Қавлаи таъолӣ : ва мо أрслнои ман расӯли алоиаҳи ман зиёдати тўкидро дар назм сухан оварад ,у далолатро бар маънии ҷинс . Мегуяд : ҳеҷ расӯлии нФрстодими бҳичи гуруҳи магар ки то он гуруҳи расӯлро фармонбардор бошанд , баҳр чаҳ фармоед , ва ҳар ҳукм ки кунад , ва ҳар кор ки баргузорад , на бидон фиристодем то буи осӣ шаванд ,у ҳукм аз дайгарӣ талаб кунанд , чунон ки башари мунофиқ бо он ҷуҳуд ки ҳукм аз каъби ашраф талаб кард ,у зикру қиссаи эшон аз пеш рафт . Ва ончӣ гуфт : бإзни аллоҳ яъне ки ин тоъати дорӣу ҳукм пазируфтани расӯли бФрмон худоаст ,у бозни вай ,у злки фии қавла : мо отокм алрасул Фхзўаҳ ва мо нҳокми анҳу Фонтҳўо , ва ба

قوله تعالی: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ الآیة من زیادت توکید را در نظم سخن آورد، و دلالت را بر معنی جنس. میگوید: هیچ رسولی نفرستادیم بهیچ گروه مگر که تا آن گروه رسول را فرمانبردار باشند، بهر چه فرماید، و هر حکم که کند، و هر کار که برگزارد، نه بدان فرستادیم تا بوی عاصی شوند، و حکم از دیگری طلب کنند، چنان که بشر منافق با آن جهود که حکم از کعب اشرف طلب کرد، و ذکر و قصّه ایشان از پیش رفت. و آنچه گفت: بِإِذْنِ اللَّهِ یعنی که این طاعت داری و حکم پذیرفتن رسول بفرمان خدا است، و باذن وی، و ذلک فی قوله: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا، و به‌

Қол алнабӣ ( с ) : « амрати умматии أни итиъўои амре ,у иأхзўои бқўлӣ ,у итбъўои суннатӣ , Фмни разии бҳдисӣ , Фқди разии болқрон , ва ман астҳзأи бҳдисии Фқди астҳзأи болқрон , Фқоли аллоҳи таъолӣ : мо отокм алрасул Фхзўаҳ ва мо нҳокми анҳу Фонтҳўо .

قال النّبیّ (ص): «امرت امّتی أن یطیعوا امری، و یأخذوا بقولی، و یتّبعوا سنّتی، فمن رضی بحدیثی، فقد رضی بالقرآن، و من استهزأ بحدیثی فقد استهزأ بالقرآن، فقال اللَّه تعالی: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا.

Ва ани ъоӣшаҳи қолат : дахли алии расӯли аллоҳ ( с )у ҳўи ғазабон , Фқлти ман ағзбк ё расӯли аллоҳи адхлаҳи аллоҳи алнор ? . Қол : « аммо шеърати ании амрати анноси бأмр , Фозои ҳам итрддўн » .

و عن عائشة قالت: دخل علیّ رسول اللَّه (ص) و هو غضبان، فقلت من اغضبک یا رسول اللَّه ادخله اللَّه النّار؟. قال: «اما شعرت انّی امرت النّاس بأمر، فاذا هم یتردّدون».

Сами қоли таъолӣ :у луи أнҳми إзи злмўои أнФсҳм яъне алмноФқини болтҳокми илои алкФор . Мегуяд : агар он мунофиқон ки ҳукми ту нпсндиднд ,у ҳукми худ бар кофарони бурданд бтў омадандед , ва истиғфор кардандед , ва ту аз баҳри эшон истиғфор кардед , аллоҳи тўбти эшон бпзирФтид . Муфассирон гуфтанд : ин дар абтдоءи ислом буд , пас мансӯх шуд бони оят ки аллоҳ гуфт : астғФри ?лаами أўи лои тстғФри ?лаами إни тстғФри ?лаами сабъин мараи Флни иғФри аллоҳи ?лаам . Чун оят омад Мустафо ( с ) гуфт : « лозидни алии алсбъин » , Фأнзли аллоҳ : сўоءи алайҳими أстғФрти ?лаами أми лами тстғФри ?лаами лни иғФри аллоҳи ?лаам . Фсорти носихаи лмои қаблҳо .

ثمّ قال تعالی: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ یعنی المنافقین بالتّحاکم الی الکفّار. میگوید: اگر آن منافقان که حکم تو نپسندیدند، و حکم خود بر کافران بردند بتو آمدندید، و استغفار کردندید، و تو از بهر ایشان استغفار کردید، اللَّه توبت ایشان بپذیرفتید. مفسّران گفتند: این در ابتداء اسلام بود، پس منسوخ شد بآن آیت که اللَّه گفت: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ. چون آیت آمد مصطفی (ص) گفت: «لازیدنّ علی السّبعین»، فأنزل اللَّه: سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ. فصارت ناسخة لما قبلها.

Флоу рбки лои иؤмнўни ин оят дар шаъни зубайри бен алъўоми бен хўилди бен асади бен абди алъзии бен қсии алқршӣ фурӯ омад , ҳўории расӯли худо ( с )у аммаи зодаи ваии писари сафӣаи бинти абди алмтлб . Мустафо ( с ) дар ҳақ вай гуфт : « ани лкли набии ҳўорёу ҳўориии алзбир » .

فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ این آیت در شأن زبیر بن العوام بن خویلد بن اسد بن عبد العزی بن قصی القرشی فرو آمد، حواری رسول خدا (ص) و عمّه زاده وی پسر صفیه بنت عبد المطلب. مصطفی (ص) در حق وی گفت: «انّ لکلّ نبیّ حواریّا و حواریّی الزبیر».

Хусумат афтод миёни вайу миёни хотби бен абии блтъаҳи ҳлиФи ансор , дар об додани замин . Пеши расӯли худо ( с ) шуданд . Ва расӯли ҳукми зубайрро кард , ки замини ваии болои замини хотб буд , гуфт : « ё зубайри асқи сами арсли алмоءи илои ҷорк » .

خصومت افتاد میان وی و میان خاطب بن ابی بلتعه حلیف انصار، در آب دادن زمین. پیش رسول خدا (ص) شدند. و رسول حکم زبیر را کرد،که زمین وی بالای زمین خاطب بود، گفت: «یا زبیر اسق ثمّ ارسل الماء الی جارک».

Хотб хашм гирифт , бозгашт аз пеши вай ,у фарои миқдод асвад гуфт ки : ҳукм барои аммаи зода худ кард , расӯли худои он сухан бишунид мутағаййири гашт . Он гуҳ гуфт : « ё зубайри асқи сами аҳбси алмоء ҳатто ирҷъи илои алҷдр ,у астўФи ҳқк , сами арсли алмоءи илои ҷорк » .

خاطب خشم گرفت، بازگشت از پیش وی، و فرا مقداد اسود گفت که: حکم برای عمّه زاده خود کرد، رسول خدا آن سخن بشنید متغیّر گشت. آن گه گفت: «یا زبیر اسق ثمّ احبس الماء حتّی یرجع الی الجدر، و استوف حقّک، ثمّ ارسل الماء الی جارک».

Расӯли худо дар сухани аввали зубайрро фармуд то бо хасми мҷомлаҳ нигаҳ дорад ,у тариқи аФзоли Фрўнгзорд , пас чун он хасми расӯлро бахшам оварад , ҳукм сариҳ кард ,у ҳақи зубайр тамом бидод ,у кони расӯли аллоҳ ( с ) лои излми фии алрзоу алғзб . Пас Ҷабраил омад , ва ин оят оварад : Флоу рбки лои иؤмнўн ҳатто иҳкмўки алоиаҳи лоءи аввали бисоти лоء дувумаст ,у лоءи дувуми бадали лоءи аввал . Маънӣ онаст ки : на бхдои ту ки нагиравидаанд эшон , то он гуҳ ки туро ҳоким кунанд ,у ҳукм ту бипазиранд дар он чиз ки дар он ихтилоф афтод миёни эшон , ва бар қзити ту ба ҳеҷ гӯна муъоризат наёранд , ва дар гумон набошанд ,у дили хеш аз он бтнг наёранд ,у баростӣ гардан ниҳанд ,у бҳқиқт таслим кунанд .

رسول خدا در سخن اول زبیر را فرمود تا با خصم مجامله نگه دارد، و طریق افضال فرونگذارد، پس چون آن خصم رسول را بخشم آورد، حکم صریح کرد، و حق زبیر تمام بداد، و کان رسول اللَّه (ص) لا یظلم فی الرّضا و الغضب. پس جبرئیل آمد، و این آیت آورد: فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ الآیة لاء اوّل بساط لاء دوم است، و لاء دوم بدل لاء اوّل. معنی آنست که: نه بخدای تو که نگرویده‌اند ایشان، تا آن گه که ترا حاکم کنند، و حکم تو بپذیرند در آن چیز که در آن اختلاف افتاد میان ایشان، و بر قضیّت تو به هیچ گونه معارضت نیارند، و در گمان نباشند، و دل خویش از آن بتنگ نیارند، و براستی گردن نهند، و بحقیقت تسلیم کنند.

Ва таслим бар забони шариъату ҳақиқати се қисмаст : таслими тавҳид ,у таслими таъзим ,у таслими ақсом . Таслим тавҳид онаст ки худоиро нодидаи шиносӣ ,у нодарёфтаи пазирӣ . Ва таслим таъзим онаст ки саъии худ дар ҳидоят ҳақ набинӣ ,у ҷаҳди худ дар мъўнт вай набинӣ ,у нишони худ дар фазл вай набинӣ . Ва таслим ақсом онаст ки бар вакилии ҳақи эътимоди дорӣ ,у бзни некӯи таҳаккуми ваии пазирӣ ,у кӯшиш дар ҳаззи нафас худ бигзорӣ . Муфассирон гуфтанд : чун ин ихтилофу мшоҷрти миёни зубайр ва хотб бирафт , ҷуҳудӣ гуфт : чаҳ қавманд ӣнон ки бнбўту рисолати пайғомбари хеш гувоҳӣ медиҳанд , ва танҳо хеш ва молҳои хеши фидоӣ вай мекунанд , ва он гуҳ ӯро дар ҳукму қзит муттаҳам медоранд ! мо ки қавм Мӯсоем бики гуноҳ ки аз мо биёмад , Мӯсо фармуд ва ҳукм кард то якдигарро бикашем . Ҳафтод ҳазор бадасти якдигар кушта шуданд бидон то худоӣ аз мо розӣ шавад , мо чунин кардем ,у ҳукму қзити пайғомбари хешро мнқод гаштем ,у тан фидо кардем , напиндорем ки касе он тавонад кард ки мо кардем .

و تسلیم بر زبان شریعت و حقیقت سه قسم است: تسلیم توحید، و تسلیم تعظیم، و تسلیم اقسام. تسلیم توحید آنست که خدای را نادیده شناسی، و نادریافته پذیری. و تسلیم تعظیم آنست که سعی خود در هدایت حق نبینی، و جهد خود در معونت وی نبینی، و نشان خود در فضل وی نبینی. و تسلیم اقسام آنست که بر وکیلی حق اعتماد داری، و بظنّ نیکو تحکّم وی پذیری، و کوشش در حظّ نفس خود بگذاری. مفسّران گفتند: چون این اختلاف و مشاجرت میان زبیر و خاطب برفت، جهودی گفت: چه قوم‌اند اینان که بنبوّت و رسالت پیغامبر خویش گواهی میدهند، و تنها خویش و مالهای خویش فدای وی می‌کنند، و آن گه او را در حکم و قضیّت متّهم میدارند! ما که قوم موسی‌ایم بیک گناه که از ما بیامد، موسی فرمود و حکم کرد تا یکدیگر را بکشیم. هفتاد هزار بدست یکدیگر کشته شدند بدان تا خدای از ما راضی شود، ما چنین کردیم، و حکم و قضیّت پیغامبر خویش را منقاد گشتیم، و تن فدا کردیم، نپنداریم که کسی آن تواند کرد که ما کردیم.

Собити бен Қайси бен шмоси алонсории ин сухан бишунид , савганд ёд кард ки аллоҳи таъолии доно ва огоҳаст ки агар моро фармудӣ ки танҳои худ бикашед , моро фармонбардор ёфтӣ , мо танҳои худ бкштимӣ . Раби Алъоламин бар вифқи қавли собити ин оят фиристод :у луи أнои ктбнои алайҳими أни ақтлўои أнФскми أўи ахрҷўои ман дёркми мо Фълўаҳи إло қалил манеҳам . Муфассирон гуфтанд : аз он қалил ки аллоҳи таъолӣ мустасно кард , яке аммор ёсираст , дигари абди аллоҳи масъӯди сиўми собити Қайс , ва ин аз он гуфтанд ки чун оят фурӯ омад Мустафо ( с ) гуфт : « ?лаккони аммори бен ёсиру абди аллоҳи бен масъӯду собити бен Қайси ман аўлӣки алқлил » .

ثابت بن قیس بن شماس الانصاری این سخن بشنید، سوگند یاد کرد که اللَّه تعالی دانا و آگاه است که اگر ما را فرمودی که تنهای خود بکشید، ما را فرمانبردار یافتی، ما تنهای خود بکشتیمی. ربّ العالمین بر وفق قول ثابت این آیت فرستاد: وَ لَوْ أَنَّا کَتَبْنا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیارِکُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ. مفسّران گفتند: از آن قلیل که اللَّه تعالی مستثنی کرد، یکی عمار یاسر است، دیگر عبد اللَّه مسعود سیوم ثابت قیس، و این از آن گفتند که چون آیت فرو آمد مصطفی (ص) گفت: «لکان عمار بن یاسر و عبد اللَّه بن مسعود و ثابت بن قیس من اولئک القلیل».

Ин сухан ба умр хитоб расед , умр гуфт :у аллоҳи луи феъли рбнои лФълно ,у алҳмди ллаҳи алзии лами иФъли злки банно . Гуфт :у аллоҳ ки агар раби алъзаҳ бмо фармудӣ , яъне қатли нафаси хеш , мо фармони брдимӣ ,у алҳмди ллаҳ ки нафармуд , ва ин бор бар мо наниҳод . Расӯл худо гуфт бҷўоби умр : «у алзии нафасии беда , алоямони асбти фии қулӯби алмؤмнини ман алҷболи алрўосии фии алأрз » , бони худоӣ ки ҷони ман бед ӯст ки имон дар дилҳои муъминони муҳкам тараст ва нишастатар аз кӯҳҳои азим дар замин .

این سخن به عمر خطاب رسید، عمر گفت: و اللَّه لو فعل ربّنا لفعلنا، و الحمد للَّه الّذی لم یفعل ذلک بنا. گفت: و اللَّه که اگر ربّ العزّة بما فرمودی، یعنی قتل نفس خویش، ما فرمان بردیمی، و الحمد للَّه که نفرمود، و این بار بر ما ننهاد. رسول خدا گفت بجواب عمر: «و الّذی نفسی بیده، الایمان اثبت فی قلوب المؤمنین من الجبال الرّواسی فی الأرض»، بآن خدایی که جان من بید اوست که ایمان در دلهای مؤمنان محکم‌تر است و نشسته‌تر از کوه‌های عظیم در زمین.

Абӯи бикр садиқ гуфт : ё расӯли аллоҳи луи ълинои анзлти лбдأти бнФсӣу аҳли байтӣ . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « злки лФзли иқинки алии яқини аннос ,у аимонки алии имони аннос » .

ابو بکر صدیق گفت: یا رسول اللَّه لو علینا انزلت لبدأت بنفسی و اهل بیتی. فقال رسول اللَّه (ص): «ذلک لفضل یقینک علی یقین النّاس، و ایمانک علی ایمان النّاس».

Ва гуфтаанд : «у луи أнои ктбнои алайҳим » замир мунофиқонаст , мегуяд : агар мо барин мунофиқон фарз кардемӣ ки худро бикашанд , чунон ки бар банӣ Исроил фарз кардем ки худро бикашанд , ё аз хону мони беруни ?шуанд , чунон ки бар муҳоҷирон фарз кардем , накардандӣ он мунофиқон ,у фармони мо биҷои нёўрдндии магари андакӣ аз эшон . Ҳасан гуфт : раби алъзаҳ хабар дод аз илми хеш ки дар эшон бирафт аз азал , ки эшон имон наёранд , ҳам чунон ки хабар дод аз қавми Нӯҳ : أнаҳи лни иؤмни ман қўмки إлои ман қади омн .

و گفته‌اند: «وَ لَوْ أَنَّا کَتَبْنا عَلَیْهِمْ» ضمیر منافقان است، میگوید: اگر ما برین منافقان فرض کردیمی که خود را بکشند، چنان که بر بنی اسرائیل فرض کردیم‌که خود را بکشند، یا از خان و مان بیرون شند، چنان که بر مهاجران فرض کردیم، نکردندی آن منافقان، و فرمان ما بجای نیاوردندی مگر اندکی از ایشان. حسن گفت: ربّ العزّة خبر داد از علم خویش که در ایشان برفت از ازل، که ایشان ایمان نیارند، هم چنان که خبر داد از قوم نوح: أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ.

Пас гуфт :у луи أнҳми Фълўои мо иўъзўн ба агар эшон панди қуръони бшнидндӣ ,у аҳкоми қуръони дрпзирФтндӣ ,у фармони ҳақи биҷои оўрдндӣ , ?лаккони хирои ?лааму أшди тсбитои эшонро ба будӣ , ҳам дар маоши ин ҷаҳонӣ , ва ҳам дар савоби он ҷаҳонӣ ,у дайни эшон пояндатар будӣ ,у тасдиқи эшон амри худоиро муҳкамтар будӣ .

پس گفت: وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما یُوعَظُونَ بِهِ اگر ایشان پند قرآن بشنیدندی، و احکام قرآن درپذیرفتندی، و فرمان حق بجای آوردندی، لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً ایشان را به بودی، هم در معاش این جهانی، و هم در ثواب آن جهانی، و دین ایشان پاینده‌تر بودی، و تصدیق ایشان امر خدای را محکم‌تر بودی.

Ва إзои лотиноҳм ва он гуҳ агар чунон кунандӣ , мо эшонро музди азими додемӣ аз наздики худ , яъне ончии кас қодир нест бар он магари мо , ва он биҳишт боқӣаст ,у Наими ҷовдонӣ дар он ҷаҳон ,у роҳи намӯдани бароаи рост ,у дайни ҳанифии дарин ҷаҳон .

وَ إِذاً لَآتَیْناهُمْ و آن گه اگر چنان کنندی، ما ایشان را مزد عظیم دادیمی از نزدیک خود، یعنی آنچه کس قادر نیست بر آن مگر ما، و آن بهشت باقی است، و نعیم جاودانی در آن جهان، و راه نمودن براه راست، و دین حنیفی درین جهان.

Ибни касӣру нофеъу ибни омиру ксоиии أни ақтлўо бзм навен хонанд , ва ҳамчунин أўи ахрҷўои бзм ваов , ва ин ихтиёри абӯ убайдаст . Ва ъосм ва Ҳамза навен ва ваов ҳар ду бкср хонанд . Ва ин ихтиёри бӯ ҳотамаст . Аммо абӯи Амру ёқӯби أни ақтлўо бкср навен хонанд , أўи ахрҷўои бзм ваов , ва эшон ки навен ва ваов ҳар ду бзми хонданди мунфасилро чун муттасил ниҳоданд , чун ҳамзаи ақтлўоу ахрҷўо ки бФъл муттасиланд ҳар ду мзмўмнд , навен ва ваовро низ агар чаҳ мунфасиланд аз феъл , мзмўм карданд ,у ҳозои алии иҷроъи алмнФсли муҷрии алмтсл . Ва эшон ки ҳар ду бксри хонданд , навен ва ваовро ки мунфасиланд аз феъл , чун ҳамза ки бидон муттасил аст наниҳоданд . Ва ҳар дуро мксўр карданд алии асли алтқоءи алсокнин . Ва абӯи Амру ёқӯб ки фасл карданд миён ваов ва навен , ва дар навен каср ихтиёр карданд , ва дар ваов зм , аз онаст ки дар ваов зм некӯтараст , аз онҷо ки монндгӣ дорад бӯови замир ,у иҷмоъ дар ваов замир воқеъаст бар зм , кқўлаҳи таъолӣ :у лои тнсўои алФзли бинкм , ва дар навен ин мушобеҳат нест , Фохтори лҳои алксри лолтқоءи алсокнин ,у лами иҷрёи алмнФсли муҷрии алмтсл .

ابن کثیر و نافع و ابن عامر و کسایی أَنِ اقْتُلُوا بضمّ نون خوانند، و همچنین أَوِ اخْرُجُوا بضمّ واو، و این اختیار ابو عبید است. و عاصم و حمزه نون و واو هر دو بکسر خوانند. و این اختیار بو حاتم است. امّا ابو عمرو و یعقوب أَنِ اقْتُلُوا بکسر نون خوانند، أَوِ اخْرُجُوا بضمّ واو، و ایشان که نون و واو هر دو بضمّ خواندند منفصل را چون متصل نهادند، چون همزه اقتلوا و اخرجوا که بفعل متّصل‌اند هر دو مضمومند، نون و واو را نیز اگر چه منفصل‌اند از فعل، مضموم کردند، و هذا علی اجراء المنفصل مجری المتّصل. و ایشان که هر دو بکسر خواندند، نون و واو را که منفصل‌اند از فعل، چون همزه که بدان متّصل است ننهادند. و هر دو را مکسور کردند علی اصل التقاء السّاکنین. و ابو عمرو و یعقوب که فصل کردند میان واو و نون، و در نون کسر اختیار کردند، و در واو ضمّ، از آنست که در واو ضمّ نیکوتر است، از آنجا که مانندگی دارد بواو ضمیر، و اجماع در واو ضمیر واقع است بر ضمّ، کقوله تعالی: وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ، و در نون این مشابهت نیست، فاختار لها الکسر لالتقاء السّاکنین، و لم یجریا المنفصل مجری المتّصل.

Қавлаи таъолӣ : мо Фълўаҳи إло қалил манеҳам оммаи қрои қалил брФъ хонанд , магари ибни омир ки бнсб хонд . Эшон ки қалил хонанд брФъ , бадал ниҳанд аз замир ки дар Фълўаҳаст , чунон ки гӯйӣ : мо ҷоءнии аҳади алои зайд , зайд бадаласт аз аҳад , зеро ки мо ҷоءнии аҳади алои зайд , ва мо ҷоءнии алои зайд , бмънӣ ҳар ду якеаст , ихтиёр дар астсноءи манфӣ рафъаст . Аммо ваҷҳи қроءти ибни омир ки қлило бнсб хонд , онаст ки ӯ нафйро бмнзлт эҷоб кардааст ,у бтмомӣ сухан менигарад , зеро ки мо Фълўаҳ ва монанди он дар нафии суханӣ тамомаст , чунон ки : ҷоءнии алқўм ва монанди он дар эҷоби суханӣ тамомаст . Чун сухани пеш аз إлои тамом буд мустасноро дар нафй бнсб кард , чунон ки дар эҷоб бнсб кунанд ,у насб асласт дар боби астсноء , чун сухани пеш аз إло тамом шавад .

قوله تعالی: ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ عامّه قرّا قلیل برفع خوانند، مگر ابن عامر که بنصب خواند. ایشان که قلیل خوانند برفع، بدل نهند از ضمیر که در فعلوه است، چنان که گویی: ما جاءنی احد الّا زید، زید بدل است از احد، زیرا که ما جاءنی احد الّا زید، و ما جاءنی الّا زید، بمعنی هر دو یکیست، اختیار در استثناء منفی رفع است. امّا وجه قراءت ابن عامر که قلیلا بنصب خواند، آنست که او نفی را بمنزلت ایجاب کرده است، و بتمامی سخن مینگرد، زیرا که ما فَعَلُوهُ و مانند آن در نفی سخنی تمام است، چنان که: جاءنی القوم و مانند آن در ایجاب سخنی تمام است. چون سخن پیش از إِلَّا تمام بود مستثنی را در نفی بنصب کرد، چنان که در ایجاب بنصب کنند، و نصب اصل است در باب استثناء، چون سخن پیش از إِلَّا تمام شود.

Ва ман итъи аллоҳ ва алрасул ин оят дар шаъни абди аллоҳи бен зайди бен абди рабаи алонсорӣ алхзрҷӣ омад , соҳиби алأзон . ӯро бонги намоз дар хоб намӯда буданд .

وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ این آیت در شأن عبد اللَّه بن زید بن عبد ربه الانصاری الخزرجی آمد، صاحب الأذان. او را بانگ نماز در خواب نموده بودند.

Бар расӯли худо ( с ) омад , гуфт : ё расӯли аллоҳи моро аз ту биҷузи дидори ин ҷаҳонӣ нест .

بر رسول خدا (ص) آمد، گفت: یا رسول اللَّه ما را از تو بجز دیدار این جهانی نیست.

Ва дар кори Мустафо ( с ) чунон фитна буд ки гуфт : ё расӯли аллоҳ ! бхдо ки вақт буд ки гурусна бошам дасти бтъом барам , ту дар ёди ман ое , натавонам ки он таом хӯрам , онро гузорам , ва оем бар ту , ва дар ту нагарм , он гуҳи бтъом хӯрдани бози рӯм , ва ҳамчунин гуфт : дар ошомидан оби буқати тишнагӣ , ва дар мубоширати аҳл дар вақти тўқони нафас . Гуфто : чун туами ёди ое ҳама бигзорам , ва фаромӯш кунам . Он гуҳ гуфт : фардо ки туро дар дараҷаи бартарин фурӯди оранд дар биҳишт , мо туро кӣ байнем ? ин ояти бҷўоби вай фурӯ омад ,у Мустафо ( с ) гуфт : «у алзии нафасии бедаи лои иؤмни абд ҳатто акўни аҳби илайҳи ман нафсау أбўиаҳу أҳлаҳу валадау анноси аҷмъин » .

و در کار مصطفی (ص) چنان فتنه بود که گفت: یا رسول اللَّه! بخدا که وقت بود که گرسنه باشم دست بطعام برم، تو در یاد من آیی، نتوانم که آن طعام خورم، آن را گذارم، و آیم بر تو، و در تو نگرم، آن گه بطعام خوردن باز روم، و همچنین گفت: در آشامیدن آب بوقت تشنگی، و در مباشرت اهل در وقت توقان نفس. گفتا: چون توام یاد آیی همه بگذارم، و فراموش کنم. آن گه گفت: فردا که ترا در درجه برترین فرود آرند در بهشت، ما ترا کی بینیم؟ این آیت بجواب وی فرو آمد، و مصطفی (ص) گفت: «و الّذی نفسی بیده لا یؤمن عبد حتّی اکون احبّ الیه من نفسه و أبویه و أهله و ولده و النّاس اجمعین».

Гӯйанд он рӯз ки Мустафо ( с ) аз дунёии фонии бсрои боқӣ раҳил кард , хабар ба абди аллоҳи бен зайд расед . Вай дар боғ буд , ҳам бар ҷой гуфт : аллоҳами аъмнии Фло арӣ шиӣои баъди ҳабибӣ абадан . Бори худоё ! баъд аз дӯст худ нахоҳам ки чизеи байнам дар дунё , бенаӣ аз ман воситон ин сухан бигуфт : ва ҳам бар ҷои нобӣнои гашт .

گویند آن روز که مصطفی (ص) از دنیای فانی بسرای باقی رحیل کرد، خبر به عبد اللَّه بن زید رسید. وی در باغ بود، هم بر جای گفت: اللّهمّ اعمنی فلا اری شیئا بعد حبیبی ابدا. بار خدایا! بعد از دوست خود نخواهم که چیزی بینم در دنیا، بینایی از من واستان این سخن بگفت: و هم بر جای نابینا گشت.

Ва ман итъи аллоҳ яъне фии алФроӣз , ва алрасул яъне фии алснн . Мегуяд : ҳар ки фармони худои барад , яъне Фроӣз ки фармӯдааст , ва бар банда воҷиб карда биҷои орад , ва аз он ҳеҷ бнгзорд , ва ҳар ки фармони расӯл ( с ) барад яъне суннатҳое ки ваии ниҳода бпоӣ дорад ,у роҳу сират вай равад ,у халқ вай гирад , ва ончӣ гуфт ва кард ва фармуд , бҷону дил қабул кунад , Фأўлӣки маъаи аллазӣнаи أнъми аллоҳи алайҳими ӣнон ки тоъати худо ва расӯл доранд , фардои брстохиз дар биҳишт бо пайғомбарон ва бо садиқон ва бо шаҳидон ва бо некон хоҳад буд . Чунон ки пайваста дар дидори эшон , ва дар зиёрат эшон бошанд , онҷо ки эшонро фурӯди оранд , ӣнонро низ фурӯди оранд . Садиқ номӣаст касеро ки ростгӯӣ , рости занн , росткор , рости паймон буд , ки ҷуз рост нагӯяд ,у ҷуз рост наравад , агар чаҳ дар он ростии вайро хатари азим бар вай ояд . Баъзе муфассирон гуфтанд : ман алнабӣин ӣнҷои Мустафо ( с )аст ,у алсдиқини абӯи бикри садиқ ,у алшҳдоءи умр ,у алсолҳини Усмону алӣ . Ва гуфтаанд :у алшҳдоءи умру Усмон ва алӣаст ,у алсолҳини ҳамаи саҳоба расӯланд разии аллоҳи анҳуам .

وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یعنی فی الفرائض، وَ الرَّسُولَ یعنی فی السّنن. میگوید: هر که فرمان خدای برد، یعنی فرائض که فرموده است، و بر بنده واجب کرده بجای آرد، و از آن هیچ بنگذارد، و هر که فرمان رسول (ص) برد یعنی سنّتهایی که وی نهاده بپای دارد، و راه و سیرت وی رود، و خلق وی گیرد، و آنچه گفت و کرد و فرمود، بجان و دل قبول کند، فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ اینان که طاعت خدا و رسول دارند، فردا برستاخیز در بهشت با پیغامبران و با صدیقان و با شهیدان و با نیکان خواهد بود. چنان که پیوسته در دیدار ایشان، و در زیارت ایشان باشند، آنجا که ایشان را فرود آرند، اینان را نیز فرود آرند. صدّیق نامیست کسی را که‌ راستگوی، راست ظنّ، راستکار، راست پیمان بود، که جز راست نگوید، و جز راست نرود، اگر چه در آن راستی وی را خطر عظیم بر وی آید. بعضی مفسّران گفتند: مِنَ النَّبِیِّینَ اینجا مصطفی (ص) است، وَ الصِّدِّیقِینَ ابو بکر صدّیق، وَ الشُّهَداءِ عمر، وَ الصَّالِحِینَ عثمان و علی. و گفته‌اند: وَ الشُّهَداءِ عمر و عثمان و علی است، وَ الصَّالِحِینَ همه صحابه رسول‌اند رضی اللَّه عنهم.

Ва ҳасани أўлӣки рФиқо яъне рФқоء , саммии алсоҳби рФиқои лأни соҳибаи иртФқ ба ,у иътмди алайҳ ,у саммӣ мрФқ ?илед мрФқо , лоътмоди алрҷлу аткоӣаҳи алайҳ .

وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً یعنی رفقاء، سمّی الصّاحب رفیقا لأنّ صاحبه یرتفق به، و یعتمد علیه، و سمّی مرفق الید مرفقا، لاعتماد الرّجل و اتّکائه علیه.

Рӯй ибни аббос , қол : вақфи расӯли аллоҳ ( с ) иўмои алии асҳоби алсФаҳ , Фрأии фақарааму ҷҳдҳму таййиби қлўбҳм , Фқол : « абшрўо ё асҳоби алсФаҳ ! Фмни бқии мнкми алии алнъти алзии ҳўи алиўм , розёи бмои фӣа , ?фонаи ман руфақоеи явми алқёмаҳ » .

روی ابن عباس، قال: وقف رسول اللَّه (ص) یوما علی اصحاب الصّفّة، فرأی فقرهم و جهدهم و طیب قلوبهم، فقال: «ابشروا یا اصحاب الصّفة! فمن بقی منکم علی النّعت الّذی هو الیوم، راضیا بما فیه، فانّه من رفقایی یوم القیامة».

Ва дарин ояти далолат равшанаст дар субути хилофати абӯи бикри садиқ , аз баҳри онкии раби алъзаҳи мартабати садиқони фарои пас анбёء дошт , то маълум шавад ки беҳинаи халқи анбёءонд , ки аллоҳи фаро пеш дошт . Пас садиқонанд ки фарои пас он дошт , ва дар пайғомбарони расӯли мутлақи Мустафо ( с )аст , ва раво набошад ки дар пеши вай касе буд . Ҳамчунин дар садиқони садиқи мутлақи абӯ бикраст , ва раво набошад ки дар пеши вай касе буд . Злки алФзли ман аллоҳ мегуяд : ин мроФқт , анбёءу садиқону шаҳидону солеҳон ки ёфтанд , бФзл аллоҳ ёфтанд , на бикрдори хеши ин радӣ равшанаст бар мӯътазила ки гуфтанд : бандаи баъамали хеши бсўоби он ҷаҳонӣ мерасад ,у раби алъзаҳи муътақиди эшон ботил кард ,у миннат бар халқи ниҳод бончаҳ гуфт : злки алФзли ман аллоҳ , сами қол :у кафии биллоҳи ълимо , донои поки дони ҳамаи дон худоӣаст , доноӣ ки буии ҳеҷ чиз фурӯ нашавад , аъмоли бандагон ҳама медонад ,у асрори ҳамагони мишносд ,у бохрти ҳамаро бсўоби хеши расонад ,у фазли хеши эшонро каромат кунад .

و درین آیت دلالت روشن است در ثبوت خلافت ابو بکر صدیق، از بهر آنکه ربّ العزّة مرتبت صدّیقان فرا پس انبیاء داشت، تا معلوم شود که بهینه خلق انبیاءاند، که اللَّه فرا پیش داشت. پس صدّیقان‌اند که فرا پس آن داشت، و در پیغامبران رسول مطلق مصطفی (ص) است، و روا نباشد که در پیش وی کسی بود. همچنین در صدّیقان صدّیق مطلق ابو بکر است، و روا نباشد که در پیش وی کسی بود. ذلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ میگوید: این مرافقت، انبیاء و صدّیقان و شهیدان و صالحان که یافتند، بفضل اللَّه یافتند، نه بکردار خویش این ردّی روشن است بر معتزله که گفتند: بنده بعمل خویش بثواب آن جهانی میرسد، و ربّ العزّة معتقد ایشان باطل کرد، و منّت بر خلق نهاد بآنچه گفت: ذلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ، ثمّ قال: وَ کَفی‌ بِاللَّهِ عَلِیماً، دانای پاک‌دان همه‌دان خدای است، دانایی که بوی هیچ چیز فرو نشود، اعمال بندگان همه میداند، و اسرار همگان‌ میشناسد، و بآخرت همه را بثواب خویش رساند، و فضل خویش ایشان را کرامت کند.