Қавлаи таъолӣ :у абтлўои алитомии алоиаҳ . . . Ин оят дар шаъни собити бен рФоъаҳ ва ъам вай фурӯ омад . РФоъаҳ аз дунё берун шуд . Собит ятем монад , ва ъам вай бар ваии қайи буд .

قوله تعالی: وَ ابْتَلُوا الْیَتامی‌ الآیة... این آیت در شأن ثابت بن رفاعه و عم وی فرو آمد. رفاعه از دنیا بیرون شد. ثابت یتیم ماند، و عم وی بر وی قیّم بود.

Бар Мустафо ( с ) шуд , гуфт : ё расӯли аллоҳ писар дорам , яъне собит , кӯдакӣаст норасида , ятем дар ҳаҷари ман , чаҳ буии даҳум аз мол ӯ ? ва кӣ даҳум ? раби Алъоламин бҷўоби ваии ин оят фиристод :у абтлўои алитомии бёзмоӣиди ятемонро ҳам дар ақл , ва ҳам дар дайн , ва ҳам дар ҳифзи мол , ҳатто إзои блғўои алнкоҳи никоҳ эдар ҷимоъаст , мегуяд он гуҳ ки ба иститоат никоҳ расанд , писари бҳд мардон расад ,у духтари бҳди занон , ва ҳар ду нишони булӯғ дар худ бенанд ,у нишон булӯғ онаст ки аз панҷ сабаб кӣ дар худ бенанд : аҳтлом ,у син ,у анбот ,у ҳайз ,у ҳабл . Аммо аҳтлому сину анботи ҳам мардони рост ва ҳам занонро ,у ҳайзу ҳабли хоссаи знонрост . Аммо далели онкии аҳтлом сабаб булӯғаст аз китоби худои ъзу ҷл :у إзои блғи алأтФоли мнкми алҳлми Флистأзнўои комаи астأзни аллазӣнаи ман қиблаам , ва аз қавли расӯли худо , маози ҷабалро он гуҳ ки вайро ба Яман миФрстоднд гуфт : хзи ман кули ҳолами диноро . Ва рӯй ътиаҳи алқрзӣ , қол : ързнои алии расӯли аллоҳ ( с ) змни қризаҳ , Фмни кони мҳтлмо ӯ нбтти ъонтаҳи қатл . Ин далелҳои равшанаст ки аҳтломи сабаб булӯғаст ,у алоҳтломи инзоли алмоءи Фмни анзли Фқди блғ , сўоءи кони болҷмоъ ӯ болоҳтлом ӯ ғайриҳумо ва син онаст ки кӯдаки понздаҳ сола шавад , чун бойен син расед ӯро ҳукм ба булӯғ кунанд бмзҳби шофиӣ . Ва мазҳаби абӯ Ҳанифа онаст ки духтар ба ҳафдаҳи сол болиғ шавад ,у писари бнўздаҳи сол , чун нишон булӯғ наёбанд . Ва бмзҳби молики сини худ нишон булӯғ нест , ва Довӯд гуфт : агар чиҳил сола шавад ва аҳтлом набинад болиғ набӯд . Ва далел бар қавли шофиии ҳадиси абди аллоҳ умраст : қоли арзати алайҳи оми алхндқ ,у أнои ибни хумси ъушраи сана , Фронии блғту أҷознӣ . Аммо анбот бар омадани мӯӣ хашинаст зери ҷома ,у асҳоби рои онро ҳукмӣ наниҳодаанд , аммо бмзҳби эмоми матлабии анботи сабаб булӯғаст бики қавл .

بر مصطفی (ص) شد، گفت: یا رسول اللَّه پسر دارم، یعنی ثابت، کودکی است نارسیده، یتیم در حجر من، چه بوی دهم از مال او؟ و کی دهم؟ ربّ العالمین بجواب وی این آیت فرستاد: وَ ابْتَلُوا الْیَتامی‌ بیازمائید یتیمان را هم در عقل، و هم در دین، و هم در حفظ مال، حَتَّی إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ نکاح ایدر جماع است، میگوید آن گه که به استطاعت نکاح رسند، پسر بحدّ مردان رسد، و دختر بحدّ زنان، و هر دو نشان بلوغ در خود بینند، و نشان بلوغ آنست که از پنج سبب کی در خود بینند: احتلام، و سنّ، و انبات، و حیض، و حبل. اما احتلام و سنّ و انبات هم مردان راست و هم زنان را، و حیض و حبل خاصه زنانراست. اما دلیل آنکه احتلام سبب بلوغست از کتاب خدای عزّ و جلّ: وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ، و از قول رسول خدا، معاذ جبل را آن گه که وی را به یمن میفرستادند گفت: خذ من کلّ حالم دینارا. و روی عطیة القرظی، قال: عرضنا علی رسول اللَّه (ص) زمن قریظة، فمن کان محتلما او نبتت عانته قتل. این دلیلهای روشن است که احتلام سبب بلوغ است، و الاحتلام انزال الماء فمن انزل فقد بلغ، سواء کان بالجماع او بالاحتلام او غیرهما و سنّ آنست که کودک پانزده ساله شود، چون باین سنّ رسید او را حکم به بلوغ کنند بمذهب شافعی. و مذهب ابو حنیفة آنست که دختر به هفده سال بالغ شود، و پسر بنوزده سال، چون نشان بلوغ نیابند. و بمذهب مالک سنّ خود نشان بلوغ نیست، و داود گفت: اگر چهل ساله شود و احتلام نبیند بالغ نبود. و دلیل بر قول شافعی حدیث عبد اللَّه عمر است: قال عرضت علیه عام الخندق، و أنا ابن خمس عشرة سنة،فرآنی بلغت و أجازنی. امّا انبات بر آمدن موی خشن است زیر جامه، و اصحاب رای آن را حکمی ننهاده‌اند، امّا بمذهب امام مطلبی انبات سبب بلوغ است بیک قول.

Ва далел бар он хабари ътиаҳ қрзӣаст , қол : канти Фимни ҳукми Фиҳми саъди бен маоз ( рз ) , Фшкўои фии амни алзриаҳ аноам ман алмқотлаҳ ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : анзрўои ?фони кони қади أнбт ,у алои Флои тқтлўаҳ , Фонзрўо , Фозои ъонтии лами тунбат , Фҷълўнии фии алзриаҳ ,у лами ақтл .

و دلیل بر آن خبر عطیه قرظی است، قال: کنت فیمن حکم فیهم سعد بن معاذ (رض)، فشکّوا فیّ امن الذّریة انا ام من المقاتلة؟ فقال رسول اللَّه (ص): انظروا فان کان قد أنبت، و الّا فلا تقتلوه، فانظروا، فاذا عانتی لم تنبت، فجعلونی فی الذّریّة، و لم اقتل.

Ва ҳайзи сабаб булӯғаст бадалели онкии расӯли худо ( с ) ҳайзи нишон таклиф кард ,у таклифи нишон булӯғаст . Ва злки фӣ

و حیض سبب بلوغ است بدلیل آنکه رسول خدا (ص) حیض نشان تکلیف کرد، و تکلیف نشان بلوغ است. و ذلک فی‌

Қавла ( с ) : лои иқбли аллоҳи таъолии салоаи ҳоизи алои бхмор .

قوله (ص): لا یقبل اللَّه تعالی صلاة حائض الّا بخمار.

Ва қол ( с ) : лосмоءи бинти абии бикр : ани алмрأаҳи азои блғти алмҳизи лои ислҳи أни ирии минҳои алои ҳозо ,у أшори илои алўҷаҳу алкФ .

و قال (ص): لاسماء بنت ابی بکر: انّ المرأة اذا بلغت المحیض لا یصلح أن یری منها الّا هذا، و أشار الی الوجه و الکفّ.

Ва ҳабл далел булӯғаст аз баҳри онкии ҳабл беинзол набӯду инзоли нишон булӯғаст . Алии мо тақаддуми шарҳа .

و حبل دلیل بلوغست از بهر آنکه حبل بی انزال نبود و انزال نشان بلوغ است. علی ما تقدّم شرحه.

Фإн онстм манеҳам ршдои аинос дидан буд пас нгрстн ,у бон дидани инс буду осоиш , чунон ки дар ҳақи Мӯсо ( ъ ) гуфт : онси ман ҷониби алтўр нороу рушду ршоду рушди рост роҳӣаст . Иқоли раҷули рашид ,у амри рашид ,у тариқи рашид .

فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً ایناس دیدن بود پس نگرستن، و بآن دیدن انس بود و آسایش، چنان که در حق موسی (ع) گفت: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً و رشد و رشاد و رشد راست راهی است. یقال رجل رشید، و امر رشید، و طریق رشید.

Ва касе ки аз нажоди рост буд ӯро таййиб алршдаҳ гӯйанд , ва чун на аз нажоди рост буд гӯйанд : лӣси фалони ани рушда . Ва аиноси рушди дарин ояти ислоҳ дайнаст ,у ислоҳи мол . Ислоҳ дайн онаст ки муфсид ва фосиқ набӯд ,у ислоҳ мол онаст ки табзир накунад то аз ихвон алшётин набӯд , ва то ин ду шарт дар вай мавҷӯд набӯд ӯро рашиди нгўинд ,у ҳаҷар аз вай барнадоранд . Инаст мазҳаби шофиӣ ки ҳам салоҳи дайн ва ҳам ҳифзи мол , муътабар дораду рушд бар ҳар ду маънӣ ҳамл кунанд , аммо асҳоби раъии эътибори бҳФз мол кунанд на бслоҳи дайн , ва гӯйанд : рушди булӯғу ҳифзи мол ва ақласт , агар чаҳ дар роҳи дайни муфсиду фосиқ буд , чун мол нигаҳ дорад моли буи таслим кунанд .

و کسی که از نژاد راست بود او را طیّب الرّشده گویند، و چون نه از نژاد راست بود گویند: لیس فلان عن رشدة. و ایناس رشد درین آیت اصلاح دین است، و اصلاح مال. اصلاح دین آنست که مفسد و فاسق نبود، و اصلاح مال آنست که تبذیر نکند تا از اخوان الشیاطین نبود، و تا این دو شرط در وی موجود نبود او را رشید نگویند، و حجر از وی برندارند. اینست مذهب شافعی که هم صلاح دین و هم حفظ مال، معتبر دارد و رشد بر هر دو معنی حمل کنند، امّا اصحاب رأی اعتبار بحفظ مال کنند نه بصلاح دین، و گویند: رشد بلوغ و حفظ مال و عقل است، اگر چه در راه دین مفسد و فاسق بود، چون مال نگه دارد مال بوی تسلیم کنند.

Ва сухани муҷмал дар оят онаст ки ятем то болиғ нашавад ,у муслеҳ ва дайндор набӯд ,у моли хеши биҷои хеш нигаҳ надорад , моли вай бо вай ндиҳанд , ки раб Алъоламин гуфт : Фإн онстм манеҳам ршдои ФодФъўои إлиҳми أмўолҳм . Саиди ҷбиру муҷоҳид ва шуъабӣ гуфтанд : мард агар чаҳ пер шавад то рушд дар вай набенанд моли буи боз ндиҳанд .

و سخن مجمل در آیت آنست که یتیم تا بالغ نشود، و مصلح و دیندار نبود، و مال خویش بجای خویش نگه ندارد، مال وی با وی ندهند، که رب العالمین گفت: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ. سعید جبیر و مجاهد و شعبی گفتند: مرد اگر چه پیر شود تا رشد در وی نبینند مال بوی باز ندهند.

Ва лои тأклўҳои إсроФои ин хитоб бо авлиё ва аўсёаст , мегуяд : моли ятемони бноҳқ ва газоф махӯред ,у бдорои أни икбрўои иқўл : лои тбодрўои бأкли молҳми кбрҳму ршдҳм , ҳзрои ани иблғўои Филзмкми таслими алмоли илайҳам . Мегуяд бхўрдни моли эшон мштобид , чунон ки беш аз рушди эшону зӯдтар аз бузург шудан эшон дар аўФтид ,у михўрид .

وَ لا تَأْکُلُوها إِسْرافاً این خطاب با اولیا و اوصیا است، میگوید: مال یتیمان بناحق و گزاف مخورید، وَ بِداراً أَنْ یَکْبَرُوا یقول: لا تبادروا بأکل مالهم کبرهم و رشدهم، حذرا ان یبلغوا فیلزمکم تسلیم المال الیهم. میگوید بخوردن مال ایشان مشتابید، چنان که بیش از رشد ایشان و زودتر از بزرگ شدن ایشان در اوفتید، و میخورید.

Ва ман кони ғнёи ФлистъФФ ва ҳар ки бениёзаст азин авлиёу аўсё то иффат кор фармоед , ва аз моли ятем ҳичиз нахурд . Ва ҳар ки дарвешасту музтар бақадр музди кор ва тимор дошт он хӯрд , афзӯнӣ талаб накунад , ва исроф накунад . Баъзе гуфтанд : ин хӯрдани бмърўФ қарзаст , мегуяд : аз моли ятеми чунон ки заруратаст то бқрз баргирад , пас чун ясор падед ояд боз диҳад , ва агар на ки ясор падед наомад ва барон фақри бимирад , ҳичиз бар вай нест , ва бе табаъати бимирад . Ва гуфтаанд : акл бмърўФ онаст ки чандон бар гирад ки гуруснагӣ бинишонаду урати бипушад , ва бар вай нест ки он боз диҳад , аммо агар барин биафзояд ки аз он ҳалаи некӯи пӯшад ,у зар ва сим гирад , лои бади қзоءи он бар ваии лозим буд .

وَ مَنْ کانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ و هر که بی‌نیاز است ازین اولیا و اوصیا تا عفت کار فرماید، و از مال یتیم هیچیز نخورد. و هر که درویش است و مضطر بقدر مزد کار و تیمار داشت آن خورد، افزونی طلب نکند، و اسراف نکند. بعضی گفتند: این خوردن بمعروف قرض است، میگوید: از مال یتیم چنان که ضرورت است تا بقرض برگیرد، پس چون یسار پدید آید باز دهد، و اگر نه که یسار پدید نیامد و بران فقر بمیرد، هیچیز بر وی نیست، و بی‌تبعت بمیرد. و گفته‌اند: اکل بمعروف آنست که چندان بر گیرد که گرسنگی بنشاند و عورت بپوشد، و بر وی نیست که آن باز دهد، امّا اگر برین بیفزاید که از آن حلّه نیکو پوشد، و زر و سیم گیرد، لا بدّ قضاء آن بر وی لازم بود.

Ибн аббос гуфт : мардии расӯли худо ( с )ро гуфт : ки дар ҳаҷари ман ятемӣаст , раво бошад ки вайро бизанам ? расӯл ( с ) ҷавоб дод ки : чандон зан ӯро , ва чунон зан ки фарзанди худро занӣ . Гуфт : ё расӯли аллоҳ аз моли вай чизе бихӯрам ? гуфт : на чунон ки молӣ аз он ҷамъ кунӣ ё вқоиаҳи моли хешсозӣ . Яъне ки бқоёءи миваи дарахтону наботи замину шери чаҳорпоёну амсоли он раво бошад , ва беш аз он на . Умри хитоб дар вилояти хеш рӯзӣ мегуфт : « анзлти нафасии фии ҳозои алмоли манзала вале алитим , ва ман кони ғнёи ФлистъФФ ва ман кони Фқирои Флиأкли болмърўФ » .

ابن عباس گفت: مردی رسول خدا (ص) را گفت: که در حجر من یتیمی است، روا باشد که وی را بزنم؟ رسول (ص) جواب داد که: چندان زن او را، و چنان زن که فرزند خود را زنی. گفت: یا رسول اللَّه از مال وی چیزی بخورم؟ گفت:نه چنان که مالی از آن جمع کنی یا وقایه مال خویش سازی. یعنی که بقایاء میوه درختان و نبات زمین و شیر چهارپایان و امثال آن روا باشد، و بیش از آن نه. عمر خطاب در ولایت خویش روزی میگفت: «انزلت نفسی فی هذا المال منزلة ولیّ الیتیم، وَ مَنْ کانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ».

Фإзои дФътми إлиҳми أмўолҳми Фأшҳдўои алайҳим фариза нест бар авлиёъ , ин ашҳод кардан , лекин адабӣаст аз одоби дайн ки дафъи тӯҳматро фармуду қатъи хусуматро , то агар рӯзии ихтилофӣу хусуматӣ буд дар ради амонат , бар вале иқомати байнати осон буд .

فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ فریضه نیست بر اولیاء، این اشهاد کردن، لیکن ادبیست از آداب دین که دفع تهمت را فرمود و قطع خصومت را، تا اگر روزی اختلافی و خصومتی بود در ردّ امانت، بر ولّی اقامت بیّنت آسان بود.

Ва кафии биллоҳи ҳсибои ҳсиби нигаҳбон ҳар чизаст танҳо ,у донанда ҳар чизи якто ,у басанда ва фарох бахшанда ато . Ва гуфтаанд : ҳсибро ду маънӣаст : яке кофӣ , дигари муҳосиб . Кофии басанда кораст ,у муҳосиби шуморкунандау ҷазодиҳанда , Фмни қоли анаи бмънии алкоФии қол : аътонии аҳсбнӣ , эй аътонӣ ҳатто қиллати ҳасбӣ , Фикўни алҳсиби бмънии алмҳсб , колأлими бмънии алмؤлм . Ва ман қоли анаи бмънии алмҳосби кони Фъилои бмънии алмФоъл , колأкили бмънии алмؤокл ,у алндими бмънии алмнодм .

وَ کَفی‌ بِاللَّهِ حَسِیباً حسیب نگهبان هر چیز است تنها، و داننده هر چیز یکتا، و بسنده و فراخ بخشنده عطا. و گفته‌اند: حسیب را دو معنی است: یکی کافی، دیگر محاسب. کافی بسنده کار است، و محاسب شمار کننده و جزا دهنده، فمن قال انّه بمعنی الکافی قال: اعطانی احسبنی، ای اعطانی حتی قلت حسبی، فیکون الحسیب بمعنی المحسب، کالألیم بمعنی المؤلم. و من قال انّه بمعنی المحاسب کان فعیلا بمعنی المفاعل، کالأکیل بمعنی المؤاکل، و النّدیم بمعنی المنادم.

Ллрҷоли насиби ммои тарки алўолдони волидони падар ва модаранд . Падарро волид хонанд ки вай дар зодан сабабаст , ва дарин клмти модарро волида хонд аз баҳри онкӣ бо падари баҳам буд . Ва алأқрбўн қрибўнаст дар асл ,у араби фоилро бأФъл гӯйанд ва дар суханони эшон бисёраст . Ва أнтми алأълўн ,у ҳўи أҳўни алайҳ азинаст .

لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَکَ الْوالِدانِ والدان پدر و مادراند. پدر را والد خوانند که وی در زادن سبب است، و درین کلمت مادر را والده خواند از بهر آنکه با پدر بهم بود. وَ الْأَقْرَبُونَ قریبون است در اصل، و عرب فاعل را بأفعل گویند و در سخنان ایشان بسیار است. وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ، و هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ ازین است.

Ммо қул манеҳ أў кср наҳй кард , ки чизеи андак аз мирос ҳақир шуморанд ,у фаро қайи наёранд . Нсибо насибаст бар қатъ ,у қили алии алмсдри кқўли алқоӣли алии ҳақи ҳқои воҷбо . Ва маънии мафруз муқаддараст , чизеро ки бар касе бтқдири бибаранд « мафруз » гӯйанду Фрзноҳои мухаффафу мшдд азинаст .

مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نهی کرد، که چیزی اندک از میراث حقیر شمارند، و فرا قیّم نیارند. نَصِیباً نصیب است بر قطع، و قیل علی المصدر کقول القائل علیّ حقّ حقّا واجبا. و معنی مفروض مقدر است، چیزی را که بر کسی بتقدیر ببرند «مفروض» گویند و فرضناها مخفّف و مشدّد ازین است.

Ва сабаби нузули ин ояти он буд ки аўси бен собити бен Ансорӣ аз дунё бирафт , зании бозмонд аз вай , номи он занам кҳаҳ , ва се духтар , ва ду писар ъам ки ҳар ду васӣ аўс буданд номи эшон қтодаҳу ърФтаҳ . Ин ду писар ъам моли аўс ҳама барграфтанд ,у занроу духтаронро маҳрӯми бгзоштнд ,у одати араб дар ҷоҳилияти чунин буд ки модинонро ҳеҷ чиз аз мироси бндодндӣ ва гуфтандӣ шамшери мардони мизннд ,у мؤнс мардон мекашанд , моли ҳам мардон бояд ки баргиранд . Пас он зан бирафт пеши Мустафо ( с ) ,у қиссаи хешу духтарону ончии писарон ъам карданд аз бар гирифтани молу маҳрӯми гузоштани занон , бо Мустафо ( с ) бигуфт , ва дар вай зоред . Раби Алъоламин ибтоли он ҳайфро ин оят фиристод , аммо муҷмал буду қадари насиб пайдо набӯд . Мустафо ( с ) қтодаҳу ърФтаҳро бархонад ва гуфт : моли аўсро тафриқа макунед , ва аз он ҳеҷ чизи брмгирид , ки ин занонро дар он насибаст ва ин оят бар эшон хонд ки :у ллнсоءи насиб . . . Он гуҳ гуфт фаро гузоред то аллоҳ баён кунад ,у насиби эшон ҳар якеро пайдо кунад . Пас раби Алъоламин иўсикми аллоҳ , то охир ҳар ду оят фурӯ фиристод . Расӯли худо ( с ) қтодаҳу ърФтаҳро бархонад , гуфт : аз моли аўси ду сик духтарон баргиранд ,у самании зан ,у боқии шумо рост .

و سبب نزول این آیت آن بود که اوس بن ثابت بن انصاری از دنیا برفت، زنی بازماند از وی، نام آن زن ام کحه، و سه دختر، و دو پسر عمّ که هر دو وصی اوس بودند نام ایشان قتاده و عرفطه. این دو پسر عم مال اوس همه برگرفتند، و زن را و دختران را محروم بگذاشتند، و عادت عرب در جاهلیت چنین بود که مادینان را هیچ چیز از میراث بندادندی و گفتندی شمشیر مردان میزنند، و مؤنث مردان میکشند، مال هم مردان باید که برگیرند. پس آن زن برفت پیش مصطفی (ص)، و قصّه خویش و دختران و آنچه پسران عمّ کردند از بر گرفتن مال و محروم گذاشتن زنان، با مصطفی (ص) بگفت، و در وی زارید. ربّ العالمین ابطال آن حیف را این آیت فرستاد، امّا مجمل بود و قدر نصیب پیدا نبود. مصطفی (ص) قتاده و عرفطه را برخواند و گفت: مال اوس را تفرقه مکنید، و از آن هیچ چیز برمگیرید، که این زنان را در آن نصیب است و این آیت بر ایشان خواند که: وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ... آن گه گفت فرا گزارید تا اللَّه بیان کند، و نصیب ایشان هر یکی را پیدا کند. پس ربّ العالمین یُوصِیکُمُ اللَّهُ، تا آخر هر دو آیت فرو فرستاد. رسول خدا (ص) قتاده و عرفطه را برخواند، گفت: از مال اوس دو سه یک دختران برگیرند، و ثمنی زن، و باقی شما راست.

Ва إзои ҳзри алқсмаҳи أўлўои алқрбии أўлўои мардонро гӯйанд ва « аввалот » занонро , ва « зўўо » мардонро гӯйанд , ва « зўот » занонро ,у вҳдони зўўоу аўлўо , зўасту вҳдони зўот , зот . Ва қурбӣ исм астаст қаробатро .

وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبی‌ أُولُوا مردان را گویند و «اولات» زنان را، و «ذووا» مردان را گویند، و «ذوات» زنان را، و وحدان ذووا و اولوا، ذو است و وحدان ذوات، ذات. و قربی اسم است است قرابت را.

Ва уламоро дар маънӣ ва дар насхи ин оят ихтилофаст . Қавмӣ гуфтанд : оят мансӯх нест ,у أўлўои алқрбии он хешовандонанд ки аҳл ҳурмонанд аз мирос ва Форзқўҳм манеҳ амр ндбасту истиҳбоб , на амри ҳатму эҷоб . Мегуяд чун ворисон баҳам оянду қисмат маворис кунанд , қавмӣ аз хуишону ятемону даравишон ки ҳозир оянд дар он қисмат , ва эшонро аз мироси насиб на , эшонро чизе диҳед аз он , яъне « рзх » , агар он моли зар ва сим бошаду амсоли он , ки аз он чизе бар тавон гирифт . Пас агар на , ки мол заъиф бошаду барда , ки рзх аз он дшхўор буд эшонро қавли маърӯф бояд гуфт . Яъне бсхни хушу мардумии эшонро боз гардонид ,у ваъда некӯ диҳед . Ва ин қавли мувофиқи ин оятаст ки ҷое дигар гуфт :у лои тнсўои алФзли бинкм .

و علماء را در معنی و در نسخ این آیت اختلاف است. قومی گفتند: آیت منسوخ نیست، و أُولُوا الْقُرْبی‌ آن خویشاوندان‌اند که اهل حرمان‌اند از میراث و فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ امر ندب است و استحباب، نه امر حتم و ایجاب. میگوید چون‌وارثان بهم آیند و قسمت مواریث کنند، قومی از خویشان و یتیمان و درویشان که حاضر آیند در آن قسمت، و ایشان را از میراث نصیب نه، ایشان را چیزی دهید از آن، یعنی «رضخ»، اگر آن مال زر و سیم باشد و امثال آن، که از آن چیزی بر توان گرفت. پس اگر نه، که مال ضعیف باشد و برده، که رضخ از آن دشخوار بود ایشان را قول معروف باید گفت. یعنی بسخن خوش و مردمی ایشان را باز گردانید، و وعده نیکو دهید. و این قول موافق این آیت است که جایی دیگر گفت: وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ.

Қавмӣ гуфтанд аз муфассирон ки : оят мансӯхаст , ва гуфтанд : ин дар васият буд пеш аз нузули ояти маворис , ва Форзқўҳм манеҳ амри ҳатм ва эҷобасту أўлўои алқрбии ҷумла хешовандонанду маънии қисмат васиятаст . Ва рзхи бики қавли ҳам хешовандони рост ва ҳам даравишон ва ҳам ятемонроу бадӣгари қавли рзхи хуишонроаст алӣ алхусусу қавли маърӯфи ятемону даравишонро . Ҳукми ин ояти барин мӯҷиби пеш аз нузули ояти маворис буд , пас чун ояти маворис фурӯ омад , ин оят мансӯх шуду кори васият аз он пас бгшт .

قومی گفتند از مفسّران که: آیت منسوخ است، و گفتند: این در وصیّت بود پیش از نزول آیت مواریث، و فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ امر حتم و ایجابست و أُولُوا الْقُرْبی‌ جمله خویشاوندان‌اند و معنی قسمت وصیّت است. و رضخ بیک قول هم خویشاوندان راست و هم درویشان و هم یتیمان را و بدیگر قول رضخ خویشان را است علی الخصوص و قول معروف یتیمان و درویشان را. حکم این آیت برین موجب پیش از نزول آیت مواریث بود، پس چون آیت مواریث فرو آمد، این آیت منسوخ شد و کار وصیّت از آن پس بگشت.

Ва лихши аллазӣнаи луи тркўои алоиаҳ . . . Гуфтаанд : ин дар шаън касеаст ки биболин бемор расад ва он бемор васият мекунад ё ваии он беморро бўсити миФрмоид , мегуяд : касе ки фарзанд дорад заъиф , аз кӯчакӣ ё аз мътўҳӣ ё аз замонат ё ъоҳтӣ дар тан , ва май тарсад ки пас марги вай зойеъ монад , ва дӯст медорад ки он фарзандро аз вай навое монад пас марги вай ,у митрсд аз он фарзанд ки зойеъ монад ва бенаво , вайро гӯй ки : чун биболин касе рисӣ ки аз ваии мўорсон заъиф монаду моли андак , дар васият ки мекунад , вайро аз ифрот бо иқтисоди ор , ва агар вайро бўсит фармое , боқтсоди фармой ва аз ифроти фурӯди ор . Ва дурустаст хабар ки саъди бен абии вқос , Мустафо ( с )ро гуфт : ки аз ман як духтар мемонаду моли фаровон , васият кунам бимол хеши ҳама ? гуфт : на .

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا الآیة... گفته‌اند: این در شأن کسی است که ببالین بیمار رسد و آن بیمار وصیت میکند یا وی آن بیمار را بوصیت میفرماید، میگوید: کسی که فرزند دارد ضعیف، از کوچکی یا از معتوهی یا از زمانت یا عاهتی در تن، و می‌ترسد که پس مرگ وی ضایع ماند، و دوست میدارد که آن فرزند را از وی نوایی ماند پس مرگ وی، و میترسد از آن فرزند که ضایع ماند و بی‌نوا، وی را گوی که: چون ببالین کسی رسی که از وی موارثان ضعیف ماند و مال اندک، در وصیت که میکند، وی را از افراط با اقتصاد آر، و اگر وی را بوصیت فرمایی، باقتصاد فرمای‌و از افراط فرود آر. و درست است خبر که سعد بن ابی وقاص، مصطفی (ص) را گفت: که از من یک دختر می‌ماند و مال فراوان، وصیت کنم بمال خویش همه؟ گفت: نه.

Гуфт : ду баҳр ? гуфт : нимае ? гуфт : на , гуфт : сикӣ ? гуфт : сикӣ ,у сикии ҳам бисёраст ,у ихтиёри Аҳмади ҳанбал дар васияти чаҳор якаст аз баҳри ин ҳадис ки гуфт : «у алслси касӣр » .

گفت: دو بهر؟ گفت: نیمه ای؟ گفت: نه، گفت: سه یکی؟ گفت: سه یکی، و سه یکی هم بسیار است، و اختیار احمد حنبل در وصیت چهار یک است از بهر این حدیث که گفت: «و الثلث کثیر».