عرف عبارتی خاصّ گشته است از جمع کردن میان ارادت بنده و میان قضایی که خیر و خیرت بنده در آن بود، و این بچهار چیز تمام شود: هدایت و رشد و تسدید و تأیید هدایت راه نمودن حق است، و رشد تقاضای رفتن در وی پدید آوردن، و تسدید حرکات اعضاء وی بر صواب و سداد داشتن، و تأیید مدد نور الهی از غیب در پیوستن.

Ва гуфтаанд : иҳлФўни биллоҳ ӣнҷо ҳамонаст ки дар сӯра алтўбаҳ гуфт :у лиҳлФни إни أрднои إлои алҳснӣ , ва ин он буд ки масҷиди зрор банно карданд бстизу куфр , ва он гуҳи савганди михўрднд ки мо бо ин баннои ҷузи хайр ва савоб нахостем .

و گفته‌اند: یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ اینجا همانست که در سورة التوبة گفت: وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنی‌، و این آن بود که مسجد ضرار بنا کردند بستیز و کفر، و آن گه سوگند میخوردند که ما با این بنا جز خیر و صواب نخواستیم.

Худои таъолии баҳри ду ҷои эшонро дурӯғ зан кард , онҷо гуфт :у аллоҳи ишҳди إнҳми лкозбўн яъне Фимои ҳлФўо , ва ӣнҷо гуфт : أўлӣки аллазӣнаи иълми аллоҳи мо фии қлўбҳм яъне ман алнФоқ . Фоӣдаҳи ин оят онаст ки аллоҳи моро хабар кард аз нифоқи эшон , ва бар замир эшон дошт , то донем ки мунофиқонанд .

خدای تعالی بهر دو جای ایشان را دروغ زن کرد، آنجا گفت: وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ یعنی فیما حلفوا، و اینجا گفت: أُولئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللَّهُ ما فِی قُلُوبِهِمْ یعنی من النّفاق. فائده این آیت آنست که اللَّه ما را خبر کرد از نفاق ایشان، و بر ضمیر ایشان داشت، تا دانیم که منافقان‌اند.

Фأързи анҳуам яъне асФҳи анҳуам ,у ъзҳми блсонк . Ин эърозу ваъз дар абтдоءи ислом буд пас боити сайфи мансӯхи гашт .

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ یعنی اصفح عنهم، وَ عِظْهُمْ بلسانک. این اعراض و وعظ در ابتداء اسلام بود پس بآیت سیف منسوخ گشت.

Ва қул ?лаами фии أнФсҳми қўлои блиғои ӣнҷои тақдиму таъхир дар суханаст яъне : ва қул ?лаами қўлои блиғои фии анФсҳм . Мегуяд : эшонро сухании гӯй ки он сухан дар дилҳои эшон жарф ояд , ва кор кунад , ва биҷой расад . Иқол : қавли балиғ ,у раҷули балиғ , байни албалоға , эй фасеҳи аллсони Фсиҳи албён ,у тқўли алъараб : фалони аҳмақи блғ эй иблғи ҳоҷатаи маъаи ҳмқаҳ .

وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِیغاً اینجا تقدیم و تأخیر در سخن است یعنی: و قل لهم قولا بلیغا فی انفسهم. میگوید: ایشان را سخنی گوی که آن سخن در دلهای ایشان ژرف آید، و کار کند، و بجای رسد. یقال: قول بلیغ، و رجل بلیغ، بیّن البلاغة، ای فصیح اللّسان فسیح البیان، و تقول العرب: فلان احمق بلغ ای یبلغ حاجته مع حمقه.