Қавлаи таъолӣ : أи Флои итдбрўни алқуръони алоиаҳи алтдбри фии аллғаҳи алнзри фии идбори аломўр . Тадаббур онаст ки дар охири корҳо назар кунӣ , то аввалу охири он баҳамсозӣ ва рост кунӣ . Раб Алъоламин мегуяд дарин оят ки : чаро нашунаванд мунофиқони ин қуръонро ? ! ва чаро дар он тафаккур ва таъаммул накунанд ? ! ва дар аввалу охир он нанигаранд ? ! то бидонанд ки оёти он баростӣу дурустӣу покии ҳама бикдигр монад ,у якдигарро тасдиқ мекунад , дар он таноқузу тафовут на , ва агар ҷаҳонёни ҳама баҳам оянд , ва ақлҳо ва илмҳо ҳама дарҳам пайванданд , то мисли он биоранд , натавонанд , ва оҷиз шаванд , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : қул лӣни аҷтмъти алإнсу алҷни алоиаҳ . Муҷоҳид гуфт : маънӣ онаст ки чаро наяндешанд дарин қуръон то бидонанд ки махлуқ нест ,у бсхни махлуқ монда нест ? ! Мустафо ( с ) гуфт : « фазли каломи аллоҳи алии ғайраи кФзли аллоҳи алии халқа » .

قوله تعالی: أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ الآیة التدبّر فی اللّغة النّظر فی ادبار الامور. تدبّر آنست که در آخر کارها نظر کنی، تا اوّل و آخر آن بهم سازی و راست کنی. ربّ العالمین میگوید درین آیت که: چرا نشنوند منافقان این قرآن را؟! و چرا در آن تفکّر و تأمّل نکنند؟! و در اوّل و آخر آن ننگرند؟! تا بدانند که آیات آن براستی و درستی و پاکی همه بیکدیگر ماند، و یکدیگر را تصدیق میکند، در آن تناقض و تفاوت نه، و اگر جهانیان همه بهم آیند، و عقلها و علمها همه درهم پیوندند، تا مثل آن بیارند، نتوانند، و عاجز شوند، چنان که ربّ العزّة گفت: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ الآیة. مجاهد گفت: معنی آنست که چرا نیندیشند درین قرآن تا بدانند که مخلوق نیست، و بسخن مخلوق مانده نیست؟! مصطفی (ص) گفت: «فضل کلام اللَّه علی غیره کفضل اللَّه علی خلقه».

Ва рӯй анаи қол : « ани фазли алқуръони алии соири алкломи кФзли аллоҳи алии халқа ,у злк ана манеҳ » .

و روی انّه قال: «انّ فضل القرآن علی سائر الکلام کفضل اللَّه علی خلقه، و ذلک انّه منه».

Умрони бен ҳсин гуфт : абди аллоҳи масъӯдро дидам дар Кӯфа , гуфтам : ё абди арраҳмон ! аз илми тавроти бнздики ту чиз ҳаст ? гуфт : нъм , ани аввали мо анзли аллоҳи алии Мӯсои фии алтўриаҳ : лои илоҳи алои аллоҳ , Муҳамади расӯли аллоҳ , алқуръони каломи аллоҳ . Вкиъи бен алҷроҳ гуфт эмоми аҳли суннат : ман заъми ани алқуръони махлуқи Фқди заъми ани алқуръони муҳаддис , ва ман заъми ани алқуръони муҳаддис , Фқди куфра . Исмоили бен абӣ Увайс гуфт : алқуръони каломи аллоҳ , ва ман аллоҳ ,у илми аллоҳ , лӣси бмхлўқ , ва ман қоли ҳўи махлуқи Фҳўи кофар , ва ман қоли алқуръони каломи аллоҳи лои адрии махлуқи ҳўи أми ғайри махлуқ , Фҳўи кофар , ва ман қоли лафзии болқрони махлуқи Фҳўи кофар . Ривоят кунанд аз Аҳмади бен ҳанбал ки ҷҳмёни ҳамин се фурқатанд : қавмӣ ки гуфтанд : қуръон махлуқаст ӣнонро ҷҳмӣ мутлақ гӯйанд ,у қавмӣ ки гуфтанд : ндонем ки махлуқаст ё на махлуқаст , ӣнонро воқифа гӯйанд ,у шаккок низ гӯйанд ,у қавмӣ ки гуфтанд : лафзи мо бқрон махлуқаст , ӣнонро лафзӣа гӯйанд , ва ҳар се мутақорибанд , ва дар куфру бидъати яксон . Ва Аҳмади бен ҳанбалу яҳёи бен Мансур гуфтанд : аллФзиаҳи шари ман алҷҳмиаҳ , лأни қўлҳму кФрҳми ағмз . Фурқатӣ дигаранд азин ҷҳмён ки мигўинд : калом аз мутакаллим ҷудо нест , ва дар замин аз он чиз нест . Ва қуръону суннат .

عمران بن حصین گفت: عبد اللَّه مسعود را دیدم در کوفه، گفتم: یا عبد الرحمن! از علم تورات بنزدیک تو چیز هست؟ گفت: نعم، انّ اوّل ما انزل اللَّه علی موسی فی التوریة: لا اله الّا اللَّه، محمد رسول اللَّه، القرآن کلام اللَّه. وکیع بن الجراح گفت امام اهل سنّت: من زعم انّ القرآن مخلوق فقد زعم انّ القرآن محدث، و من زعم انّ القرآن محدث، فقد کفره. اسماعیل بن ابی اویس گفت: القرآن کلام اللَّه، و من اللَّه، و علم اللَّه، لیس بمخلوق، و من قال هو مخلوق فهو کافر، و من قال القرآن کلام اللَّه لا ادری مخلوق هو أم غیر مخلوق، فهو کافر، و من قال لفظی بالقرآن مخلوق فهو کافر. روایت کنند از احمد بن حنبل که جهمیان همین سه فرقت‌اند: قومی که گفتند: قرآن مخلوقست اینان را جهمی مطلق گویند، و قومی که گفتند: ندانیم که مخلوقست یا نه مخلوقست، اینان را واقفه گویند، و شکاک نیز گویند، و قومی که گفتند: لفظ ما بقرآن مخلوقست، اینان را لفظیه گویند، و هر سه متقارب‌اند، و در کفر و بدعت یکسان. و احمد بن حنبل و یحیی بن منصور گفتند: اللّفظیّة شر من الجهمیّة، لأنّ قولهم و کفرهم اغمض. فرقتی دیگراند ازین جهمیان که میگویند: کلام از متکلّم جدا نیست، و در زمین از آن چیز نیست. و قرآن و سنّت.

Эшонро дурӯғ зан мекунанд . Раб Алъоламин гуфт :у нзлноаҳи тнзило . Ҷой дигар гуфт : إнаҳи лқрони Карими фии китоби макнуни лои имсаҳи إлои алмтҳрўн ,у ҷой дигар гуфт :у лӣни шӣнои лнзҳбни болзии أўҳинои إлик ,у Мустафо ( с ) гуфт : « лисрини лайлаи алии алқуръони Флои ибқии фии алмсоҳФ ва алсдўр манеҳ шайъи ء » ,у қол ( с ) : « лои иқрأи алҳоӣзу лои алҷнби шиӣои ман алқуръон » .

ایشان را دروغ زن میکنند. ربّ العالمین گفت: وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلًا. جای دیگر گفت: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ، و جای دیگر گفت: وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ، و مصطفی (ص) گفت: «لیسرینّ لیلة علی القرآن فلا یبقی فی المصاحف و الصّدور منه شی‌ء»، و قال (ص): «لا یقرأ الحائض و لا الجنب شیئا من القرآن».

Дарин ояту ахбори далолат равшанаст ки қуръони бҳқиқт дар замин мавҷӯдаст . Ва дар ҷумлаи сухани аҳли суннату муътақиди эшон дар қуръон онаст ки қуръон аз ҳақ биёмад , чунон ки Мустафо ( с ) гуфт : « манеҳ бдأу илайҳи иъўд , манеҳ харҷу илайҳи иъўд » .

درین آیت و اخبار دلالت روشن است که قرآن بحقیقت در زمین موجود است. و در جمله سخن اهل سنت و معتقد ایشان در قرآن آنست که قرآن از حق بیامد، چنان که مصطفی (ص) گفت: «منه بدأ و الیه یعود، منه خرج و الیه یعود».

Калом ӯст ҷли ҷалола , ва илм ӯст , ва сифат ӯст , бҳқиқт дар замин мавҷӯдаст , муттасил бова , қоим бова , на ҷудои азу , ҳар ҷо ки ёбанд , бар забон хонанд , ва дар гӯш шунаванда , ва дар дил донанд , ва дар лавҳи набишта , қоимаст бҳрФу савт , як ҳарф аз он махлуқ на , Ҷабраил аз худо гирифту Мустафо ( с ) аз Ҷабраил . Гирифт ,у уммат аз Мустафо ( с ) гирифтанд ,у қуръони худ якеаст , ва он айни калом ҳақаст , на иборат аз онаст , чунон ки мбтдъон гӯйанд ва на лафзи хонанда бон махлуқаст , чунон ки ҷҳмён гӯйанд . Ва на худ қуръон , ки ҳамаи китобҳои худо ки ба пайғомбарон фурӯ фиристод , таврот дар дили ҷуҳудон на махлуқ ,у Инҷил дар дили тарсоён на махлуқ ,у збўр дар дили собӣон на махлуқ , ҳамчунин номҳои худои ҳеҷ аз он на махлуқ . Инаст ақидаи мусулмонон ,у тариқати муъминон ,у сухани аҳли суннату ҷамоат . Ҳар ки барин нест ӯро дар дайни ҳеҷ буи нест , ва бар роҳ рост нест , ва ин ҳидояти ҷуз аз ҳақ нест ,у бадасти бандаи ҳеҷ чиз нест .

کلام اوست جلّ جلاله، و علم اوست، و صفت اوست، بحقیقت در زمین موجود است، متّصل باو، قائم باو، نه جدا ازو، هر جا که یابند، بر زبان خوانند، و در گوش شنونده، و در دل دانند، و در لوح نبشته، قائم است بحرف و صوت، یک حرف از آن مخلوق نه، جبرئیل از خدا گرفت و مصطفی (ص) از جبرئیل. گرفت، و امّت از مصطفی (ص) گرفتند، و قرآن خود یکی است، و آن عین کلام حق است، نه عبارت از آنست، چنان که مبتدعان گویند و نه لفظ خواننده بآن مخلوقست، چنان که جهمیان گویند. و نه خود قرآن، که همه کتابهای خدا که به پیغامبران فرو فرستاد، تورات در دل جهودان نه مخلوق، و انجیل در دل ترسایان نه مخلوق، و زبور در دل صابئان نه مخلوق، همچنین نامهای خدا هیچ از آن نه مخلوق. اینست عقیده مسلمانان، و طریقت مؤمنان، و سخن اهل سنّت و جماعت. هر که برین نیست او را در دین هیچ بوی نیست، و بر راه راست نیست، و این هدایت جز از حق نیست، و بدست بنده هیچ چیز نیست.

Ман иҳди аллоҳи Фҳўи алмҳтд ва ман излли Флни тҷди ?лаи влёи мршдо ,у луи кон ман ъанд ғайри аллоҳи лўҷдўои фӣаи ахтлоФои ксирои ин ихтилоф мардумонаст дар қуръон , ки ҳеҷ ваҷҳ нест аз вуҷӯҳи илм дар қуръони магар ки халқ дар он мухталифанд , балки ин ихтилоф ки дар қуръон нест ихтилофи қуръон дар хештанаст , ва ин ихтилоф таъорузасту таноқуз . Чунон ки суханӣ бошад ноҳомтоу ноҳамвор ,у якдигарро мзод . Чунон ки гуфт : إнкми лФии қавли мухталиф эй қавли ғайри мустақӣм . Ихтилоф дар қавл онаст ки суханӣ дар ҷое хос буд , ва дар ҷои дигари ҳамон сухани ом буд . Чизе ҷое манфӣ буд ,у ҷои дигари мусбат , ва дар қуръони ин чунин ихтилоф нест . Қуръони ҳама ростаст ва покаст ва хушасту некӯ , дар назми мтсқ , ва дар расми мутаносиб , ва дар маънии мтрд . Мустафо ( с ) гуфт : « алқуръони афзали ман дуни аллоҳ , Фмни вқри алқуръони Фқди вқри аллоҳ , ва ман лами иўқри алқуръони Фқди астхФи баҳақи аллоҳ . Ҳарама алқуръон ъанд аллоҳи кҳрмаҳи алўолди алии валада . Ҳамлаи алқуръони ҳам алмҳФўФўни брҳмаҳи аллоҳ , алмлбсўни нури аллоҳ , алмълмўни каломи аллоҳ , Фмни волоҳми Фқди волии аллоҳ , ва ман ъодоҳми Фқди одии аллоҳ . Иқўли аллоҳи таъолӣ : ё ҳамлаи алқуръон ! астҷибўои ллаҳи бтўқири китоба , издкми ҳбоу иҳббкми илои ибода .

مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً، وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً این اختلاف مردمان است در قرآن، که هیچ وجه نیست از وجوه علم در قرآن مگر که خلق در آن مختلف اند، بلکه این اختلاف که در قرآن نیست اختلاف قرآن در خویشتن است، و این اختلاف تعارض است و تناقض. چنان که سخنی باشد ناهامتا و ناهموار، و یکدیگر را مضادّ. چنان که گفت: إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ ای قول غیر مستقیم. اختلاف در قول آنست که سخنی در جایی خاص بود، و در جای دیگر همان سخن عام بود. چیزی جایی منفی بود، و جای دیگر مثبت، و در قرآن این چنین اختلاف نیست. قرآن همه راست است و پاک است و خوش است و نیکو، در نظم متّسق، و در رسم متناسب، و در معنی مطّرد. مصطفی (ص) گفت: «القرآن افضل من دون اللَّه، فمن وقّر القرآن فقد وقّر اللَّه، و من لم یوقّر القرآن فقد استخفّ بحقّ اللَّه. حرمة القرآن عند اللَّه‌کحرمة الوالد علی ولده. حملة القرآن هم المحفوفون برحمة اللَّه، الملبسون نور اللَّه، المعلّمون کلام اللَّه، فمن والاهم فقد والی اللَّه، و من عاداهم فقد عادی اللَّه. یقول اللَّه تعالی: یا حملة القرآن! استجیبوا للَّه بتوقیر کتابه، یزدکم حبّا و یحببکم الی عباده.

ИдФъи ани мустамеъи алқуръони блўии алднё ,у идФъи ани толии алқуръони шари алохраҳ ,у лтолии ояи ман китоби аллоҳи афзали ммои таҳти алърши илои асфали алнҷўм ,у ани фии китоби аллоҳи лсўраҳи идъии соҳибҳо алшариф ъанд аллоҳ , тшФъи лсоҳбҳои явми алқёмаҳи боксри ман рабеъау музир » , қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ҳаии сӯраи ис .

یدفع عن مستمع القرآن بلوی الدّنیا، و یدفع عن تالی القرآن شرّ الآخرة، و لتالی آیة من کتاب اللَّه افضل ممّا تحت العرش الی اسفل النّجوم، و انّ فی کتاب اللَّه لسورة یدعی صاحبها الشّریف عند اللَّه، تشفع لصاحبها یوم القیامة باکثر من ربیعة و مضر»، قال رسول اللَّه (ص): هی سورة یس.

Ва إзои ҷоءҳми أмри ман алأмни أўи алхўФ эй : ҳадиси фӣаи أмн ӯ ҳзимаҳ , أзоъўо ба аФшўаҳ . Зоъ : Фшо ,у азоъ : аФшӣ . Ин оят дар шаън мунофиқӣ омад ки расӯли худо ( с ) дар наоне суханӣ гуфта буд дар сголши берун шудани ғзоро бурузӣ аз рӯзҳо , ва май хост ки ногоҳ басар душман расад . Он мунофиқ ки он сголши шнФтаҳ буд , ошкоро кард , ва боз гуфт . أзоъўо ба сухани ӣнҷо сипарӣ шуд .

وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ ای: حدیث فیه أمن او هزیمة، أَذاعُوا بِهِ افشوه. ذاع: فشا، و اذاع: افشی. این آیت در شأن منافقی آمد که رسول خدا (ص) در نهانی سخنی گفته بود در سگالش بیرون شدن غزا را بروزی از روزها، و می‌خواست که ناگاه بسر دشمن رسد. آن منافق که آن سگالش شنفته بود، آشکارا کرد، و باز گفت. أَذاعُوا بِهِ سخن اینجا سپری شد.

Ва луи рдўаҳ мтдбронанд дар қуръон . Мегуяд : агар чизеи барояшон пӯшида шавад , чунон ки бнздики эшон бохтлоФ монад , онро бктоб худо барандед , ва бо расӯли вай ва бо аввалии алأмр . Гуфтаанд : аввалии алأмри абӯ бикрасту умру Усмону алӣ , ва гуфтаанд : амиронанд ки бар лашкарҳо гумошта буданд , ва гуфтаанд : Фқҳоء дайнанду уламои ислом , ки росихонанд дар илм , хато ва савоб шиносанд ,у мавозиъи шукр ва сабр донанд ,у бмкоиди ҳарб роҳ баранд .

وَ لَوْ رَدُّوهُ متدبّران‌اند در قرآن. میگوید: اگر چیزی برایشان پوشیده شود، چنان که بنزدیک ایشان باختلاف ماند، آن را بکتاب خدا برندید، و با رسول وی و با اولی الأمر. گفته‌اند: اولی الأمر ابو بکر است و عمر و عثمان و علی، و گفته‌اند: امیران‌اند که بر لشکرها گماشته بودند، و گفته‌اند: فقهاء دین‌اند و علماء اسلام، که راسخان‌اند در علم، خطا و صواب شناسند، و مواضع شکر و صبر دانند، و بمکاید حرب راه برند.

Лълмаҳи аллазӣна истнбтўнаҳ манеҳам истинбот истихроҷаст , мегуяд ки : мстнбтони илм аз миёни эшон бдонндид . Он гуҳ гуфт дар охири оят : « إлои қлило »

لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ استنباط استخراج است، میگوید که: مستنبطان علم از میان ایشان بدانندید. آن گه گفت در آخر آیت: «إِلَّا قَلِیلًا»

Яъне : лълмаҳи аллазӣна истнбтўнаҳ манеҳам алои қлило . Яъне мстнбтони таъвили биҷои оўрндиди онро ки бар эшон печидау пӯшидаи монда , магари андакӣ . Таъвили он ҷузи аллоҳ кас надонад , аз мубҳамоти қуръон чун ҳуруфи ҳиҷо дар авоили сур . Маънии дигар , гуфтаанд : « лълмаҳи аллазӣна истнбтўнаҳ манеҳам » он мунофиқон ки татаббуъи асрор аз расӯл ( с ) карданд ,у сари вай ошкоро карданд , агар худро аз он ҳадис боз доштандед , то он гуҳ ки аз расӯл худо гирифтандед , ё аз аввалии аламр , бдонстндид аз расӯли худо ва аз аввалии аламр ки ошкоро мебояд кард , ё намебояд кард ,у ончии ҳақ буд эшонро маълум гаштед .

یعنی: لعلمه الّذین یستنبطونه منهم الّا قلیلا. یعنی مستنبطان تأویل بجای آورندید آن را که بر ایشان پیچیده و پوشیده مانده، مگر اندکی. تأویل آن جز اللَّه کس نداند، از مبهمات قرآن چون حروف هجا در اوائل سور. معنی دیگر، گفته‌اند: «لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ» آن منافقان که تتبّع اسرار از رسول (ص) کردند، و سرّ وی آشکارا کردند، اگر خود را از آن حدیث باز داشتندید، تا آن گه که از رسول خدا گرفتندید، یا از اولی الامر، بدانستندید از رسول خدا و از اولی الامر که آشکارا میباید کرد، یا نمی‌باید کرد، و آنچه حق بود ایشان را معلوم گشتید.

Ва луи лои фазли аллоҳи алайкуму раҳматаи фазли худои ӣнҷо исломаст ,у раҳмат қуръонаст , агар на ислому қуръон будӣ шумо бар пай дев истодед . إлои қлилои магари андакӣ ки ислому қуръон дар наёфтанд , ва бекитоб ва бе расӯли худ роҳ ёфтанд ,у ибодат батон бгзоштнд чун зайди бен Амр бен нафилу варақаи бен нўФл ,у туллоби дайн ки пеш аз мабаси расӯл ( с ) буданд . Ва раво бошад ки إлои қлилои астсноء аз лотбътм алшитон ниҳанд . Мегуяд : бар пай дев рафтед , магари андакӣ ки бар пай дев нарафтанд , ва эшон саҳоба расӯл худоанд дар миёни халқ . Қавлӣ дигар онаст ки алои қлило муттасиласт бончаҳ гуфт : лълмаҳи аллазӣна истнбтўнаҳ манеҳам ,у баёни ин ваҷҳ аз пеш рафт .

وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ فضل خدا اینجا اسلام است، و رحمت قرآن است، اگر نه اسلام و قرآن بودی شما بر پی دیو ایستادید. إِلَّا قَلِیلًا مگر اندکی که اسلام و قرآن در نیافتند، و بی‌کتاب و بی‌رسول خود راه یافتند، و عبادت بتان بگذاشتند چون زید بن عمرو بن نفیل و ورقة بن نوفل، و طلاب دین که پیش از مبعث رسول (ص) بودند. و روا باشد که إِلَّا قَلِیلًا استثناء از لَاتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ نهند. میگوید: بر پی دیو رفتید، مگر اندکی که بر پی دیو نرفتند، و ایشان صحابه رسول خدااند در میان خلق. قولی دیگر آنست که الّا قلیلا متّصل است بآنچه گفت: لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ، و بیان این وجه از پیش رفت.

Қавла : Фқотли фии сиблати аллоҳи ин « Фо » дар аввали оят ҷавоб онаст ки гуфт : ва ман иқотли фии сиблати аллоҳи Фиқтли أўи иғлби ФсўФи нؤтиаҳи أҷрои ъзимо . . . Фқотли фии сиблати аллоҳ .

قوله: فَقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ این «فا» در اوّل آیت جواب آنست که گفت: وَ مَنْ یُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً... فَقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.

Ва гуфтаанд муттасиласт бони ояти дигар : ва мо лаками лои тқотлўни фии сиблати аллоҳ . Клбӣ гуфт : сабаби нузули ин ояти он буд ки баъд аз вақъати аҳади расӯли худо ( с ) бо абӯи Сафён ваъда кард ки бмўсми бадари суғро бо ҳам оянд , ва қаттол кунанд . Чун вақти он меод буд расӯл ( с ) эшонро гуфт то бҷҳод шавем ,у басари ваъда ки додаем боз рӯем . Баъзеро аз эшон кроҳит омад ,у дшхўори гашти барояшон . Раби Алъоламин дар он ҳоли ин оят фиристод : Фқотли фии сиблати аллоҳ эй Муҳамад ! ту беруни шӯ ва ҷиҳод кун . Лои такаллуфи إлои нФск ки ин ҷуз бар нафас ту наниҳодаанд . Ин на бар он маънӣаст ки дигарон бқтоли маъмур наанд , яъне ки туро илзом намекунанд феъли дигарон ,у турои бон мؤохзт нест . Феъл туаст ки туро илзом мекунанд ,у турои бон мؤохзтаст . Ва қил : лои такаллуфи إлои нФск эй алои феъли нФск , алии маънии анаи лои зарари алейк фии феъли ғайрик .

و گفته‌اند متّصل است بآن آیت دیگر: وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ. کلبی گفت: سبب نزول این آیت آن بود که بعد از وقعت احد رسول خدا (ص) با ابو سفیان‌وعده کرد که بموسم بدر صغری با هم آیند، و قتال کنند. چون وقت آن میعاد بود رسول (ص) ایشان را گفت تا بجهاد شویم، و بسر وعده که داده‌ایم باز رویم. بعضی را از ایشان کراهیت آمد، و دشخوار گشت برایشان. ربّ العالمین در آن حال این آیت فرستاد: فَقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ای محمد! تو بیرون شو و جهاد کن. لا تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ که این جز بر نفس تو ننهاده‌اند. این نه بر آن معنی است که دیگران بقتال مأمور نه‌اند، یعنی که ترا الزام نمی‌کنند فعل دیگران، و ترا بآن مؤاخذت نیست. فعل تو است که تو را الزام میکنند، و ترا بآن مؤاخذت است. و قیل: لا تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ ای الّا فعل نفسک، علی معنی انّه لا ضرر علیک فی فعل غیرک.

Флои тҳтми бтхлФи ман тахаллуфи ани алҷҳод . Раби алъзаҳи вайро бҷҳод фармуд , гарчи танҳо буд , беҳашам ва бесипоҳ , аз баҳри онкии вайро змон карда буд бнсрт . Абӯи бикри ҳам аз ӣнҷо гуфт дар қаттоли аҳли радат : луи холФтнии яминии лҷоҳдтҳои бшмолӣ .

فلا تهتمّ بتخلّف من تخلّف عن الجهاد. ربّ العزّة وی را بجهاد فرمود، گرچه تنها بود، بی‌حشم و بی‌سپاه، از بهر آنکه وی را ضمان کرده بود بنصرت. ابو بکر هم از اینجا گفت در قتال اهل ردّت: لو خالفتنی یمینی لجاهدتها بشمالی.

Ва ҳрз алмؤмнин мегуяд : мؤмнонро бар ҷиҳоддор , ва аз савоби ҷиҳоди эшонро сухани гӯй ,у бузургии вабол аз пеши душман гурехтан эшонро боз намой .

وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ میگوید: مؤمنانرا بر جهاددار، و از ثواب جهاد ایشان را سخن گوی، و بزرگی وبال از پیش دشمن گریختن ایشان را باز نمای.

Мустафо ( с ) бар вифқи ин фармон бирафт ,у мؤмнонро аз савоби ҷиҳод хабар дод , ва гуфт : ҷоҳдўои фии аллоҳи алқрибу албъид , фии алҳзру алсФр , ?фони алҷҳоди боби ман абвоби алҷнаҳ ,у анаи инҷии соҳибаи ман илоҳаму Улуғам » ,у қол ( с ) : « работи явми фии сиблати аллоҳи хайри ман қиёми шаҳру сиёма , ва ман моти мробтои фии сиблати аллоҳи кони ?лаи аҷри муҷоҳиди илои явми алқёмаҳ »

مصطفی (ص) بر وفق این فرمان برفت، و مؤمنانرا از ثواب جهاد خبر داد، و گفت: جاهدوا فی اللَّه القریب و البعید، فی الحضر و السّفر، فانّ الجهاد باب من ابواب الجنّة، و انّه ینجی صاحبه من الهمّ و الغمّ»، و قال (ص): «رباط یوم فی سبیل اللَّه خیر من قیام شهر و صیامه، و من مات مرابطا فی سبیل اللَّه کان له اجر مجاهد الی یوم القیامة»

Ва қол ( с ) : « ман ғзои ғазваи фии сиблати аллоҳи сами астшҳди фӣҳо ҳарами аллоҳи ҷасадаи алии алнор ,у адхлаҳи алҷнаҳи балои ҳисобу лои азоб ,у ишФъи фии арбаъӣни ансоно , каллаами ммни ваҷаби ?лаи алнор » . Сами қол : «у алзии нафасии беда , алғзўаҳи фии сиблати аллоҳ афзал ъанд аллоҳи ман алднё ва мо фӣҳо , ани аллоҳи уштурии ман алмؤмнини алоиаҳ » .

و قال (ص): «من غزا غزوة فی سبیل اللَّه ثمّ استشهد فیها حرّم اللَّه جسده علی النّار، و ادخله الجنّة بلا حساب و لا عذاب، و یشفع فی اربعین انسانا، کلّهم ممّن وجب له النّار». ثمّ قال: «و الّذی نفسی بیده، الغزوة فی سبیل اللَّه افضل عند اللَّه من الدّنیا و ما فیها، انّ اللَّه اشتری من المؤمنین الآیة».

« ъсии аллоҳ » ъсии ӣнҷо на тшккаст аз аллоҳ , ё дар илми ваии тараддуд , ва на бмънии рҷоء дар неъмати вай , аммо хост ки умеди одамии бнбрд аз нусрату зафар бар душман , умед дар ваии афканд то бар умед кор кунад , ки одамӣ бар навмидӣ кор накунад , ҳам чунон ки Мӯсоу ҳорӯнро гуфт : Фқўлои ?лаи қўлои линои лаълаи итзкри أўи ихшӣ , Мӯсоу ҳорӯнро гуфт : ки бо фиръавни сухани нарми гўӣид , то магари панди пазирад , ва ҳақ дарёбад . Ин « лаъл » на тшккаст аз аллоҳ , ва на тараддудаст дар илми вай , ки умедаст ки дар Мӯсоу ҳорӯни афканд , то ранҷ тавонанд кашид бар он умед .

«عسی اللَّه» عسی اینجا نه تشکّک است از اللَّه، یا در علم وی تردّد، و نه بمعنی رجاء در نعمت وی، امّا خواست که امید آدمی بنبرد از نصرت و ظفر بر دشمن، امید در وی افکند تا بر امید کار کند، که آدمی بر نومیدی کار نکند، هم چنان که موسی و هارون را گفت: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی‌، موسی و هارون را گفت: که با فرعون سخن نرم گوئید، تا مگر پند پذیرد، و حق دریابد. این «لعلّ» نه تشکّک است از اللَّه، و نه تردّد است در علم وی، که امید است که در موسی و هارون افکند، تا رنج توانند کشید بر آن امید.

أни икФи бأси аллазӣнаи кФрўои ду мавқеаст инро : яке онкии он ғзо ки ин тҳризи онро омада , бأси он душманон дар он ғзо аз мусулмонони боздошт , ва дигар онаст ки исо ( ъ ) базмин ояд ,у даҷолу сипоҳи вайро бикашад ,у ҳарби аўзори хеши бунаад , он вақтаст ки бأси куффор аз сари муъминон боздошта ояд . Ва низ гуфтаанд : муроди бойени ҷҳўдоннду тарсоён , ки раби алъзаҳи бأси эшон аз муъминон боз дошт , то бтрк муҳорибат бигуфтанд ,у бхўорӣу фурӯтании ҷузят дар пазируфтанд .

أَنْ یَکُفَّ بَأْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا دو موقع است این را: یکی آنکه آن غزا که این تحریض آن را آمده، بأس آن دشمنان در آن غزا از مسلمانان بازداشت، و دیگر آنست که عیسی (ع) بزمین آید، و دجال و سپاه وی را بکشد، و حرب اوزار خویش بنهد، آن وقت است که بأس کفّار از سر مؤمنان بازداشته آید. و نیز گفته‌اند: مراد باین جهودانند و ترسایان، که ربّ العزّة بأس ایشان از مؤمنان باز داشت، تا بترک محاربت بگفتند، و بخواری و فروتنی جزیت در پذیرفتند.

Ва аллоҳи أшди бأсоу أшди тнкилои тнкил номӣаст боздоштанро , яъне ки ман боздорандаи терми душманро аз муъминон , аз ончии одамиёни душманонро аз худ , аз « накул » гирифтаанд , ва накул бандаст бар пой , ва ҳам аз онаст : إни лдинои أнколоу ҷҳимо .

وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْکِیلًا تنکیل نامی است بازداشتن را، یعنی که من بازدارنده‌ترم دشمن را از مؤمنان، از آنچه آدمیان دشمنان را از خود، از «نکل» گرفته‌اند، و نکل بند است بر پای، و هم از آنست: إِنَّ لَدَیْنا أَنْکالًا وَ جَحِیماً.

Мегуяд : наздики мо пойҳои дӯзахёнро бандҳоаст , ва накол ҳам аз он гирифтаанд : Фҷълноҳо наколо . Ва накӯл ҳам азин гирифтаанд , ки касе боз нишинад аз пеши қозӣ аз савганд хӯрдан , ё аз гувоҳӣ додан , ҳам чунон ки пои баста боз нишинад аз рафтан , ва боз монад .

میگوید: نزدیک ما پایهای دوزخیان را بندها است، و نکال هم از آن گرفته‌اند: فَجَعَلْناها نَکالًا. و نکول هم ازین گرفته‌اند، که کسی باز نشیند از پیش قاضی از سوگند خوردن، یا از گواهی دادن، هم چنان که پای بسته باز نشیند از رفتن، و باز ماند.

Ман ишФъи шФоъаҳи ҳасанаи икни ?лаи насиб минҳо мегуяд : ҳар ки шафоат некӯ кунад , вайро аз музди он баҳраи ист , он афвкунандаро муздаст , ва ин шафоаткунандаро баҳраи ист . Ва шафоат некӯ онаст ки расӯл ( с ) гуфт : « ман ишФъи илои зии султони фии Фкоки рқбаҳ , ӯ тисири ъсири сабти аллоҳи қадамаи алии алсроти явми тдҳзи алайҳи алأқдом » .

مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْها میگوید: هر که شفاعت نیکو کند، وی را از مزد آن بهره ایست، آن عفو کننده را مزد است، و این شفاعت کننده را بهره‌ایست. و شفاعت نیکو آنست که رسول (ص) گفت: «من یشفع الی ذی سلطان فی فکاک رقبة، او تیسیر عسیر ثبّت اللَّه قدمه علی الصراط یوم تدحض علیه الأقدام».

Мегуяд : ҳар кас ки шафоат кунад заъифиро бхдоўнди мулкӣ , аллоҳи таъолии қадам ӯ бар сирот нигаҳ дорад , он рӯз ки қадамҳо аз сирот дар гардад , ва билразад . Ва хабар дайгарӣаст аз Мустафо ( с ) ки гуфт : « ашФъўои тўҷрўо ,у иқзии аллоҳи алии лисони набӣаи мо шоء » .

میگوید: هر کس که شفاعت کند ضعیفی را بخداوند ملکی، اللَّه تعالی قدم او بر صراط نگه دارد، آن روز که قدمها از صراط در گردد، و بلرزد. و خبر دیگری است از مصطفی (ص) که گفت: «اشفعوا توجروا، و یقضی اللَّه علی لسان نبیّه ما شاء».

Бмни якдигарро шафиъ бошед , то музд ёбед ,у аллоҳи худ бар забони расӯли хеш аз иҷобату абоء он ронад ки худ хоҳад .

بمن یکدیگر را شفیع باشید، تا مزد یابید، و اللَّه خود بر زبان رسول خویش از اجابت و اباء آن راند که خود خواهد.

Ва ман ишФъи шФоъаҳи сиӣаҳи икни ?лаи кФли минҳо ва ҳар ки шафоат бад кунад ваии рост аз ваболи он баҳрае шафоати бад . Онаст ки расӯл худо гуфт : ман ҳолати шафоатаи дуни ҳади ман ҳудӯди аллоҳи Фқди зоди аллоҳи фии малака » , маънӣ онаст ки ҳар ки шафоати ваии ҳаддӣ аз ҷонӣ боз дорад ки наздики султони ҷиноят ӯ дуруст шуда буд , ва ҳад биравӣ воҷиб шуда , ин шафиъ бо худои ъзу ҷл дар подшоҳӣ ӯ баробарии ҷуст . Ва гуфтаанд : шафоат некӯ онаст ки аз баҳри мардуми сухан некӯ гуяд , ва дар ислоҳи зот албин бакӯшад ,у шафоат бад онаст ки дар мардумони сухан бад гуяд ,у миёни эшон сухан чинӣ кунад , то эшонро дарҳами афканд . Ва гуфтаанд : шафоати некӯу шафоати бади дарин оят онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « ман сини санаи ҳасанаи фалаи аҷрҳоу أҷри ман амали баҳо , ман ғайри ани интқси ман аҷўрҳми шайъи ء , ва ман сини санаи сиӣаҳи фалаи визрҳоу визри ман амали баҳои ман ғайри ани интқси ман аўзорҳми шайъи ء » .

وَ مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً سَیِّئَةً یَکُنْ لَهُ کِفْلٌ مِنْها و هر که شفاعت بد کند وی راست از وبال آن بهره‌ای شفاعت بد. آنست که رسول خدا گفت: من حالت شفاعته دون حدّ من حدود اللَّه فقد ضادّ اللَّه فی ملکه»،معنی آنست که هر که شفاعت وی حدّی از جانی باز دارد که نزدیک سلطان جنایت او درست شده بود، و حدّ بروی واجب شده، این شفیع با خدای عزّ و جلّ در پادشاهی او برابری جست. و گفته‌اند: شفاعت نیکو آنست که از بهر مردم سخن نیکو گوید، و در اصلاح ذات البین بکوشد، و شفاعت بد آنست که در مردمان سخن بد گوید، و میان ایشان سخن چینی کند، تا ایشان را درهم افکند. و گفته‌اند: شفاعت نیکو و شفاعت بد درین آیت آنست که مصطفی (ص) گفت: «من سنّ سنّة حسنة فله اجرها و أجر من عمل بها، من غیر ان ینتقص من اجورهم شی‌ء، و من سنّ سنّة سیّئة فله وزرها و وزر من عمل بها من غیر ان ینتقص من اوزارهم شی‌ء».

Ва кони аллоҳи алии кули шайъи ءи мқито эй : мқтдро , мҷозёи болҳснаҳу алсиӣаҳ .

وَ کانَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مُقِیتاً ای: مقتدرا، مجازیا بالحسنة و السّیّئة.

Иқол : ақоти алии алшии ءи азои ақтдри алайҳ ,у қил : алмқити ҳўи алшоҳди ллшии ءу алҳоФзи ?ла , ман қти Флонои ақўтаҳ : эй аътитаҳи қуввау ҳФзтаҳ ба . ВФии алхбр : « кафии болмрءи асмои ани изиъи ман иқўт » ,у ирўӣ : ман иқит . Фолқўти мо ба истиқлоли алнФс ,у икўни қўомои лҳо ,у сабаби бқоӣҳо .

یقال: اقات علی الشّی‌ء اذا اقتدر علیه، و قیل: المقیت هو الشّاهد للشی‌ء و الحافظ له، من قتّ فلانا اقوته: ای اعطیته قوّة و حفظته به. وفی الخبر: «کفی بالمرء اثما ان یضیع من یقوت»، و یروی: من یقیت. فالقوت ما به استقلال النّفس، و یکون قواما لها، و سبب بقائها.