Қавлаи таъолӣ :у إзои ҳиитми бтҳиаҳи алоиаҳи лайлу ҷаббор , худои бузургвор , кирдигори меҳрбони некӯкор , ҷли ҷалола ,у тақаддусати асмоؤаҳ ,у тъолти сифота , дарин ояти рҳигони худро метаълим кунад бодоби ъушрату суҳбат , ки ҳар ки ороста адаб набошад шоиста суҳбат набошад . Ва суҳбати се қисмаст : яке бо ҳақаст бодби мувофиқат , дигар бо халқаст бодби мносҳт , сиўм бо нафасаст бодби мухолифат . Ва ҳар он кас ки парвардаи ин одоб нест вайро бо роҳи Мустафо ( с ) ҳеҷ кор нест . Ва дар олами лои илоҳи алои аллоҳи вайро қадар нест . Ва раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи Мустафо ( с )ро аввали ороста адаб кард , чунон ки дар хабараст : « адбнии рабии Фоҳсни тأдибӣ »

قوله تعالی: وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ الآیة لیل و جبّار، خدای بزرگوار، کردگار مهربان نیکوکار، جلّ جلاله، و تقدّست اسماؤه، و تعالت صفاته، درین آیت رهیگان خود را می‌تعلیم کند بآداب عشرت و صحبت، که هر که آراسته ادب نباشد شایسته صحبت نباشد. و صحبت سه قسم است: یکی با حق است بادب موافقت، دیگر با خلق است بادب مناصحت، سیوم با نفس است بادب مخالفت. و هر آن کس که پرورده این آداب نیست وی را با راه مصطفی (ص) هیچ کار نیست. و در عالم لا اله الّا اللَّه وی را قدر نیست. و ربّ العزّة جلّ جلاله مصطفی (ص) را اوّل آراسته ادب کرد، چنان که در خبر است: «ادبنی ربی فاحسن تأدیبی»

Лои ҷурми шаби миъроҷ дар он мақоми аъзам , адаби ҳазрат биҷой оварад , то раби алъзаҳ аз вай боз гуфт : мо зоғи албср ва мо тғӣ , ва бо халқи худои адаби суҳбат нигаҳ дошт , то аз вай боз гуфт :у إнки лаълии халқи азим . Ва усӯли одоби суҳбат дар мъомлт бо ҳақ онаст ки : илм дар ҳар мъомлти бакори дорӣ ,у шариъатро бузурги дорӣ ,у бгзорди фармонҳо аз тмниҳо парҳез кунӣ ,у суннату аҳли он гиромии дорӣ , ва аз бидъату аҳл он бипарҳезӣ , ва аз ҷои тӯҳмат ва гумон бархезӣ , ва дар парастиши худои ҷли ҷалола , аз всоўсу одоти риёу ҷаҳлу коҳилӣ давр бошӣ , ва аз хештани орои бтъбд бар хилофи суннат парҳез кунӣ ,у навофили кирдорҳо пӯшидаи дорӣ ,у аллоҳро бар ғифлат ном набарӣ ,у ҳазл дар ҷад наёмизӣ ,у шариъат ва дайн бибозӣ надорӣ , ва бар гуфтору рафтору дидор ва хӯрдан ва хуфтану ҳаракату сукӯни вараъи корфармое ,у бҳичи вақт аз хештан розӣ набошӣ , врчаҳ бар сидқу сафои рӯзгоргузорӣ , балки пайваста аз худ нохушнӯд бошӣ ,у тўбт дар ҳамаи ҳол бар худ воҷиби доне . Расӯл ( с ) гуфтааст : « анаи лиғони қалбӣ , ФостғФри аллоҳи фии кули явми моӣаҳи мара » .

لا جرم شب معراج در آن مقام اعظم، ادب حضرت بجای آورد، تا ربّ العزّة از وی باز گفت: ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی‌، و با خلق خدا ادب صحبت نگه داشت، تا از وی باز گفت: وَ إِنَّکَ لَعَلی‌ خُلُقٍ عَظِیمٍ. و اصول آداب صحبت در معاملت با حق آنست که: علم در هر معاملت بکار داری، و شریعت را بزرگ‌داری، و بگزارد فرمانها از تمنّیها پرهیز کنی، و سنّت و اهل آن گرامی داری، و از بدعت و اهل آن بپرهیزی، و از جای تهمت و گمان برخیزی، و در پرستش خدای جلّ جلاله، از وساوس و عادات ریا و جهل و کاهلی دور باشی، و از خویشتن آرایی بتعبّد بر خلاف سنّت پرهیز کنی، و نوافل کردارها پوشیده‌داری، و اللَّه را بر غفلت نام نبری، و هزل در جدّ نیامیزی، و شریعت و دین ببازی نداری، و بر گفتار و رفتار و دیدار و خوردن و خفتن و حرکت و سکون ورع کارفرمایی، و بهیچ وقت از خویشتن راضی نباشی، ورچه بر صدق و صفا روزگار گذاری، بلکه پیوسته از خود ناخشنود باشی، و توبت در همه حال بر خود واجب دانی. رسول (ص) گفته است: «انّه لیغان قلبی، فاستغفر اللَّه فی کلّ یوم مائة مرّة».

Ва абӯи язиди бастомӣ дар сафоу сидқи хеши чунон аз худ нохушнӯд буд ки гуҳи тасбеҳи ваии он будӣ ки рӯй бо худ кардӣ , ва бонагашт бахуд ишорат кардӣ ки мудаббири рӯзгорӣ . Ва саҳобаи Мустафо ( с ) дар сФоءи дайни хеши чунон аз худ нохушнӯд будандӣ ки ривоят кунанд аз маоз ки бадар хонҳо шудӣ ва гуфтӣ : тъолўои нؤмни соъаҳ .

و ابو یزید بسطامی در صفا و صدق خویش چنان از خود ناخشنود بود که گه تسبیح وی آن بودی که روی با خود کردی، و بانگشت بخود اشارت کردی که مدبر روزگاری. و صحابه مصطفی (ص) در صفاء دین خویش چنان از خود ناخشنود بودندی که روایت کنند از معاذ که بدر خانها شدی و گفتی: تعالوا نؤمن ساعة.

Пери тариқат суханӣ гуфта , ва дарин мавзе лоиқаст , гуфт : худовандо ! як дили пар дард дорам , ва як ҷони пари заҷр , азизи ду гетӣ ! ин бечораро чаҳ тадбир ? худовандо ! дармондам на аз ту ,у локини дармондам дар ту ! агар ҳеҷ ғоӣб бошам гӯйии куҷое ? ва чун бо даргоҳи оӣим , дарро бнгшоиӣ ! худовандо ! чун навмидӣ дар зоҳири ислом ҳурмонаст ,у умед дар айни ҳақиқат бешак нуқсонаст , миёни ин ва он раҳеро бо ту чаҳ дармонаст ? чун шикебе дар шариъат аз писандидагӣ нишонаст ,у ношкибоиӣ дар ҳақиқати айн фармонаст , миёни ин ва он раҳеро бо ту чаҳ бурҳонаст ? худовандо ! ҳар касро оташ дар диласт , ва ин бечораро дар ҷон аз онаст ки ҳар касро сар ва сомонаст , ва ин дарвеш бесар ва сомонаст ! аммо усӯли одоби суҳбат дар мъомлт бо халқ онаст ки насиҳат кардану шафқати намӯдан аз ҳеҷ мусулмон боз нагирӣ , ва худро аз ҳамаи каси камтари доне ,у ҳақи ҳамаи каси фарои пеши хеши дорӣ ,у инсофи ҳама аз худ бидиҳӣ , бтриқи эсору мувосоту ҳасани алхлқ , ва аз хилофу муъоризаи бародарону дурӯғи зан кардан эшон парҳезӣ ,у бомари сариҳ ва наҳй сариҳ азишон дар нахоҳӣ , ва эшонро сухани дурушту ҷавоб нохуш нагӯйӣ .

پیر طریقت سخنی گفته، و درین موضع لایق است، گفت: خداوندا! یک دل پر درد دارم، و یک جان پر زجر، عزیز دو گیتی! این بیچاره را چه تدبیر؟ خداوندا! درماندم نه از تو، و لکن درماندم در تو! اگر هیچ غائب باشم گویی کجایی؟ و چون با درگاه آئیم، در را بنگشایی! خداوندا! چون نومیدی در ظاهر اسلام حرمان است، و امید در عین حقیقت بی‌شک نقصان است، میان این و آن رهی را با تو چه درمان است؟ چون شکیبایی در شریعت از پسندیدگی نشان است، و ناشکیبایی در حقیقت عین فرمان است، میان این و آن رهی را با تو چه برهان است؟ خداوندا! هر کس را آتش در دل است، و این بیچاره را در جان از آنست که هر کس را سر و سامان است، و این درویش بی سر و سامان است! امّا اصول آداب صحبت در معاملت با خلق آنست که نصیحت کردن و شفقت نمودن از هیچ مسلمان باز نگیری، و خود را از همه کس کمتر دانی، و حق همه کس فرا پیش خویش داری، و انصاف همه از خود بدهی، بطریق ایثار و مواسات و حسن الخلق، و از خلاف و معارضه برادران و دروغ زن کردن ایشان پرهیزی، و بامر صریح و نهی صریح ازیشان در نخواهی، و ایشان را سخن درشت و جواب ناخوش نگویی.

Юсуфи ҳусайн розӣ гуфт : аз зўи алнўни мисрии пурсидам ки : бо ки суҳбат дорам ?

یوسف حسین رازی گفت: از ذو النون مصری پرسیدم که: با که صحبت دارم؟

Фқол : ман лои имлку лои инкри алейк ҳолои ман аҳўолк ,у лои итғири бтғирк ,у ани кони ъзимо , Фонки аҳўҷи мо ткўнашад мо канти тғиро , гуфт : суҳбат бо касе кун ки мар ӯро малик набӯд , яъне ончӣ дорад бахуд надорад , ва он хеш надонад , ки ҳар куҷо хусуматӣаст аз онҷо афтодаст ки ту ва ман дар миёнаст . Чун ту ва ман аз миён бархезад , ҳеҷ хусумат намонад , гуфто : ва ҳеҷ ҳолеро аз аҳволи ту бар ту мункир нагардад , ва донад ки на Маъсӯмӣ , ки айби бтў роҳ набояд , ва дар дӯстии инкори ҳоли дӯсти худ маҳоласт . Дӯстӣ онҷоаст ки инкор дар миён нест .

فقال: من لا یملک و لا ینکر علیک حالا من احوالک، و لا یتغیّر بتغیّرک، و ان کان عظیما، فانّک احوج ما تکون اشدّ ما کنت تغیّرا، گفت: صحبت با کسی کن که مر او را ملک نبود، یعنی آنچه دارد بخود ندارد، و آن خویش نداند، که هر کجا خصومتی است از آنجا افتادست که تو و من در میانست. چون تو و من از میان برخیزد، هیچ خصومت نماند، گفتا: و هیچ حالی را از احوال تو بر تو منکر نگردد، و داند که نه معصومی، که عیب بتو راه نباید، و در دوستی انکار حال دوست خود محال است. دوستی آنجا است که انکار در میان نیست.

Ҳикоят кунанд ки мардиро занӣ буд , ва дар корӣ бирафта буд , ва як чашми он зани сипед буд ,у мард аз он айби бихбр буд бФрти алмҳбаҳ . Чун он муҳаббат кам гашт , занро гуфт : ин сипедӣ кӣ падед омад ? гуфт : он гоҳ ки муҳаббати мо андари дили ту нуқсон гирифт .

حکایت کنند که مردی را زنی بود، و در کاری برفته بود، و یک چشم آن زن سپید بود، و مرد از آن عیب بیخبر بود بفرط المحبّة. چون آن محبّت کم گشت، زن را گفت: این سپیدی کی پدید آمد؟ گفت: آن گاه که محبت ما اندر دل تو نقصان گرفت.

Гуфт :у лои итғири бтғирк , мутағаййир нагардад бтғири ту , гарчи он тағайюр бузург бошад , аз баҳри онкӣ ҳар чанд ки ту мутағаййиртар бошӣ бадваст муҳтоҷ тар бошӣ . Ва шояд ки маънии ин сухани он буд ки суҳбат бо ҳақ кун , на бо халқ , ки мутағаййир гирданд чун ту мутағаййири гардӣ , ва ӯ ки бтғири халқ мутағаййир нагардад ҳақаст ҷли ҷалола , пас ин роҳи намӯдани ббридн аз халқасту пайвастан бо ҳақ .

گفت: و لا یتغیّر بتغیّرک، متغیّر نگردد بتغیّر تو، گرچه آن تغیّر بزرگ باشد، از بهر آنکه هر چند که تو متغیّرتر باشی بدوست محتاج‌تر باشی. و شاید که معنی این سخن آن بود که صحبت با حق کن، نه با خلق، که متغیّر گردند چون تو متغیّر گردی، و او که بتغیّر خلق متغیّر نگردد حق است جلّ جلاله، پس این راه نمودن ببریدن از خلق است و پیوستن با حق.

Аллоҳи лои إлаҳи إлои ҳўи ло дар калимаи шаҳодат гарчи сӯрат нафй дорад ғоят исботасту ниҳояти таҳқиқ , ишорати арбоб маърифат онаст ки ло дар абтдоءи клмти нафй ағёраст ,у алои аллоҳи исботи ҷалоли илоҳят , яъне ки то ағёри бтмомӣ аз дил берун накунӣ , ҳақиқати субути ҷалоли илоҳят дар дили сакинаи вор манзил накунад .

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لا در کلمه شهادت گرچه صورت نفی دارد غایت اثباتست و نهایت تحقیق، اشارت ارباب معرفت آنست که لا در ابتداء کلمت نفی اغیار است، و الّا اللَّه اثبات جلال الهیّت، یعنی که تا اغیار بتمامی از دل بیرون نکنی، حقیقت ثبوت جلال الهیّت در دل سکینه‌وار منزل نکند.

Дар ҳикояти биоранд ки мардии фаро шблӣ гуфт : ё бо бикр чаро ҳамаи аллоҳи гӯйӣу лои إлаҳи إло аллоҳ нагӯйӣ ? шблӣ гуфт : лои иҷрии лисонии бклмаҳи алҷҳўд . Клмти ҷҳўди гуфтани кор бихбронаст ,у фурӯ бастани даст ва бемурувватиро нишонаст . Нахоҳам ки забон хеш бидон бёлоим . Он мард гуфт : азин баландтар хоҳам ? шблӣ гуфт : ахшии ани аўхзи фии ваҳшаи алҷҳд , тарсам ки ба ваҳшати ҷҳд фурӯ шавам ,у бъз исбот нарасм .

در حکایت بیارند که مردی فرا شبلی گفت: یا با بکر چرا همه اللَّه گویی و لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ نگویی؟ شبلی گفت: لا یجری لسانی بکلمة الجحود. کلمت جحود گفتن کار بیخبران است، و فرو بستن دست و بی مروّتی را نشان است. نخواهم که زبان خویش بدان بیالایم. آن مرد گفت: ازین بلندتر خواهم؟ شبلی گفت: اخشی ان اوخذ فی وحشة الجحد، ترسم که به وحشت جحد فرو شوم، و بعزّ اثبات نرسم.

Гуфт : азин қавӣ тар хоҳам ? шблӣ гуфт : қул аллоҳи сами зарраам . . . Он марди наъра Эй баркашид ,у колбуд аз ҷон холӣ кард . Шблӣ гуфт : рӯҳи ҳнти Фрнти Фдъити Фоҷобт .

گفت: ازین قوی‌تر خواهم؟ شبلی گفت: قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ... آن مرد نعره‌ای برکشید، و کالبد از جان خالی کرد. شبلی گفت: روح حنّت فرنّت فدعیت فاجابت.

Лиҷмънкми إлии явми алқёмаҳи ҷомеъ номӣаст аз номҳои худованди ҷли ҷалола . Ва маънии ҷомеъ дар васф вай онаст ки баҳами орандаи об ва оташаст дар як санг , намояндаи ҷаҳон фарохаст дар дидаи танг ,у баҳами орандазиддиҳо дар як тан , ҳарорат ва баравадату рутӯбату юбусат . Ва он гуҳи аҷзоу аъзоъи мухталиф дар таркиби одамӣ баҳам оварда ,у ҳамаи дарҳами сохта , ва бандҳо дарҳами пайваста , ва чунон ки худ хости тартиб он бидода , иқўли таъолӣ : нҳни хлқноҳму шдднои أсрҳм . Бози фардои брстохизи баҳами орад , ва ҷамъ кунад он устихонҳоу гӯшту пӯсти одамӣ ки бризидаҳ ,у зарраи зарра дар олами пурканда шуда , Фзлки қавлаи ъзу ҷл :у أни аллоҳи ибъси ман фии алқбўр .

لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ جامع نامی است از نامهای خداوند جلّ جلاله. و معنی جامع در وصف وی آنست که بهم آرنده آب و آتش است در یک سنگ، نماینده جهان فراخ است در دیده تنگ، و بهم آرنده ضدّها در یک تن، حرارت و برودت و رطوبت و یبوست. و آن گه اجزا و اعضاء مختلف در ترکیب آدمی بهم آورده، و همه درهم ساخته، و بندها درهم پیوسته، و چنان که خود خواست ترتیب آن بداده، یقول تعالی: نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَ شَدَدْنا أَسْرَهُمْ. باز فردا برستاخیز بهم آرد، و جمع کند آن استخوانها و گوشت و پوست آدمی که بریزیده، و ذرّه ذرّه در عالم پرکنده شده، فذلک قوله عزّ و جلّ: وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ.

Каъб аҳбор гуфт : Фриштаҳ эй бар сахраи байт алмуқаддас боистад ,у бФрмон ҳақ гуяд : аиҳо алъзоми алболиаҳ ,у алأўсоли алмтқтъаҳ , ани аллоҳи ъзу ҷл иأмр кун ани тҷтмъни лФсли алқзоء , ва рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) қол : иқўли аллоҳи ъзу ҷл : лиҳии ҳамлаи аршии Фиҳиўн , сами иқўл :у лиҳиии Ҷабраилу Микоилу исрофили Фиҳиўн , сами иأмри аллоҳи ъзу ҷли болأрўоҳ , Фиؤтии баҳо , Фттўҳҷи арвоҳи алмуслимӣни нуро ,у алأхрии зулма , Фиқбзҳои ҷмиъо , Филқиҳои фии алсўр . Сами иқўли аллоҳи ъзу ҷли лосроФил : анФхи нафхаи албъс . Фтхрҷи алأрўоҳи ман алсўри кأнҳои алнҳли қади муллоати мо байни алсмоءу алأрз , Фиқўли алҷбор :у иззатӣу ҷалолии лирҷъни кули рӯҳи илои ҷасада , Фтأтии алأрўоҳ , Фтдхли фии алأрзи алии алأҷсоди сами тдхли фии алхёшим , Фтмшии фии алأҷсоди камашии алсми фии аллдиғ » .

کعب احبار گفت: فریشته‌ای بر صخره بیت المقدس بایستد، و بفرمان حق گوید: ایها العظام البالیة، و الأوصال المتقطّعة، انّ اللَّه عزّ و جلّ یأمر کنّ ان تجتمعن لفصل القضاء،و روی ابو هریرة عن النّبیّ (ص) قال: یقول اللَّه عزّ و جلّ: لیحی حملة عرشی فیحیون، ثمّ یقول: و لیحیی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل فیحیون، ثمّ یأمر اللَّه عزّ و جلّ بالأرواح، فیؤتی بها، فتتوهّج ارواح المسلمین نورا، و الأخری ظلمة، فیقبضها جمیعا، فیلقیها فی الصّور. ثمّ یقول اللَّه عزّ و جلّ لاسرافیل: انفخ نفخة البعث. فتخرج الأرواح من الصّور کأنّها النّحل قد ملات ما بین السّماء و الأرض، فیقول الجبّار: و عزّتی و جلالی لیرجعنّ کلّ روح الی جسده، فتأتی الأرواح، فتدخل فی الأرض علی الأجساد ثمّ تدخل فی الخیاشیم، فتمشی فی الأجساد کمشی السّمّ فی اللّدیغ».

Қавла : Фмои лаками фии алмноФқини Фӣтини азинҷо то бохри вирди қисса мунофиқонаст , эшон ки арбоби тхлитонд ,у аҳвол сқим доранд , орзӯҳои маҳол мекунанд , ки муъминонро чун худ мехоҳанд ,у исмати хӯну молро аз ҳар ҷониби амни митлбнд , ва бо ҳар кас рӯй мекунанд . Иридўни أни иأмнўкму иأмнўои қўмҳми раби алъзаҳ мؤмнонро гуфт аз рӯй ишорати андарин оят ки : аФрдўои алъқди Фиҳм , анҳми аъдоӣии лои инолўни манӣ фии алднёу алъқбии ризоӣ . Эшон душманон моанд , рзоءи мо дар дунёу уқбо дар дили эшон манзил накунад , ва эшонро напасанд Фбоинўҳму холФўҳм ,у лои ттобқўҳми баҳол ,у лои тъошрўҳм ,у ло ттхзўо манеҳам влёу лои нсиро .

قوله: فَما لَکُمْ فِی الْمُنافِقِینَ فِئَتَیْنِ ازینجا تا بآخر ورد قصّه منافقان است، ایشان که ارباب تخلیطاند، و احوال سقیم دارند، آرزوهای محال میکنند، که مؤمنان را چون خود می‌خواهند، و عصمت خون و مال را از هر جانب امن میطلبند، و با هر کس روی می‌کنند. یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ ربّ العزّة مؤمنانرا گفت از روی اشارت اندرین آیت که: افردوا العقد فیهم، انّهم اعدائی لا ینالون منّی فی الدّنیا و العقبی رضایی. ایشان دشمنان مااند، رضاء ما در دنیا و عقبی در دل ایشان منزل نکند، و ایشان را نپسند فباینوهم و خالفوهم، و لا تطابقوهم بحال، و لا تعاشروهم، وَ لا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لا نَصِیراً.