Қавлаи таъолӣ :у إзои ҳиитми бтҳиаҳи алоиаҳи тҳит номӣ аст навохтро , салом аз баҳри он тҳит хондаанд ки мусулмонон бо якдигари бнўохт дидор кунанд ,у тҳиаҳ ман ъанд аллоҳ азинаст . Мегуяд он салом ки шуморо додам он навохтӣаст ки ман додам аз наздики хеш ,у алтҳёти ллаҳ маънӣ онаст ки : навохтҳо аллоҳи рост , каси вайро ннўозд , навохтҳо ҳамаи малик вайаст . Ва маънии ҳёк аллоҳ онаст ки худои турои навозад .

قوله تعالی: وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ الآیة تحیّت نامی است نواخت را، سلام از بهر آن تحیّت خوانده‌اند که مسلمانان با یکدیگر بنواخت دیدار کنند، و تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ازین است. میگوید آن سلام که شما را دادم آن نواختی است که من دادم از نزدیک خویش، و التحیات للَّه معنی آنست که: نواختها اللَّه راست، کس وی را ننوازد، نواختها همه ملک وی است. و معنی حیّاک اللَّه آنست که خدای ترا نوازد.

Ва дар ҷое дигари тҳити ном маликаст , ва аз онаст қавли зуҳайри бен ҷаноби алкулӣ :

و در جایی دیگر تحیّت نام ملک است، و از آن است قول زهیر بن جناب الکلی:

эй алои алмалик . Ва тҳити масҷидро аз баҳри он тҳит ном карданд ки он навохтаст масҷидро . Ва умри хитоб дар масҷиди бргзшт , як ракаат кард ,у талҳаи бен убайди аллоҳ дар масҷид . Бо силаҳ саҷда кард ва бар гузашт .

ای الّا الملک. و تحیّت مسجد را از بهر آن تحیّت نام کردند که آن نواختست مسجد را. و عمر خطاب در مسجد برگذشت، یک رکعت کرد، و طلحة بن عبید اللَّه در مسجد. با سلاح سجده کرد و بر گذشت.

Фҳиўои бأҳсн минҳо мегуяд : касе ки шуморо бинавозад , он навозандаро боз навозед бнўохтии некӯтар аз онкӣ ӯ навохт , ва ин дар исломаст , ва дар ҳадя ва дар зиёрат , ва дар ҳамаи аФзолҳо ва барҳо , аўрдўҳо ё мукофот кунед беттФиФ . Рад аз баҳр он гуфт ки чун мукофот кардӣ , миннат аз худ рад кардӣ , ва аз мукофот бояд ки ҳеҷ кам накунӣ , агар ҳадя бошад , ё сухан , ё мухотабае дар номае . Ва рад мухотаба онаст ки аз ғояти мартабати сазои он мард кам накунӣ ,у ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳ ( с ) : « анзлўои анноси алии мнозлҳм » , ва чун салом кунанд дар ҷавоб беафзой , ва чун гуяд : ассаломи алайкум , ту гӯй :у алайкуми ассалому раҳмаи аллоҳ . Агар вай гуяд :у раҳмаи аллоҳ , ту гӯй :у раҳмаи аллоҳу баракота . Қавмӣ муфассирон гуфтанд : бأҳсни минҳо бо аҳли дайн исломаст , ки дар навохт ва дар ислом беафзой , чунон ки гуфтем ,у аўрдўҳо бо аҳли китобу аҳл ширкаст , ки бо эшон бар алайкум ақтсор кунӣ ва бар он ниФзоиӣ .

فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها میگوید: کسی که شما را بنوازد، آن نوازنده را باز نوازید بنواختی نیکوتر از آنکه او نواخت، و این در اسلام است، و در هدیّه و در زیارت، و در همه افضالها و برّها، اوردوها یا مکافات کنید بی تطفیف. ردّ از بهر آن گفت که چون مکافات کردی، منّت از خود رد کردی، و از مکافات باید که هیچ کم نکنی، اگر هدیه باشد، یا سخن، یا مخاطبه‌ای در نامه‌ای. و ردّ مخاطبه آنست که از غایت مرتبت سزای آن مرد کم نکنی، و هو المشار الیه‌ بقوله (ص): «انزلوا الناس علی منازلهم»، و چون سلام کنند در جواب بیفزای، و چون گوید: السّلام علیکم، تو گوی: و علیکم السّلام و رحمة اللَّه. اگر وی گوید: و رحمة اللَّه، تو گوی: و رحمة اللَّه و برکاته. قومی مفسّران گفتند: بِأَحْسَنَ مِنْها با اهل دین اسلام است، که در نواخت و در اسلام بیفزای، چنان که گفتیم، و اوردوها با اهل کتاب و اهل شرک است، که با ایشان بر علیکم اقتصار کنی و بر آن نیفزایی.

фасл

فصل

Аз аҳкоми шаръи ончии таъаллуқи бойен оят дорад онаст ки агар ҳадяи бксии диҳӣ аз се берун нест ҳоли он кас ки буии диҳӣ : ё фурӯд аз туаст , ё мисли туаст , ё ма аз туаст . Агар фурӯд аз туаст бар ваии мукофоту иваз воҷиб нест , ки сиблати он сиблат садақааст , ва агар мисли туаст ҳам воҷиб нест мукофоти он , ки мақсӯд дар он ҳадяи иктисоби мҳмдтсту таъкӣд садоқатаст , ва ин маънӣ ҳосиласт , ва агар болой туаст дар вуҷуби мукофоти ду қавласт : шофииро бики қавли мукофоти он воҷиб нашавад ,у бадӣгар қавл воҷибаст мукофоти он кардан ,у ивази он боз додан . Ва дар қадару андозаи он ивази шофииро се қавласт : яке онкӣ бақадр қимати ҳадяи ивази он лозим ояд . Қавл дувум онаст ки ҳар ончӣ дар урф ва одат бипасанданд ва дар мисли он ҳадяи лоиқ буд , лозим ояд . Қавл сиўм онаст ки рзоءи ваии ҳосил бояд кард , чандон ки рзоءи вай дар онаст қадар воҷиб онаст , бадалели хабари ибни аббос ки гуфт : аъробеи пеши расӯли худо ( с ) омад ,у ҳадя Эй оварад . Расӯли худо ( с ) аз вай қабул кард , ва он гуҳи вайро иваз дод , ва гуфт : разӣат ? аъробӣ гуфт : ло . Расӯли худо дар ивази биФзўд , ва гуфт : разӣат ? аъробӣ гуфт : « нъм » .

از احکام شرع آنچه تعلق باین آیت دارد آنست که اگر هدیه بکسی دهی از سه بیرون نیست حال آن کس که بوی دهی: یا فرود از تو است، یا مثل تو است، یا مه از تو است. اگر فرود از تو است بر وی مکافات و عوض واجب نیست، که سبیل آن سبیل صدقه است، و اگر مثل تو است هم واجب نیست مکافات آن، که مقصود در آن هدیه اکتساب محمدتست و تأکید صداقت است، و این معنی حاصل است، و اگر بالای تو است در وجوب مکافات دو قول است: شافعی را بیک قول مکافات آن واجب نشود، و بدیگر قول واجبست مکافات آن کردن، و عوض آن باز دادن. و در قدر و اندازه آن عوض شافعی را سه قولست: یکی آنکه بقدر قیمت هدیّه عوض آن لازم آید. قول دوم آنست که هر آنچه در عرف و عادت بپسندند و در مثل آن هدیّه لایق بود، لازم آید. قول سیوم آنست که رضاء وی حاصل باید کرد، چندان که رضاء وی در آنست قدر واجب آنست، بدلیل خبر ابن عباس که گفت: اعرابیی پیش رسول خدا (ص) آمد، و هدیّه‌ای آورد. رسول خدا (ص) از وی قبول کرد، و آن گه وی را عوض داد، و گفت: رضیت؟ اعرابی گفت: لا. رسول خدا در عوض بیفزود، و گفت: رضیت؟ اعرابی گفت: «نعم».

Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лақади ҳммти ани лои атҳби алои ман Қурайшӣ ӯ أнсорӣ ӯ сақафӣ » .

فقال رسول اللَّه (ص): «لقد هممت ان لا اتّهب الّا من قریشیّ او أنصاریّ او ثقفیّ».

إни аллоҳи кони алии кули шайъи ءи ҳсибои аллоҳи нигоҳбон ҳар чизаст танҳо ,у донанда ҳар чизи якто ,у басанда ва фаро бахшанда ато ,у қили إни аллоҳи кони алии кули шайъи ءи ҳсибо эй иътии кули шайъи ءи ман алълму алҳифзу алҷзоءи мо иҳсбаҳ , эй икФиаҳ ,у иқоли аҳсби Фҳўи ҳсиб , мисли анзри Фҳўи нзир ,у саммии алҳсоби фии алмъомлоти ҳсобои лأнаҳи иълм ба ба мо фӣаи кифоя , лӣси фӣаи зиёдаи алии алмқдору лои нуқсон .

إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَسِیباً اللَّه نگاهبان هر چیز است تنها، و داننده هر چیز یکتا، و بسنده و فرا بخشنده عطا، و قیل إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَسِیباً ای یعطی کلّ شی‌ء من العلم و الحفظ و الجزاء ما یحسبه، ای یکفیه، و یقال احسب فهو حسیب، مثل انذر فهو نذیر، و سمّی الحساب فی المعاملات حسابا لأنّه یعلم به به ما فیه کفایة، لیس فیه زیادة علی المقدار و لا نقصان.

Аллоҳи лои إлаҳи إлои ҳўи лиҷмънкми إлии явми алқёмаҳи лои риби фӣаи ин дар шаъни қавмӣ фурӯд омад ки дар баъсу қиёмат бгмон буданд , раби Алъоламин савганд ёд кард , ва гуфт : лиҷмънкм , ин лоами лоам таҳқиқаст дар мавзеи қисм , яъне ки шуморо фароҳами оради бурузи растохез , ва дар он ҳеҷ гумон нест ,у каси ростгӯитару рости сухантар аз ҳақ нест .

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ لا رَیْبَ فِیهِ این در شأن قومی فرود آمد که در بعث و قیامت بگمان بودند، ربّ العالمین سوگند یاد کرد، و گفت: لَیَجْمَعَنَّکُمْ، این لام لام تحقیق است در موضع قسم، یعنی که شما را فراهم آرد بروز رستاخیز، و در آن هیچ گمان نیست، و کس راستگوی‌تر و راست سخن‌تر از حق نیست.

Ва маънии қиёмат дар луғат бар ду зарбаст : яке онкии мардум аз хок бархезанд , ва брстохиз шаванд , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : ихрҷўни ман алأҷдоси кأнҳми ҷроди мунташир . Маънӣ дигар онаст ки мардум дар он рӯзи ҳисобро бар пой бошанду мунтазир , то худоӣ чаҳ фармоед ? чунон ки гуфт таъолӣу тақаддус : явми иқўми анноси лрби Алъоламин .

و معنی قیامت در لغت بر دو ضرب است: یکی آنکه مردم از خاک برخیزند، و برستاخیز شوند، چنان که ربّ العزّة گفت: یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ کَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ. معنی دیگر آنست که مردم در آن روز حساب را بر پای باشند و منتظر، تا خدای چه فرماید؟ چنان که گفت تعالی و تقدّس: یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ.

Қолўо :у маънии лиҷмънкм яъне болмўти фии алқбўри илои явми алқёмаҳ .

قالوا: و معنی لَیَجْمَعَنَّکُمْ یعنی بالموت فی القبور الی یوم القیامة.

Фмои лаками фии алмноФқини Фӣтини сабаби нузули ин ояти он буд ки абди аллоҳи абии селлул бо ҷўқии мунофиқон аз Мустафо ( с ) баргаштанд дар роҳи аҳад ,у боз пас омаданд ,у расӯли худоиро ( с ) фурӯ гузоштанд . Маъзӯрон ки дар шаҳр буданд гуфтанд : эшонро бикашем ки чаро расӯли худоиро хизлон карданд ,у қавмии фарои хӯни эшон нёрстнд , ва онро бузурги диданд . Ин оят омад ки чаро аз куштани эшон прҳизидид , ва эшонро бнкштид . Мақотил гуфт : ин дар шаън нафарӣ омад ки на кас буданд , аз эшон мхрмаҳи бен нўФли алқршӣ . Ҷумла ҳиҷрат карданд аз Макка ба Мадина . Пас пушаймони гаштанд , хостанд ки боз гирданд , гуфтанд ки : моро Мадина созгор наомадаст , ва аз ъоҳти Мадинаи брнҷидим . Мусулмонон гуфтанд : шуморо чаҳ муродаст ки чаҳ кунед ? гуфтанд : хоҳем ки як чанд берун шавем аз Мадина , ва тнзаҳ кунем . Мусулмонони эшонро бончаҳ гуфтанд тасдиқ карданд . Ва гуфтаанд ки : аз расӯли худо низ дастурӣ хостанд , пас чун берун омаданд , андаки андаки фарои пеш тар мешуданд , то бқўмии мушрикон дар расиданд , ва бо эшон ба Маккаи рафтанд . Пас нома бо расӯл худо навиштанд аз Макка ки мо ҳам бар он дайнем ки бнздик ту доштем , ва ҳам бар он тасдиқ , аммо аз ъоҳоти Мадинаи митрсидим , ва моро он замин созгор набӯд , хостем ки як чанде базмин худ бози оӣим . Пас ҳамон қавм хостанд ки аз Маккаи бтҷорти шоми раванд , аҳли Маккаи бизоъати фаровон боишон доданд , ва гуфтанд : шумо бар дайни Муҳамаду асҳоб вайед , шуморо аз эшон бок нест . Пас бмслмонон расед ки эшон берун омаданд бтҷорт , мухталиф шуданд дар қатли эшон .

فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ سبب نزول این آیت آن بود که عبد اللَّه ابی سلول با جوقی منافقان از مصطفی (ص) برگشتند در راه احد، و باز پس آمدند، و رسول خدای را (ص) فرو گذاشتند. معذوران که در شهر بودند گفتند: ایشان را بکشیم که چرا رسول خدای را خذلان کردند، و قومی فرا خون ایشان نیارستند، و آن را بزرگ دیدند. این آیت آمد که چرا از کشتن ایشان پرهیزیدید، و ایشان را بنکشتید. مقاتل گفت: این در شأن نفری آمد که نه کس بودند، از ایشان مخرمة بن نوفل القرشی. جمله هجرت کردند از مکه به مدینه. پس پشیمان گشتند، خواستند که باز گردند، گفتند که: ما را مدینه سازگار نیامدست، و از عاهت مدینه برنجیدیم. مسلمانان گفتند: شما را چه مراد است که چه کنید؟ گفتند:خواهیم که یک چند بیرون شویم از مدینه، و تنزّه کنیم. مسلمانان ایشان را بآنچه گفتند تصدیق کردند. و گفته‌اند که: از رسول خدا نیز دستوری خواستند، پس چون بیرون آمدند، اندک اندک فرا پیش‌تر میشدند، تا بقومی مشرکان در رسیدند، و با ایشان به مکه رفتند. پس نامه با رسول خدا نوشتند از مکه که ما هم بر آن دینیم که بنزدیک تو داشتیم، و هم بر آن تصدیق، امّا از عاهات مدینه میترسیدیم، و ما را آن زمین سازگار نبود، خواستیم که یک چندی بزمین خود باز آئیم. پس همان قوم خواستند که از مکه بتجارت شام روند، اهل مکه بضاعت فراوان بایشان دادند، و گفتند: شما بر دین محمد و اصحاب وی‌اید، شما را از ایشان باک نیست. پس بمسلمانان رسید که ایشان بیرون آمدند بتجارت، مختلف شدند در قتل ایشان.

Қавмӣ гуфтанд : бикашем эшонро , ки хӯну моли эшон мубоҳаст аз баҳри онкии муртади гаштанд . Қавмӣ гуфтанд : эшон бар дайн моанд , то он гуҳ ки табдили дайн аз эшон дуруст шавад . Ва расӯли худо ( с ) хомӯш мебуд , ва ҳеҷ ду фурқатро аз гуфт хеш наҳй намекард то оят омад : Фмои лаками фии алмноФқини Фӣтин эй сртми Фӣтини мҳлоу мҳрмо .

قومی گفتند: بکشیم ایشان را، که خون و مال ایشان مباح است از بهر آنکه مرتدّ گشتند. قومی گفتند: ایشان بر دین مااند، تا آن گه که تبدیل دین از ایشان درست شود. و رسول خدا (ص) خاموش میبود، و هیچ دو فرقت را از گفت خویش نهی نمی‌کرد تا آیت آمد: فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ ای صرتم فئتین محلّا و محرما.

Ва аллоҳи أрксҳми бмои ксбўои аркосро ду маънӣаст : яке аркаст Флоно , эй рддтаҳи илои халафа , бо пас ӯ кунадам ӯро . Ва дигари маънӣ , аркаст Флоно , эй бҳрҷтаҳ , вайро нФоиаҳ кардам ,у кнбўдаҳ ,у хор . Ато гуфт : « أрксҳми бмои ксбўо » эй азлҳми бмои аҷтрҳўо . Ҳасан гуфт : « أрксҳми бмои ксбўо » эй : бмои азҳрўои лаками ман алмФорқаҳу алолтҷоءи илои аҳли ҳрбкм .

وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا ارکاس را دو معنی است: یکی ارکست فلانا، ای رددته الی خلفه، با پس او کندم او را. و دیگر معنی، ارکست فلانا، ای بهرجته، وی را نفایه کردم، و کنبوده، و خوار. عطا گفت: «أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا» ای اضلّهم بما اجترحوا. حسن گفت: «أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا» ای: بما اظهروا لکم من المفارقة و الالتجاء الی اهل حربکم.

أи тридўни أни тҳдўои ман أзли аллоҳ мؤмнонро мегуяд : шумо мехоҳед ки роҳи нмоӣид касеро ки аллоҳи вайро гумроҳ кард . Ва ман излли аллоҳи Флни тҷди ?лаи сбило эй диноу триқои илои алҳҷаҳ .

أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ مؤمنانرا میگوید: شما می‌خواهید که‌ راه نمائید کسی را که اللَّه وی را گمراه کرد. وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا ای دینا و طریقا الی الحجّة.

Вдўои луи ткФрўни комаи кФрўои Фткўнўни сўоء эй шръои воҳдои фии алкФр .

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً ای شرعا واحدا فی الکفر.

Ин сифат мунофиқонаст , ҳам чунон ки ҷое дигар гуфт : ваад касӣри ман أҳли алкитоби луи ирдўнкми ман баъди إимонкми кФоро . Раб Алъоламин фармуд ки : аз эшон безорӣ гиред , ва бо эшонҳоам дили мбид , ва бо эшон мсозид , то ҳиҷрат кунанд бо расӯли худо . Ва гуфтаанд : ин қавмӣанд ки брсўл худо омаданд бҳҷрт , аз аҳли ҳиҷоз , пас бози гаштанд , ва бо қавмии мушрикони бтҷорт ба имомаҳ шуданд . Аллоҳи таъолӣ мؤмнонро фармуд ки : бо эшон мўолот мадоред , то он гуҳ ки бо расӯл худо оянд бҳҷрти ту ,у байъати ту дар сиблати худоӣ .

این صفت منافقان است، هم چنان که جایی دیگر گفت: وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفَّاراً. ربّ العالمین فرمود که: از ایشان بیزاری گیرید، و با ایشان هام دل مبید، و با ایشان مسازید، تا هجرت کنند با رسول خدا. و گفته‌اند: این قومی‌اند که برسول خدا آمدند بهجرت، از اهل حجاز، پس باز گشتند، و با قومی مشرکان بتجارت به یمامه شدند. اللَّه تعالی مؤمنانرا فرمود که: با ایشان موالات مدارید، تا آن گه که با رسول خدا آیند بهجرت تو، و بیعت تو در سبیل خدای.

Пас гуфт : Фإни тўлўо агар баргарданд , ва бо расӯли худои нёинд , эшонро озарм нест , ва он ҳиҷрати пешин бакор нест . Фхзўҳм гиред эшонро , ва асир бурид , араби асирро ахиз хонанд . Он гуҳ истисно кард , гуфт : إлои аллазӣнаи ислўни ин аллазӣна қавмӣ андоз он мардумон ки бозгаштанд , аз дори алҳҷраҳ аз туҷҷор , бизоъатҳои хеш овараданд ,у бадасти ин қавм ниҳоданд , ки миёни расӯли худоу миёни эшон паймон буд , ва эшон қавмӣ буданд аз хзоъаҳ ва банӣ хзимаҳ ва банӣ мдлҷ . Ва гуфтаанд : ин қавми кноит аз як мардаст , ва он ҳилоли бен ъўимӣ алослмӣаст , миёни вайу миёни Мустафо ( с ) мҳоднаҳ эй буд . Ин қавм ки он бизоъати бадасти ҳилол ниҳода буданд , ва бо ӯ пайваста , эшонро гуфт бигирӣд ва бикашед , ки аллоҳ наме писандад ки Мустафо ( с ) аҳд шаканд . Ва ин пеш аз он буд ки оят сайф омад , ва аҳдҳо ки миёни расӯли худо ( с )у миёни кофарон буд ботил кард . Пас чун оят сайф омад إлои аллазӣнаи ислўни мансӯхи гашт , иқоли васли фалони илои фалон ,у атсл ба , эй антсби илайҳ .

پس گفت: فَإِنْ تَوَلَّوْا اگر برگردند، و با رسول خدا نیایند، ایشان را آزرم نیست، و آن هجرت پیشین بکار نیست. فَخُذُوهُمْ گیرید ایشان را، و اسیر برید، عرب اسیر را اخیذ خوانند. آن گه استثنا کرد، گفت: إِلَّا الَّذِینَ یَصِلُونَ این الّذین قومی انداز آن مردمان که بازگشتند، از دار الهجرة از تجّار، بضاعتهای خویش آوردند، و بدست این قوم نهادند، که میان رسول خدا و میان ایشان پیمان بود، و ایشان قومی بودند از خزاعه و بنی خزیمه و بنی مدلج. و گفته‌اند: این قوم کنایت از یک مرد است، و آن هلال بن عویمی الاسلمی است، میان وی و میان مصطفی (ص) مهادنه‌ای بود. این قوم که آن بضاعت بدست هلال نهاده بودند، و با او پیوسته، ایشان را گفت بگیرید و بکشید، که اللَّه نمی‌پسندد که مصطفی (ص) عهد شکند. و این پیش از آن بود که آیت سیف آمد، و عهدها که میان رسول خدا (ص)و میان کافران بود باطل کرد. پس چون آیت سیف آمد إِلَّا الَّذِینَ یَصِلُونَ منسوخ گشت، یقال وصل فلان الی فلان، و اتّصل به، ای انتسب الیه.

أўи ҷоؤкми ҳасрати сдўрҳм яъне : қади ҳасрати сдўрҳм , эй караату зоқт . Ин боз қавмӣанд ки ба Мустафо ( с ) омаданд бҳҷрт , на бар нияти тасдиқ , хостанд ки вайро аз хеш боз доранд ,у хештанро аз вай омн кунанд , ва бо қавми хеши ?шуанд бо сари куфри хеш , ки бо шумо наметованд ки куштан кунанд , ва намехоҳанд ки бо қавми хеш куштан кунанд . Гуфтаанд ки банӣ мдлҷанд ва банӣ хзимаҳ ки аз расӯли худо ( с ) аҳд доштанд .

أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ یعنی: قد حصرت صدورهم، ای کرهت و ضاقت. این باز قومی‌اند که به مصطفی (ص) آمدند بهجرت، نه بر نیّت تصدیق، خواستند که وی را از خویش باز دارند، و خویشتن را از وی آمن کنند، و با قوم خویش شند با سر کفر خویش، که با شما نمی‌تاوند که کشتن کنند، و نمی‌خواهند که با قوم خویش کشتن کنند. گفته‌اند که بنی مدلج‌اند و بنی خزیمه که از رسول خدا (ص) عهد داشتند.

Ва луи шоءи аллоҳи лслтҳми алайкуми ин миннатаст ки раби Алъоламин бар муъминони минҳд , ва мегуяд : он зиқи садри эшон ва бозмондан аз қаттоли шумо , он тарсӣаст ки аллоҳ дар дили эшон ӯ кунад , то бأси мъоҳдон аз мусулмонон боз дорад , ва агар аллоҳи дили эшон дар қаттоли шумо қавӣ кардед » , эшон бо шумо куштан кардандед » . Фإни аътзлўкми Флми иқотлўкми ин эътизоли дарин мавзеи тарк қаттоласт . Мегуяд : агар аз куштан боз истанду талаб оштӣ кунанд , шуморо ва эшон дастӣу роҳӣ на . Ин ояти ҳам мансӯхаст боити сайф . Сиблат дар қуръон бар дувоздаҳ ваҷҳ ояд : яке бмънии тоъати чунон ки дар сӯра албқраҳаст : мисли аллазӣнаи инФқўни أмўолҳми фии сиблати аллоҳ эй фии тоъаҳи аллоҳ . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт :у أнФқўои фии сиблати аллоҳ . Ҷои дигар : аллазӣнаи омнўои иқотлўни фии сиблати аллоҳ эй фии тоъаҳи аллоҳ . Ваҷҳи дувуми бмънӣ балоғаст , чунон ки дар ол умрон гуфт : ман асттоъи إлиаҳи сбило эй блоғо .

وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ این منّت است که ربّ العالمین بر مؤمنان مینهد، و میگوید: آن ضیق صدر ایشان و بازماندن از قتال شما، آن ترسی است که اللَّه در دل ایشان او کند، تا بأس معاهدان از مسلمانان باز دارد، و اگر اللَّه دل ایشان در قتال شما قوی کردید»، ایشان با شما کشتن کردندید».فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقاتِلُوکُمْ این اعتزال درین موضع ترک قتال است. میگوید: اگر از کشتن باز ایستند و طلب آشتی کنند، شما را و ایشان دستی و راهی نه. این آیت هم منسوخ است بآیت سیف. سبیل در قرآن بر دوازده وجه آید: یکی بمعنی طاعت چنان که در سورة البقره است: مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ای فی طاعة اللَّه. همانست که جای دیگر گفت: وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ. جای دیگر: الَّذِینَ آمَنُوا یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ای فی طاعة اللَّه. وجه دوم بمعنی بلاغ است، چنان که در آل عمران گفت: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا ای بلاغا.

Ваҷҳи сиўми бмънӣ махраҷаст , чунон ки дар банӣ Исроил гуфт : анзри Киеви зрбўои лаки алأмсоли Фзлўои Флои исттиъўни сбило яъне мхрҷо . Ва мисли ин дар сӯра алФрқонаст ва дар сӯраи алнсоء : أўи иҷъли аллоҳи лҳни сбило яъне мхрҷои ман алҳбс . Ваҷҳи чаҳоруми сиблати бмънӣ маслакаст , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт : إнаҳи кони фоҳишау мқтоу соءи сбило эй бӣси мслко . Назири ин дар банӣ Исроил :у лои тқрбўои алзнии إнаҳи кони фоҳишау соءи сбило . Ваҷҳи панҷуми бмънӣ иллатаст , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт : Фإни أтънкми Флои тбғўои ълиҳни сбило . эй ълаҳ . Ваҷҳи шашуми бмънӣ дайнаст , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт :у итбъи ғайри сиблати алмؤмнин яъне ғайри дайни алмؤмнин . Назири ин ҳам дарин сӯра :у иридўни أни итхзўои байни злки сбило яъне дино , ва дар сӯра алнҳл гуфт : адъи إлии сиблати рбки болҳкмаҳ яъне илои дайни рбк . Ваҷҳи ҳафтум сиблатаст бмънии алтриқи илои алҳдӣ , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт : ва ман излли аллоҳи Флни тҷди ?лаи сбило яъне илои алҳдӣ : дар ғсқ гуфт : ва ман излли аллоҳи Фмои ?лаи ман сиблат яъне илои алҳдӣ . Ваҷҳи ҳаштуми бмънӣ ҳуҷҷатаст , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт :у лни иҷъли аллоҳи ллкоФрини алии алмؤмнини сбило яъне ҳаҷа , ҷое дигар гуфт : Фмои ҷаъли аллоҳи лаками алайҳими сбило эй ҳаҷа . Ваҷҳи нуҳуми сиблати бмънӣ тариқаст , чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт : лои исттиъўни ҳилау лои иҳтдўни сбило эй лои иърФўни триқои илои алмдинаҳ , ва дар сӯра алқсс гуфт : ъсии рабии أни иҳдинии сўоءи алсбил яъне қасди алтриқи илои мадин . Ваҷҳи даҳуми бмънӣ адуонаст , чунон ки дар сӯра ғсқ гуфт :у лмни антсри баъди зулмаи Фأўлӣки мо алайҳими ман сиблат эй ман адуон . Ваҷҳи ёздаҳуми бмънӣ миллатаст , чунон ки дар сӯра Юсуф гуфт : қул ҳзаҳи сиблатӣ эй миллатӣ . Ваҷҳи давоздаҳуми бмънӣ асмаст , чунон ки дар ол умрон гуфт : лӣси ълинои фии алأмиини сиблат . эй асм , ва дар сӯра алтўбаҳ гуфт : мо алии алмҳснини ман сиблат яъне ман асми фии алқъўди ани алғзўу болъзр . Стҷдўни охирин иридўни أни иأмнўкму иأмнўои қўмҳми клмои рдўои إлии алФтнаҳи أрксўои фӣҳо фитнаи ӣнҷо бмънӣ ширкаст , чунон ки онҷо гуфт :у алФтнаҳи أшди ман алқтл яъне : клмои даъвои илои алшрки рҷъўои фӣҳо . Клбӣ гуфт : ин дар шаъни асад ва ғтФон омад ки дар Мадина ҷой доштанд , ва дар ислом сухан мегуфтанд , аммо бадал кофарон буданд . Раб алъзаҳ гуфт : эшон мехоҳанд ки аз шумо омн бошанд , ва аз қавми худ бо шумо месозанд , на аз дил . Ва хештанро дар шумо мишморнд на аз тасдиқ , агар талаб сулҳ накунанд ,у даст аз куштан фурӯ нагиранд , эшонро гиред ва кашид , ҳар ҷо ки ёбед , дар ҳал ва дар ҳарам , ё дар моҳи ҳаром . Ва ин ҳам аз мансӯхот қуръонаст боити сайф . Ҳасан гуфт : ин дар шаън мунофиқонаст ки раб алъзаҳ мегуяд дар сифати эшон :у إзои лқўои аллазӣнаи омнўои қолўои омнои алоиаҳ . Садӣ гуфт : дар шаъни Наими бен масъӯд алошҷъӣ омад ки пеши Мустафо ( с ) меомад ,у ахбори мушрикону асрор эшон мегуфт ,у пеш мушрикон мешуд ,у ахбору асрори Мустафо ( с )у мусулмонон бо эшон мегуфт ,у хост то аз ҳар ду ҷониб омн бошад . Пас расӯли худо ( с ) бифармуд то ӯро аз ҳазрати ваии бронднд , то низ дар пеш вай наёяд .

وجه سیوم بمعنی مخرج است، چنان که در بنی اسرائیل گفت: انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا یعنی مخرجا. و مثل این در سورة الفرقان است و در سورة النساء: أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا یعنی مخرجا من الحبس. وجه چهارم سبیل بمعنی مسلک است، چنان که در سورة النساء گفت: إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ ساءَ سَبِیلًا ای بئس مسلکا. نظیر این در بنی اسرائیل: وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی‌ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلًا. وجه پنجم بمعنی علّت است، چنان که در سورة النساء گفت: فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلًا. ای علّة. وجه ششم بمعنی دین است، چنان که در سورة النساء گفت: وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ یعنی غیر دین المؤمنین. نظیر این هم درین سورة: وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا یعنی دینا، و در سورة النحل گفت: ادْعُ إِلی‌ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ یعنی الی دین ربّک. وجه هفتم سبیل است بمعنی الطّریق الی الهدی، چنان که در سورة النساء گفت: وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا یعنی الی الهدی: در غسق گفت: وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِیلٍ یعنی الی الهدی. وجه هشتم بمعنی حجّت است، چنان که در سورة النساء گفت: وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا یعنی حجّة، جایی دیگر گفت: فَما جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلًا ای حجّة. وجه نهم سبیل بمعنی طریق است، چنان که در سورة النساء گفت: لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا ای لا یعرفون طریقا الی المدینة، و در سورة القصص گفت: عَسی‌ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ یعنی قصد الطّریق الی مدین. وجه دهم بمعنی عدوان است، چنان که در سورة غسق گفت: وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبِیلٍ ای من عدوان. وجه یازدهم بمعنی ملّت است، چنان که در سورة یوسف گفت: قُلْ هذِهِ سَبِیلِی ای ملّتی. وجه دوازدهم بمعنی اثم است، چنان که در آل عمران گفت: لَیْسَ عَلَیْنا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ. ای اثم، و در سورة التوبة گفت: ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ یعنی من اثم فی القعود عن الغزو و بالعذر.سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّما رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیها فتنة اینجا بمعنی شرکست، چنان که آنجا گفت: وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ یعنی: کلّما دعوا الی الشّرک رجعوا فیها. کلبی گفت: این در شأن اسد و غطفان آمد که در مدینه جای داشتند، و در اسلام سخن میگفتند، امّا بدل کافران بودند. ربّ العزّة گفت: ایشان می‌خواهند که از شما آمن باشند، و از قوم خود با شما میسازند، نه از دل. و خویشتن را در شما میشمارند نه از تصدیق، اگر طلب صلح نکنند، و دست از کشتن فرو نگیرند، ایشان را گیرید و کشید، هر جا که یابید، در حلّ و در حرم، یا در ماه حرام. و این هم از منسوخات قرآن است بآیت سیف. حسن گفت: این در شأن منافقان است که ربّ العزّة میگوید در صفت ایشان: وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا الآیة. سدی گفت: در شأن نعیم بن مسعود الاشجعی آمد که پیش مصطفی (ص) میآمد، و اخبار مشرکان و اسرار ایشان میگفت، و پیش مشرکان میشد، و اخبار و اسرار مصطفی (ص) و مسلمانان با ایشان میگفت، و خواست تا از هر دو جانب آمن باشد. پس رسول خدا (ص) بفرمود تا او را از حضرت وی براندند، تا نیز در پیش وی نیاید.