Қавлаи таъолӣ : أи ламтар إлии аллазӣнаи қили ?лаами кФўои أидикми алоиаҳи сабаби нузули ин ояти он буд ки қавмӣ аз аҷалаи саҳоба чун абди арраҳмони бен ъўФи алзҳрӣу саъди бен абии вқоси алзҳрӣу қдомаҳи бен мзъўни алҷмҳӣу миқдоди бен Амри алкндии пеш аз ҳиҷрат дар Макка дастурӣ хостанд аз Мустафо ( с ) ки : шамшери кашанд бар мушрикон аз ранҷу أзӣ ки аз эшон медиданд . Расӯли худои эшонро гуфт : « кФўои أидикм » дастҳо фаро доред аз қаттол , ки маро бқтол нафармӯдаанд , намоз бпоӣ доред ,у зкоаҳ мол бидиҳед , ки маро кунун бо ин фармӯдаанд . Он қавм ранҷур шуданд ,у дилтанги гаштанд аз он манъ . Пас чун ҳиҷрат карданд ба Мадина , ва фармон омад аз аллоҳ ки : ҷиҳод кунед бо кофарон ,у ҷанги бадар дар пеш буд , эшонро бқтол фармуданд . Гуруҳе аз эшон аз қаттол тарсиданд , ва боз нишастанд . Чунин гӯйанд ки талҳаи бен убайди аллоҳ буд . Ва ин бозмондан ва аз қаттол тарсидан аз табъи башарӣ буд ва аз дӯстии ҳаёт , на аз кроҳити фармони ҳақи ҷли ҷалола . Ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт : кутуби алайкуми алқтолу ҳўи караи лакам , ва ин аз эшон аҷаб набӯд ки пайғомбарони мурсал низ аз дӯстии ҳаёт аз марг ҷазаъ намӯдаанд , ва он бар эшон айб набӯд . Ва гуфтаанд : ин оят дар шаъни қавмӣ муъминон омад ки ҳануз дар илми росихи набуданд ,у заъиф дил буданд ,у имони эшон камолӣ ва қӯтӣ надошт . Ва мазҳаби аҳл суннат онаст ки : аҳли имон дар имон мутафовитанд ,у муъминон дар имон бар якдигар афзӯнӣ доранд : касаст ки имони вай бкмоласт ,у бғоитӣ ки табъи башарӣ бар ваии зӯр натавонад кард , балки табъи башарии мағлуби имон вай бошад . Ва касаст ки дараҷаи ваии фурӯтар буд то дар табъ башарӣ бимонад , ва худро аз сахтӣҳо ва ранҷҳо бигурезанд . Инаст роҳи росту муътақиди дурусту ҷодаи суннат . Ва мазҳаб мараҷён онаст ки имон ҳама яксонаст ,у баъд аз гуфт лои إлаҳи إлои аллоҳи кабоиру фавоҳиши ҳеҷ зиён накунад бар баранда ,у порсои никмрду фоҷири бади мард , дар имон ва дар савоб , ҳар ду яксон донанд ,у наузи биллоҳ азин гуфт шанеъ ,у муътақиди хабис . Раби алъзаҳи ҷл ҷалола мегуяд : أми ҳасби аллазӣнаи аҷтрҳўои алсиӣоти أни нҷълҳми колзини омнўоу ъмлўои алсолҳот .

قوله تعالی: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ الآیة سبب نزول این آیت آن بود که قومی از اجلّه صحابه چون عبد الرحمن بن عوف الزهری و سعد بن ابی وقاص الزهری و قدامة بن مظعون الجمحی و مقداد بن عمرو الکندی پیش از هجرت در مکه دستوری خواستند از مصطفی (ص) که: شمشیر کشند بر مشرکان از رنج و أذی که از ایشان میدیدند. رسول خدا ایشان را گفت: «کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ» دستها فرا دارید از قتال، که مرا بقتال نفرموده‌اند، نماز بپای دارید، و زکاة مال بدهید، که مرا کنون با این فرموده‌اند. آن قوم رنجور شدند، و دلتنگ گشتند از آن منع. پس چون هجرت کردند به مدینه، و فرمان آمد از اللَّه که: جهاد کنید با کافران، و جنگ بدر در پیش بود، ایشان را بقتال فرمودند. گروهی از ایشان از قتال ترسیدند، و باز نشستند. چنین گویند که طلحة بن عبید اللَّه بود.و این بازماندن و از قتال ترسیدن از طبع بشری بود و از دوستی حیات، نه از کراهیت فرمان حق جلّ جلاله. این همچنانست که جای دیگر گفت: کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ، و این از ایشان عجب نبود که پیغامبران مرسل نیز از دوستی حیات از مرگ جزع نموده‌اند، و آن بر ایشان عیب نبود. و گفته‌اند: این آیت در شأن قومی مؤمنان آمد که هنوز در علم راسخ نبودند، و ضعیف دل بودند، و ایمان ایشان کمالی و قوّتی نداشت. و مذهب اهل سنّت آنست که: اهل ایمان در ایمان متفاوت‌اند، و مؤمنان در ایمان بر یکدیگر افزونی دارند: کس است که ایمان وی بکمال است، و بغایتی که طبع بشری بر وی زور نتواند کرد، بلکه طبع بشری مغلوب ایمان وی باشد. و کس است که درجه وی فروتر بود تا در طبع بشری بماند، و خود را از سختیها و رنجها بگریزاند. اینست راه راست و معتقد درست و جادّه سنّت. و مذهب مرجیان آنست که ایمان همه یکسانست، و بعد از گفت لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ کبائر و فواحش هیچ زیان نکند بر برنده، و پارسای نیکمرد و فاجر بد مرد، در ایمان و در ثواب، هر دو یکسان دانند، و نعوذ باللَّه ازین گفت شنیع، و معتقد خبیث. ربّ العزّة جلّ جلاله میگوید: أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‌.

Ҷой дигар гуфт : أм наҷаъл аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти колмФсдини фии алأрз . أм наҷаъл аламтқин колФҷор ? ! нзоӣри ин дар қуръон фаровонаст , чунон ки расем бони шарҳи диҳем .

جای دیگر گفت: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ. أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ؟! نظائر این در قرآن فراوان است، چنان که رسیم بآن شرح دهیم.

Қул матоъи алднёи қалили маъноа : қул ё Муҳамади ?лаам : аҷали алднёи қариб , ва айшҳо қалил .

قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ معناه: قل یا محمد لهم: اجل الدّنیا قریب، و عیشها قلیل.

Ва алохраҳ эй алҷнаҳи хайри лмни атқии алшрку мъсиаҳ алрасул . эй Муҳамади эшонро гӯй : сари гузашту фарои сари бараду айши ин ҷаҳон ва бар хўрдории дарин гетӣ андакаст . Ва касе ки прҳизкор буд ,у фармонбардори расӯли худо буд , ӯро он ҷаҳон бааст , сарои амну Наими ҷовдонӣ ,у ҷавори ҳазрати раббонӣ ! ва гуфтаанд : қалил дар қуръони бчнд маънӣ ояд : яке аз он , риё ва самъатаст , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт :у лои изкрўни аллоҳи إлои қлило

وَ الْآخِرَةُ ای الجنّة خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقی‌ الشّرک و معصیة الرّسول. ای محمد ایشان را گوی: سر گذشت و فرا سر برد و عیش این جهان و بر خورداری درین گیتی اندکست. و کسی که پرهیزکار بود، و فرمانبردار رسول خدا بود، او را آن جهان به است، سرای امن و نعیم جاودانی، و جوار حضرت ربّانی! و گفته‌اند: قلیل در قرآن بچند معنی آید: یکی از آن، ریا و سمعت است، چنان که در سورة النساء گفت: وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا

эй рёءу самъа , ва дар сӯра алоҳзоб гуфт :у лои иأтўни албأси إлои қлило эй рёءу самъа . Дувуми бмънии лои шайъ ءаст , чунон ки дар сӯра алоъроФ гуфт : қлилои мо тшкрўн яъне анкми лои тшкрўн албата , ва мислаи фии сӯраи илҳоқа : қлилои мо тؤмнўн , қлилои мо тзкрўн , ва дар сӯра алмалик гуфт :у ҷаъли лаками алсмъу алأбсору алأФӣдаҳи қлилои мо тшкрўн эй лои тшкрўн албата . Сиўм қалиласт бмънии исир , яъне андак . Чунон ки дар сӯра албқраҳ гуфт : лиштрўо ба смнои қлило эй ързои ман алднёи исиро . Ҳамонаст ки дарин оят гуфт : қул матоъи алднёи қалил . Ва дар қуръон қалиласт бмънии сесад ва сездаҳ баъдад , чунон ки дар сӯраи албқраҳи асҳоби толутро гуфт : Фшрбўо манеҳ إло қлило манеҳам яъне слосмоӣаҳу салосаи ъушр , къдди асҳоби расӯли аллоҳи явми бадар . Ва қалиласт бмънии ҳаштод , чунон ки дар сӯра ҳуд гуфт асҳоби киштии Нӯҳро : ва мо омни маъааи إлои қалил яъне маъаи Нӯҳи ало смонин наФасо : арбаъӣни рҷлоу أрбъини амрأаҳ .

ای ریاء و سمعة، و در سورة الاحزاب گفت: وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا ای ریاء و سمعة. دوم بمعنی لا شی‌ء است، چنان که در سورة الاعراف گفت: قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ یعنی انّکم لا تشکرون البتّة، و مثله فی سورة الحاقه: قَلِیلًا ما تُؤْمِنُونَ، قَلِیلًا ما تَذَکَّرُونَ، و در سورة الملک گفت: وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ ای لا تشکرون البتّة. سیوم قلیل است بمعنی یسیر، یعنی اندک. چنان که در سورة البقرة گفت: لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا ای عرضا من الدّنیا یسیرا. همانست که درین آیت گفت: قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ. و در قرآن قلیل است بمعنی سیصد و سیزده بعدد، چنان که در سورة البقرة اصحاب طالوت را گفت: فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِیلًا مِنْهُمْ یعنی ثلاثمائة و ثلاثة عشر، کعدد اصحاب رسول اللَّه یوم بدر. و قلیل است بمعنی هشتاد، چنان که در سورة هود گفت اصحاب کشتی نوح را: وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ یعنی مع نوح الّا ثمانین نفسا: اربعین رجلا و أربعین امرأة.

Ва лои тзлмўни Фтило бар шумо ситам накунанд , яъне ки аз шумо як тоъат ва шуморо бики маъсият нокарда нагиранд , ва агар он тоъат ё он маъсияти Фтилӣ буд . Фтил онаст ки миёни ду ангушти тиҳӣ бар ҳам молӣ , чизе фароҳам ояд . Ибни касӣру Ҳамзау ксоиӣу ибни омири брўоити Њишом «у лои излмўн » биё хонанд алии алғибаҳ , то мувофиқ бошад мо қаблро , зеро ки зикри ғайбат мутақаддимаст ,у ҳўи қавла : أи ламтар إлии аллазӣнаи қили ?лаами кФўои أидикм . Боқӣу лои тзлмўн бета хонанд алии улхитоб ,у мухотаби он қавманд ки зикри он аз пеш рафт ,у пайғомбар ( с )у муъминонро бо эшон зм карда ,у ҳозои алии тғлиби улхитоби алии алғибаҳ . Ва ихтиёри бӯи ҳотам « то »аст , аз баҳри онкӣ аз пеш гуфт : қул матоъи алднёи қалил . Ва дар ақаб гуфт : أинмои ткўнўои идрккми аламут бар хитоб , « мо » ӣнҷо слтаст , маънӣ онаст ки : ин кантам , ҳар ҷо ки шумо бошед марг бшмо расад . Ва ин сухан муттасиласт боити пеш , мегуяд : аз ҷиҳод чаҳ тарсид ?

وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِیلًا بر شما ستم نکنند، یعنی که از شما یک طاعت و شما را بیک معصیت ناکرده نگیرند، و اگر آن طاعت یا آن معصیت فتیلی بود. فتیل آنست که میان دو انگشت تهی بر هم مالی، چیزی فراهم آید. ابن کثیر و حمزه و کسایی و ابن عامر بروایت هشام «و لا یظلمون» بیا خوانند علی الغیبة، تا موافق باشد ما قبل را، زیرا که ذکر غیبت متقدّم است، و هو قوله: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ. باقی وَ لا تُظْلَمُونَ بتا خوانند علی الخطاب، و مخاطب آن قوم‌اند که ذکر آن از پیش رفت، و پیغامبر (ص) و مؤمنان را با ایشان ضمّ کرده، و هذا علی تغلیب الخطاب علی الغیبة. و اختیار بو حاتم «تا» است، از بهر آنکه از پیش گفت: قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ. و در عقب گفت: أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ بر خطاب، «ما» اینجا صلت است، معنی آنست که: این کنتم، هر جا که شما باشید مرگ بشما رسد. و این سخن متّصل است بآیت پیش، میگوید: از جهاد چه ترسید؟

Ва аз марг куҷо гурезед ? чун аҷал дар расад ,у рӯзгор шимурда бирасад , марг дар ояд ва гарчи дар ҳисорҳо бед , он ҳисорҳои даври барда ва дўох карда .

و از مرگ کجا گریزید؟ چون اجل در رسد، و روزگار شمرده برسد، مرگ در آید و گرچه در حصارها بید، آن حصارهای دور برده و دواخ کرده.

Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : қул إни аламути алзӣ тФрўн манеҳ , Фإнаҳи млоқикм .

همانست که جای دیگر گفت: قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ، فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ.

Фأсбҳўои баъди тӯли алأкли қади аклўо

فأصبحوا بعد طول الأکل قد اکلوا

Ва луи кантами фии буруҷи мшидаҳ эй ҳсўни мҳснаҳи мтўлаҳи мрФўъаҳи албноء , ман ашоди албноءу шида , азои рафъа . Мшидаҳ онаст ки давр бар оранди андари ҳаво , ва устувор кунанд , чунон ки одамӣ бон нарасад . Мегуяд : агар чаҳ аз даврӣу устуворӣ одамӣ бидон нарасад , марг бирасад , ки марг аз кас дар намонад , ва аз чиз боз намонад . Ва гуфтаанд мшидаҳ аз шедаст яъне маҳкамаи болшид эй болҷс . Ва ривоят кунанд аз ибни аббос ки гуфт фии буруҷи мшидаҳ эй фии қусӯри ман ҳадид , яъне агар чаҳ дар ҳснҳои вкўшкҳоӣ оҳанӣн бошед , марг бшмо расад . Ва гуфтаанд : агар ҳама дар бурҷҳои фалаки беди марги ҳам дар расад . Ва гуфтаанд : дарин ояти рад қадарёнаст ки гуфтанд : кушта на буқати хеши мард , ки агар ӯро нкштндид то замонии бзистӣ .

وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ ای حصون محصّنة مطوّلة مرفوعة البناء، من اشاد البناء و شیّده، اذا رفعه. مشیّده آنست که دور بر آرند اندر هوا، و استوار کنند، چنان که آدمی بآن نرسد. میگوید: اگر چه از دوری و استواری آدمی بدان نرسد، مرگ برسد، که مرگ از کس در نماند، و از چیز باز نماند. و گفته‌اند مشیّده از شیّد است یعنی محکمة بالشّید ای بالجصّ. و روایت کنند از ابن عباس که گفت فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ ای فی قصور من حدید، یعنی اگر چه در حصنها وکوشکهای آهنین باشید، مرگ بشما رسد. و گفته‌اند: اگر همه در برجهای فلک بید مرگ هم در رسد. و گفته‌اند: درین آیت ردّ قدریان است که گفتند: کشته نه بوقت خویش مرد، که اگر او را نکشتندید تا زمانی بزیستی.

Раби алъзаҳи дарин оят баён кард ки ҳар касро рӯзгорӣу аҷалӣ номзадаст , чун аҷал дар расад лои бади рӯҳ аз ҷисм мФорқт гирад , агар бқтл бошад ё бмўт . Ва сухани қадарёни бсхни кофарон ва мунофиқон монад ки гуфтанд баъд аз вақъати аҳад : луи конўои ънднои мо мотўо ва мо қтлўо . Ҷои дигар ҳикоят кард аз мунофиқ ки гуфт : қади أнъми аллоҳи алии إзи лами أкни мъҳми шҳидо . Раби Алъоламин сухани эшон рад кард , гуфт : أинмои ткўнўои идрккми аламуту луи кантами фии буруҷи мшидаҳ .

ربّ العزّة درین آیت بیان کرد که هر کس را روزگاری و اجلی نامزد است، چون اجل در رسد لا بد روح از جسم مفارقت گیرد، اگر بقتل باشد یا بموت. و سخن قدریان بسخن کافران و منافقان ماند که گفتند بعد از وقعت احد: لَوْ کانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا. جای دیگر حکایت کرد از منافق که گفت: قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. ربّ العالمین سخن ایشان ردّ کرد، گفت: أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ.

Сами қоли таъолӣ :у إни тсбҳми ҳасанаи иқўлўои ҳзаҳ ман ъанд аллоҳу إни тсбҳми сиӣаҳи иқўлўои ҳзаҳи ман ъндк . Сабаби нузули ин ояти он буд ки : қавмӣ аз аъроби якдигарро гуфтанд : бёӣид то ба Муҳамад шавем бҳҷрт : агар чунонаст ки мороу сутурони моро замин вай созад ӯ ростгўист ,у дайн вай ростаст , ва агар насозад пас на дайн ӯ ростаст , ва на ӯ ростгўист . Пас чун ба Мадина омаданд эшонро таб гирифт ки Мадинаи ъоҳт ва вабо дошт , то пас расӯли худо ( с ) дуо кард ки : «у анқли ҳмоҳои илои алҷҳФаҳ »

ثمّ قال تعالی: وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ. سبب نزول این آیت آن بود که: قومی از اعراب یکدیگر را گفتند: بیائید تا به محمد شویم بهجرت: اگر چنانست که ما را و ستوران ما را زمین وی سازد او راستگویست، و دین وی راستست، و اگر نسازد پس نه دین او راستست، و نه او راستگویست. پس چون به مدینه آمدند ایشان را تب گرفت که مدینه عاهت و وبا داشت، تا پس رسول خدا (ص) دعا کرد که: «و انقل حمّاها الی الجحفة»

Гуфт таби он бар гир , ва бар замини кофарон бар .

گفت تب آن بر گیر، و بر زمین کافران بر.

Раб Алъоламин гуфт : қул кул ман ъанд аллоҳ эй Муҳамад ! эшонро гӯй : аз Муҳамад чаҳ байнед ! аз тақдиру хост худоӣ байнед , ки ҳама аз худоаст хайри ин ҷаҳонӣу шари ин ҷаҳонӣ , ҳамаи бхўост ва тақдир ӯст . Ва ҳам дар шаъни эшон бойени маънӣ оят омад : имнўни алейк أни أслмўои алоиаҳ .

ربّ العالمین گفت: قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ای محمد! ایشان را گوی: از محمد چه بینید! از تقدیر و خواست خدای بینید، که همه از خدا است خیر این جهانی و شرّ این جهانی، همه بخواست و تقدیر اوست. و هم در شأن ایشان باین معنی آیت آمد: یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا الآیة.

Фмои лҳؤлоءи алқўми лои икодўни иФқҳўни ҳдисо ? ! яъне мо лҳؤлоءи алиҳўду алмноФқини лои иФқҳўни қўлои алои алткзиби болнъм ? ! агар хоҳии ӣнҷо вақф кун , пас боФттоҳи сухани даргир ки : мо أсобки ман ҳасанаи Фмни аллоҳ , яъне мо асобк ё ибни одами ман фатҳу ғнимаҳи Фмни тФзли аллоҳ , ва мо асобки ман сиӣаҳ эй ман ҷдбу ҳзимаҳу أмри ткрҳаҳ , Фмни нФск , эй Фзнбк ё ибни одам ,у أнои алзии қудратҳо алейк . Назир ин онаст ки раб алъзаҳ гуфт : ва мо أсобкми ман мсибаҳи Фбмои касбати أидикм . Ҷой дигар гуфт : أу лмои أсобткми мсибаҳ , илои қавла : қул ҳў ман ъанд أнФскм эй ман истеҳқоқи анФскм . Ва агар хоҳӣ вақф макун ,у сухан дар пайванд : лои икодўни иФқҳўни ҳдисои мо أсобки ман ҳасанаи Фмни аллоҳ , яъне иқўлўн : мо أсобки ман ҳасанаи Фмни аллоҳ . Ва маънӣ онаст ки чаҳ расед ӣнонро , ва чаҳ будаст ки дар намеёбанд ин сухан ки мигўинд ки : ҳар чаҳ бтў расад аз некӣ , аз худоаст , ва ҳар чаҳ бтў расад аз бадӣ , аз нафас туаст . Пас ин сухан ҳикоятаст аз эшон ки бар сиблати инкор боз мегуяд .

فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً؟! یعنی ما لهؤلاء الیهود و المنافقین لا یفقهون قولا الّا التّکذیب بالنّعم؟! اگر خواهی اینجا وقف کن، پس بافتتاح سخن درگیر که: ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، یعنی ما اصابک یا ابن آدم من فتح و غنیمة فمن تفضّل اللَّه، و ما اصابک من سیّئة ای من جدب و هزیمة و أمر تکرهه، فمن نفسک، ای فذنبک یا ابن آدم، و أنا الّذی قدّرتها علیک. نظیر این آنست که ربّ العزّة گفت: وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ. جای دیگر گفت: أَ وَ لَمَّا أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ، الی قوله: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ ای من استحقاق انفسکم. و اگر خواهی وقف مکن، و سخن در پیوند: لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، یعنی یقولون: ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ. و معنی آنست که چه رسید اینان را، و چه بودست که در نمی‌یابند این سخن که میگویند که: هر چه بتو رسد از نیکی، از خدا است، و هر چه بتو رسد از بدی، از نفس تو است. پس این سخن حکایت است از ایشان که بر سبیل انکار باز میگوید.

Абӯи солеҳи хондау алии бен алҳусайну зайди бен алӣ : ва мо асобки ман сиӣаҳи Фмни нФск ,у أнои қудратҳо алейк . Ибни аббоси хонда : Фмни нФску анои ктбноҳои алейк , ва дар мусҳафи абӣ каъбаст : ва мо асобки ман сиӣаҳи Фбзнбку أнои қудратҳо алейк ,у ибни масъӯди хонда : ва мо асобки ман сиӣаҳи Фмни ъндк » , ва баъзе аз қроء хондаанд : ва мо асобки ман ҳасанаи Фмни аллоҳ ва ман асобки ман сиӣаҳ , пайваста то онҷо ,у қатъ сухан кунад , он гуҳ гуяд : Фмни нФск . Маънӣ онаст ки ҳар чаҳ бтў расед аз неку бади ин ҷаҳонӣ аз худоаст . Пас аз кист аз туаст . Ва ксоиӣ гуяд : шунидаам дар баъзе қроءт : мо асобки ман ҳасанаи Фмни аллоҳ ва мо асобки ман сиӣаҳ , пас он гуҳи Фмни нФск ? маънӣ онаст ки ҳар чаҳ бтў расад аз неку бади ин ҷаҳонӣ аз худоаст , ту дар миёна ки эй ? ин нафас ту кист ? ва ин қроءти бӯ ҷаъфараст ривояти духтари ваии маймуна . Ва бидон ки мӯътазиларо ва қадреаро дарин оят қӯт нест , ва на эшонро ҳуҷҷатаст , ки ин на « мо асбт »аст ки мо أсобкаст ,у сухан на дар он меравад ки аз банда ояд аз некӣу бадӣ , сухан дар онаст ки бабанда расад аз неку бад . Ва назири ин дар қуръон фаровонаст : أни луи ншоءи أсбноҳми бзнўбҳм , мо أсобкми ман мсибаҳи Фбмои касбати أидикм , мо أсоби ман мсибаҳи фии алأрзу лои фии أнФскми алоиаҳ , насиби брҳмтнои ман ншоء . Ва сар масъала онаст ки ҳасанау сиӣаҳи дарин оят на аз феълу касб бандааст ,у азинҷо ки савобу уқоб дар он на пайвастааст ,у въду ваъид дар он на бастааст . Назири ин дар қуръон : إни тмсскми ҳасанаи тсؤҳму إни тсбкми сиӣаҳи иФрҳўои баҳо , Фإзои ҷоءтҳми алҳасанаи қолўои лнои ҳзаҳу إни тсбҳми сиӣаҳи итирўои бмўсӣ ва ман маъаа . Ин ҳамаи ҳасаноту сиӣот аз асбобаст на аз иктисоб ,у ончӣ аз иктисобаст ва бабанда мансӯб , бсўобу уқоб пайвастааст , чунон ки гуфт : ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи ъушри أмсолҳои алоиаҳ , ва ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи хайри минҳо ва ҳам ман фазаъи иўмӣзи омнўн , ва ман ҷоءи болсиӣаҳи Фкбти вҷўҳҳми фии алнор .

ابو صالح خوانده و علی بن الحسین و زید بن علی: و ما اصابک من سیّئة فمن نفسک، و أنا قدّرتها علیک. ابن عباس خوانده: فمن نفسک و انّا کتبناها علیک، و در مصحف ابی کعب است: و ما اصابک من سیّئة فبذنبک و أنا قدّرتها علیک، و ابن مسعود خوانده: و ما اصابک من سیّئة فمن عندک»، و بعضی از قراء خوانده‌اند: و ما اصابک من حسنة فمن اللَّه و من اصابک من سیّئة، پیوسته تا آنجا، و قطع سخن کند، آن گه گوید: فَمِنْ نَفْسِکَ. معنی آنست که هر چه بتو رسید از نیک و بد این جهانی از خدا است. پس از کیست از تو است. و کسایی گوید: شنیده‌ام در بعضی قراءت: ما اصابک من حسنة فمن اللَّه و ما اصابک من سیّئة، پس آن گه فمن نفسک؟ معنی آنست که هر چه بتو رسد از نیک و بد این جهانی از خدا است، تو در میانه که ای؟ این نفس تو کیست؟ و این قراءت بو جعفر است روایت دختر وی میمونه. و بدان که معتزله را و قدریه را درین آیت قوت نیست، و نه ایشان را حجّت است، که این نه «ما اصبت» است که ما أَصابَکَ است، و سخن نه در آن میرود که از بنده آید از نیکی و بدی، سخن در آنست که ببنده رسد از نیک و بد. و نظیر این در قرآن فراوان است: أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ، ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ الآیة، نُصِیبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ. و سرّ مسأله آنست که حسنه و سیّئة درین آیت نه از فعل و کسب بنده است، و ازینجا که ثواب و عقاب در آن نه پیوسته است، و وعد و وعید در آن نه بسته است. نظیر این در قرآن: إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِها، فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی‌ وَ مَنْ مَعَهُ. این همه حسنات و سیّئات از اسباب است نه از اکتساب، و آنچه از اکتسابست و ببنده منسوب، بثواب و عقاب پیوسته است، چنان که گفت: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها الآیة، و مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ، وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ.

Алҳусайн бен алФзлро пурседанд азин оят , ҷавоб дод : ани алҳсноту алсиӣоти фии ҳзаҳи алоиаҳи мосоти лои ммсўсот . Қол :у ҳаии алнъмоءу алрхоءу алшдаҳу алблоء . Ин ҳама онаст ки раби алъзаҳи бълми рафта ,у қалами собиқ , бар бандагон навиштааст , ва на аз амал ва аз касб бандааст . Ва аз баҳри ин одат рафтааст ки гӯйанд : асобнии блоء , асобнии фараҳу маҳбӯб , ва кас нагӯяд : , асобтнии алслоаҳу алзкоаҳу алтоъаҳу алмъсиаҳи сами қоли таъолӣ :у أрслноки ллноси рсўлоу кафии биллоҳи шҳидоу кафии биллоҳ , ин боءи таъкӣдро дар афзуд , маънӣ онаст ки :у кафии аллоҳи шҳидо . Аллоҳ бгўоҳӣ басаст , ки ту расӯл ӯе . Маънӣ дигар гуфтаанд ки : аллоҳи бгўоҳӣ басаст , ки ҳасаноту сиот ҳама азуаст ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳ .

الحسین بن الفضل را پرسیدند ازین آیت، جواب داد: انّ الحسنات و السّیّئات فی هذه الآیة ماسّات لا ممسوسات. قال: و هی النّعماء و الرّخاء و الشّدّة و البلاء. این همه آنست که ربّ العزّة بعلم رفته، و قلم سابق، بر بندگان نوشته است، و نه از عمل و از کسب بنده است. و از بهر این عادت رفته است که گویند: اصابنی بلاء، اصابنی فرح و محبوب، و کس نگوید:، اصابتنی الصّلاة و الزّکاة و الطّاعة و المعصیة ثمّ قال تعالی: وَ أَرْسَلْناکَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَ کَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً و کفی باللَّه، این باء تأکید را در افزود، معنی آنست که: و کفی اللَّه شهیدا. اللَّه بگواهی بسست، که تو رسول اویی. معنی دیگر گفته‌اند که: اللَّه بگواهی بس است، که حسنات و سیّآت همه ازوست جلّ جلاله و تقدّست اسماؤه.

Ман итъ алрасул Фқди أтоъи аллоҳ эй : ман итъ алрасул фии сунната , Фқди أтоъи аллоҳи фии Фризтаҳ . Расӯли худо ( с ) чун ба Мадина ҳиҷрат кард гуфт : « ман аҳбнии Фқди аҳби аллоҳ , ва ман атоънии Фқди атоъи аллоҳ »

مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ ای: من یطع الرّسول فی سنّته، فقد أطاع اللَّه فی فریضته. رسول خدا (ص) چون به مدینه هجرت کرد گفت: «من احبّنی فقد احبّ اللَّه، و من اطاعنی فقد اطاع اللَّه»

Ва мунофиқон гуфтанд мена байнед ин мардро ки мехоҳад ки ӯро бхдоиӣ гирем , чунон ки тарсоёни исоро бхдоиӣ гирифтанд . Пас раби Алъоламин тасдиқи қавли расӯли хешро ин оят фиристод : ман итъ алрасул Фқди أтоъи аллоҳ .

و منافقان گفتند می‌نه بینید این مرد را که میخواهد که او را بخدایی گیریم، چنان که ترسایان عیسی را بخدایی گرفتند. پس ربّ العالمین تصدیق قول رسول خویش را این آیت فرستاد: مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ.

Ҳар ки расӯлро фармонбардораст худоиро фармонбардораст .

هر که رسول را فرمانبردار است خدای را فرمانبردار است.

Ва ман тўлии Фмои أрслноки алайҳими ҳФизо ва ҳар ки аз тоъати баргардад , ту бар эшон Ҳафиз нае . Яъне ки ту ғайб эшон ндонӣ , зоҳири эшон доне , ғайбу сари эшон мо донем . Далели барин қавл онаст ки дар ақаб гуфт :у иқўлўни тоъаҳи ин мунофиқон меоянду мигўинд : мо фармонбардорем ,у тоъати дор , ва он гуҳ дар сар кофар мешаванд , ва нофармонӣ мекунанд .

وَ مَنْ تَوَلَّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً و هر که از طاعت برگردد، تو بر ایشان حفیظ نه‌ای. یعنی که تو غیب ایشان ندانی، ظاهر ایشان دانی، غیب و سرّ ایشان ما دانیم. دلیل برین قول آنست که در عقب گفت: وَ یَقُولُونَ طاعَةٌ این منافقان میآیند و میگویند: ما فرمانبرداریم، و طاعت‌دار، و آن گه در سرّ کافر میشوند، و نافرمانی میکنند.

Ва иқўлўни тоъаҳ яъне : мнои тоъаҳу أмрнои тоъаҳ . Ва баъзе муфассирон гуфтанд : ва ман тўлии Фмои أрслноки алайҳими ҳФизо мансӯхаст боити сайф .

وَ یَقُولُونَ طاعَةٌ یعنی: منّا طاعة و أمرنا طاعة. و بعضی مفسّران گفتند: وَ مَنْ تَوَلَّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً منسوخ است بآیت سیف.

Фإзои брзўои ман ъндки ин дар шаъни қавмии мноФқонст . Гӯйанд дар шаъни хлос бен сӯед омад . Мардӣ аз муттаҳамони бнФоқи бҳзрти расӯл ( с ) омадӣ , ва гуфтӣ : смъоу тоъаҳ , фармонбардорӣ , яъне ҳар чаҳ фармое фармонбардорем , раб алъзаҳ гуфт : Фإзои брзўои ман ъндки пас чун аз наздики ту беруни ?шуанд на он гӯйанд ки ту май гӯйӣ боишон .

فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ این در شأن قومی منافقانست. گویند در شأن خلاس بن سوید آمد. مردی از متّهمان بنفاق بحضرت رسول (ص) آمدی، و گفتی: سمعا و طاعة، فرمانبرداری، یعنی هر چه فرمایی فرمانبرداریم، ربّ العزّة گفت: فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ پس چون از نزدیک تو بیرون شند نه آن گویند که‌ تو می‌گویی بایشان.

Ва аллоҳи иктби мо ибитўни инро ду ваҷҳаст : яке онкии андари китоб фурӯ фиристад ,у туро аз сари эшон хабар диҳад . Дигари ваҷҳи онкии ҳифзаро фармоед то банависанд ончии эшон ҳама шаб мекунанду мигўинд , то фардои ҷазои эшон боишон расонад . Ва ин сухан подшоҳонааст ! подшоҳ гуяд : мо киштем ва мо кардем ва мо кунадем яъне бспоаҳ .

وَ اللَّهُ یَکْتُبُ ما یُبَیِّتُونَ این را دو وجه است: یکی آنکه اندر کتاب فرو فرستد، و ترا از سرّ ایشان خبر دهد. دیگر وجه آنکه حفظه را فرماید تا بنویسند آنچه ایشان همه شب میکنند و میگویند، تا فردا جزا ایشان بایشان رساند. و این سخن پادشاهانه است! پادشاه گوید: ما کشتیم و ما کردیم و ما کندیم یعنی بسپاه.

Фأързи анҳуаму таваккули алии аллоҳи аввал ӯро эъроз фармуданд аз қатли мунофиқон , пас мансӯхи гашти бойени оят : ё أиҳо алнабӣ ҷоҳади алкФору алмноФқин .

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ اوّل او را اعراض فرمودند از قتل منافقان، پس منسوخ گشت باین آیت: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ.

Сами қол : таваккули алии аллоҳу кафии биллоҳи вкилои таваккули қнтраҳ яқинаст ,у имоди имон ,у маҳали ихлос . Ва сар таваккул онаст ки бҳқиқти доне ки бадӣгари кас чиз нест , ва аз ҳиялат суд нест , атоу манъ ки ҳаст бҳкмтаст ,у қисоми меҳрбон беғифлатаст . « вакил » Фъиласт бмънии мафъӯл , яъне : вкли илайҳи алأмўр , аллоҳ ӯст ки корҳо ҳама бадв гузоранд , ки коррони бандагону нигаҳбон эшон ӯст , корсозу банда навоз ӯст ҷли ҷалола ,у ъзи кбрёءаҳу азми шаъна .

ثمّ قال: تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ کَفی‌ بِاللَّهِ وَکِیلًا توکّل قنطره یقین است، و عماد ایمان، و محلّ اخلاص. و سرّ توکّل آنست که بحقیقت دانی که بدیگر کس چیز نیست، و از حیلت سود نیست، عطا و منع که هست بحکمت است، و قسّام مهربان بی غفلت است. «وکیل» فعیل است بمعنی مفعول، یعنی: وکّل الیه الأمور، اللَّه اوست که کارها همه بدو گذارند، که کارران بندگان و نگهبان ایشان اوست، کارساز و بنده نواز اوست جلّ جلاله، و عزّ کبریاءه و عظم شأنه.