Қавлаи таъолӣ : ва мо кони лмؤмни أни иқтли мؤмнои إлои хтأи алоиаҳи сабаби нузули ин ояти он буд ки айёши бен абии рабеъаи алмхзўмӣ , бародари ҳам модари бӯи ҷаҳл , ба Макка мусулмон шуд , ва аз бими мушрикони изҳор ислом намеёраст кардан , бигурехт ва ба Мадина шуд , бшъбӣ аз шуъабҳои Мадинаи андари ҷои ҳсин фурӯд омад , модари ваии асмоءи бинти мхзмаҳ аз он рафтани ваии ҷазаъ азим кард ,у писарони худро гуфт бӯи ҷаҳлу ҳорис банӣ Њишом ки :у аллоҳи лои излнии сақфу лои أзўқи тъомо ҳатто тأтўнӣ ба ,у аллоҳ ки худро дар саҳро бидорам ,у бҳичи хона дар ниёем , ва ҳеҷ таом бакор надорам , то он гуҳ ки айёшро бар ман боз оред . Эшон рафтанд баталаб вай ӯро дарёфтанд ба Мадина , гуфтанд модарат ҷазаъ кард ҳар чанд саъбтар ,у савганд ёд кард ки таом ва шароб нахурд , ва дар хона нашавад , то ту бар вай боз нашӯй . Он гуҳ гуфтанд : мо аҳд кардем бо ту ки бар ту ҳеҷ зӯр накунем ,у турои азин дайн ки ихтиёр кардае бар нгрдоним ,у турои бҳичи гӯнаи нрнҷоним . ӯро Бифрефтанд ва аз онҷо ки берун овараданд , ва дар ҳоли нақс аҳд карданд , ва ӯро устувор бибастанд , ва ҳар рӯзи сад тозӣона мезаданд , то ӯро бар модар овараданд . Модар ӯро гуфт :у аллоҳ ки турои азин банди нрҳонм , ва аз офтоби гарми бсоиаҳи бози нншонм то азин дайн барнагардӣ ,у бад-ӣни худ бози ниёе . Айёши он ҳангоми бмрод эшон бирафт ,у калимае ки эшонро мурод буд бигуфт ,у бад-ӣни эшон бозгашт . Пас рӯзии ҳориси бен язиди фаро айёш расед , ва гуфт : эй айёш , агар он дайн ки бар он будӣ ҳудо буд , пас аз роҳи ҳудои бозмондӣ , вагар залолат буд бар залолати як чанд будӣ . Айёш хашм гирифт азин суханон , Фқол :у аллоҳи лои алқоки холёи алои қтлтк , гуфт :у аллоҳ ки турои холӣ на байнам ки туро бикашам .

قوله تعالی: وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً الآیة سبب نزول این آیت آن بود که عیاش بن ابی ربیعة المخزومی، برادر هم مادر بو جهل، به مکه مسلمان شد، و از بیم مشرکان اظهار اسلام نمی‌یارست کردن، بگریخت و به مدینه شد، بشعبی از شعبهای مدینه اندر جای حصین فرود آمد، مادر وی اسماء بنت مخزمة از آن رفتن وی جزع عظیم کرد، و پسران خود را گفت بو جهل و حارث بنی هشام که: و اللَّه لا یظلّنی سقف و لا أذوق طعاما حتّی تأتونی به، و اللَّه که خود را در صحرا بدارم، و بهیچ خانه در نیایم، و هیچ طعام بکار ندارم، تا آن گه که عیاش را بر من باز آرید. ایشان رفتند بطلب وی او را دریافتند به مدینه، گفتند مادرت جزع کرد هر چند صعب‌تر، و سوگند یاد کرد که طعام و شراب نخورد، و در خانه نشود، تا تو بر وی باز نشوی. آن گه گفتند: ما عهد کردیم با تو که بر تو هیچ زور نکنیم، و ترا ازین دین که اختیار کرده‌ای بر نگردانیم، و ترا بهیچ گونه نرنجانیم. او را بفریفتند و از آنجا که بیرون آوردند، و در حال نقص عهد کردند، و او را استوار ببستند، و هر روز صد تازیانه میزدند، تا او را بر مادر آوردند. مادر او را گفت: و اللَّه که ترا ازین بند نرهانم، و از آفتاب گرم بسایه باز ننشانم تا ازین دین برنگردی، و بدین خود باز نیایی. عیاش آن هنگام بمراد ایشان برفت، و کلمه‌ای که ایشان را مراد بود بگفت، و بدین ایشان بازگشت. پس روزی حارث بن یزید فرا عیاش رسید، و گفت: ای عیاش، اگر آن دین که بر آن بودی هدی بود، پس از راه هدی بازماندی، و گر ضلالت بود بر ضلالت یک چند بودی. عیاش خشم گرفت ازین سخنان، فقال: و اللَّه لا القاک خالیا الّا قتلتک، گفت: و اللَّه که ترا خالی نه بینم که ترا بکشم.

Пас айёши дигари бораи бад-ӣни исломи бҳқиқти бозгашт , ва ба Мадинаи брсўли худо ( с ) ҳиҷрат кард . Ва зон пас ҳориси бен язиди мусулмони гашт ва ҳиҷрат кард . Айёш аз мусулмонӣу ҳиҷрати ҳориси бихбр буд . Рӯзӣ ногоҳ бар вай расед бҷонби қабо , зарбатӣ зад , ва ӯро бикушт . Пас мардуми вайро маломат карданд ки : виҳки мо зои санъат ? чаҳ кораст ин ки ту кардӣ ? ваии мусулмон буду муҳоҷир ! айёши дилтанги гашт , бар расӯли худо ( с ) шуд дар он ҳолат ед омад : ва мо кони лмؤмни أни иқтли мؤмнои إлои хтأ эй « ва мо инбғии лмؤмни ани иқтли мؤмнои бғири ҳақ албата , алои анаи қади ихтии алмؤмни болқтл » .

پس عیاش دیگر باره بدین اسلام بحقیقت بازگشت، و به مدینه برسول خدا (ص) هجرت کرد. و زان پس حارث بن یزید مسلمان گشت و هجرت کرد. عیاش از مسلمانی و هجرت حارث بیخبر بود. روزی ناگاه بر وی رسید بجانب قبا، ضربتی زد، و او را بکشت. پس مردم وی را ملامت کردند که: ویحک ما ذا صنعت؟ چه کار است این که تو کردی؟ وی مسلمان بود و مهاجر! عیاش دلتنگ گشت، بر رسول خدا (ص) شد در آن حالت اید آمد: وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً ای «و ما ینبغی لمؤمن ان یقتل مؤمنا بغیر حقّ البتّة، الّا انّه قد یخطئ المؤمن بالقتل».

Ин сухани сӯрат истисно дорад , аммо на ҳақиқат истисност аз сухани гузашта , балки сухани андари иқтли мؤмно тамом шуд ,у мунқатиъи гашт , пас бар сиблат истиноф гуфт : إлои хтأ яъне : алои анаи қади ихтии алмؤмни болқтл . Ва « ало » бойени маънӣ дар қуръон фаровонаст , ва дар вуҷӯҳу нзоӣри баён он карда шавад ани шоءи аллоҳ . Ин қавл зҷоҷаст ки гуфтем дар маънии оят ,у қавли бӯи убайда ҳаминаст дар маънӣ , Фқол : мо кони лмؤмни ани иқтли мؤмнои алии ҳоли алои ани иқтлаҳи мхтӣо , ?фони қатлаи хтأи феълӣаи мо қоли аллоҳи таъолӣ .

این سخن صورت استثنا دارد، امّا نه حقیقت استثناست از سخن گذشته، بلکه سخن اندر یَقْتُلَ مُؤْمِناً تمام شد، و منقطع گشت، پس بر سبیل استیناف گفت: إِلَّا خَطَأً یعنی: الا انه قد یخطئ المؤمن بالقتل. و «الّا» باین معنی در قرآن فراوان است، و در وجوه و نظائر بیان آن کرده شود ان شاء اللَّه. این قول زجاج است که گفتیم در معنی آیت، و قول بو عبیده همین است در معنی، فقال: ما کان لمؤمن ان یقتل مؤمنا علی حال الّا ان یقتله مخطئا، فان قتله خطأ فعلیه ما قال اللَّه تعالی.

Ва гуфтаанд : алои бмънӣ локинаст : муъминро сазо нест ки муъмин кашад , локин агар хатое уфтад куффорати он озод кардани бандаи исти гиравида ,у дитии тамоми бспрдаҳ , Фзлки қавлаи таъолӣ : ва ман қатли мؤмнои хтأи Фтҳрири рқбаҳи муъмина ,у рқбаҳ муъмина ӯст ки худоиро ъзу ҷли бмъбўдии шиносад ,у расӯл ( с )ро бпиғомбрӣ ,у аҳкоми шариъатро мултазам буд ,у сҳи фии алхбр : ани Муъовияи бен алҳкми алслмии ҷоءи илои расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : ани лии ҷорӣаи тръӣ қабл аҳад , Фодрктҳо ,у қади أхзи алзӣб , шоҳи ани ғнмҳо ,у أнои раҷули ман банӣ одам , осФи комаи иأсФўн ,у أғзби комаи иғзбўн . Локини скктҳои скаҳи фии ваҷҳҳо , қол : Фъзми злки алии расӯли аллоҳ ( с ) , қол : Фқлт ё расӯли аллоҳи أи лои аътқҳо ? қол : аитнии баҳо , Фотитаҳи баҳо . Фқоли лҳо : ин аллоҳ ё ҷорӣа ? қолат : фии алсмоء . Қол : ва ман أно ?

و گفته‌اند: الّا بمعنی لکن است: مؤمن را سزا نیست که مؤمن کشد، لکن اگر خطایی افتد کفّارت آن آزاد کردن بنده‌ایست گرویده، و دیتی تمام بسپرده، فذلک قوله تعالی: وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، و رقبه مؤمنه اوست که خدای را عزّ و جلّ بمعبودی شناسد، و رسول (ص) را بپیغامبری، و احکام شریعت را ملتزم بود، و صحّ فی الخبر: انّ معاویة بن الحکم السلمی جاء الی رسول اللَّه (ص) فقال: انّ لی جاریة ترعی قبل احد، فادرکتها، و قد أخذ الذّئب، شاة عن غنمها، و أنا رجل من بنی آدم، آسف کما یأسفون، و أغضب کما یغضبون. لکن صککتها صکّة فی وجهها، قال: فعظم ذلک علی رسول اللَّه (ص)، قال: فقلت یا رسول اللَّه أ لا اعتقها؟ قال: ایتنی بها، فاتیته بها. فقال لها: این اللَّه یا جاریة؟ قالت: فی السّماء. قال: و من أنا؟

Қолат : анати расӯли аллоҳ . Фқол : аътқҳои ?фонҳо муъмина .

قالت: انت رسول اللَّه. فقال: اعتقها فانّها مؤمنة.

Ва бидон ки қатл аз се ҳол берун нест : ё қатли амд , ё қатли хато , ё шабаҳи амд .

و بدان که قتل از سه حال بیرون نیست: یا قتل عمد، یا قتل خطا، یا شبه عمد.

Ва дар ҳар се ҳоли бмзҳби шофиии куффорат бар кушанда воҷибаст . Ва сабабу мубошират дар вуҷуби куффорат яксонаст , то агар касе дар роҳи мардумонро чоҳӣ кунад , ва касе дар он чоҳ уфтаду бимирад , ё гувоҳӣ дурӯғ диҳад , то касеро бсбби он гувоҳӣ бикашанд , ё икроҳ кунад бар касе то дайгариро бикашад , куффорат бар ҳама воҷиб шавад . Ва агар зании борварро зарбатӣ бар шикам занад то фарзанд бияфканад , куффорат воҷиб шавад , ва агар ду фарзанд бияфканад ду куффорат воҷиб шавад . Ва агар касе худро бикашад , ё бандаи худро бикашад , куффорат воҷиб шавад . Ва агар ҷамоатиҳоам достон шаванд то якеро бикашанд , қавл дуруст онаст ки бар ҳар яке кФортӣ воҷиб шавад . Ва фарқ нест миёни онкии қтил озод бошад ё банда , кӯдак ё болиғ , мусулмон ё змӣ , ва ҳамчунин фарқ нест агар қотил болиғ бошад ё кӯдак , оқил бошад ё девона , озод бошад ё банда , вуҷуби куффорат дар ҳама яксонаст . Инаст аҳкоми куффорат .

و در هر سه حال بمذهب شافعی کفّارت بر کشنده واجب است. و سبب و مباشرت در وجوب کفّارت یکسان است، تا اگر کسی در راه مردمان را چاهی کند، و کسی در آن چاه افتد و بمیرد، یا گواهی دروغ دهد، تا کسی را بسبب آن گواهی بکشند، یا اکراه کند بر کسی تا دیگری را بکشد، کفّارت بر همه واجب شود. و اگر زنی بارور را ضربتی بر شکم زند تا فرزند بیفکند، کفّارت واجب شود، و اگر دو فرزند بیفکند دو کفّارت واجب شود. و اگر کسی خود را بکشد، یا بنده خود را بکشد، کفّارت واجب شود. و اگر جماعتی هام‌داستان شوند تا یکی را بکشند، قول درست آنست که بر هر یکی کفّارتی واجب شود. و فرق نیست میان آنکه قتیل آزاد باشد یا بنده، کودک یا بالغ، مسلمان یا ذمّی، و همچنین فرق نیست اگر قاتل بالغ باشد یا کودک، عاقل باشد یا دیوانه، آزاد باشد یا بنده، وجوب کفّارت در همه یکسان‌است. اینست احکام کفّارت.

Ва куффорат воҷибӣаст аз воҷиботи қатл .

و کفّارت واجبی است از واجبات قتل.

Рӯй ани вослаҳи бен алосқъ , қол : атинои расӯли аллоҳ ( с ) бсоҳби лнои қади астўҷби алнори болқтл , Фқол : « аътқўои анҳу рқбаҳи иътқи аллоҳи бакули узви минҳо ъзўо манеҳ ман алнор » .

روی عن واثلة بن الاسقع، قال: اتینا رسول اللَّه (ص) بصاحب لنا قد استوجب النّار بالقتل، فقال: «اعتقوا عنه رقبة یعتق اللَّه بکلّ عضو منها عضوا منه من النّار».

Ин хабари ҳуҷҷат шофиӣаст бар асҳоби раъй , ки эшон гуфтанд : дар қатли амди куффорат воҷиб нест , ва дарин хабари баёни қатл амдаст ки то қатл амд набӯд , марди мустуҷиб оташ нагардад . Воҷиби дувум аз воҷиботи қатл дятаст , чунон ки раб алъзаҳ гуфт :у дияи мусалламаи إлии أҳлаҳ , яъне :у дияи комилаи илои аҳли алқтили аллазӣнаи ирсҳму ирсўнаҳ . Ва дят бар се зарбаст : дяти мухаффафаи мؤҷл бар оқила ,у дяти мғлзаҳи ҳоли воҷиб дар моли қотил ,у дяти мғлзаҳи мؤҷл бар оқила . Ва ин тақсим аз онаст ки қатл низ бар се зарбаст : амди маҳз ,у хтأи маҳз ,у амди хтأ . Амд маҳз онаст ки ҳам дар феъл ва ҳам дар қасди амд буд , чунон ки бшмшир ё бикорад ё бчизӣ ки ғолибан бикашади қасди қатл вай кунад . Мӯҷиби ин қатл қисосаст , ё дяти мғлзаҳ дар моли қотил , агар афв кунанд . Ва тғлизи дарин дят аз се ваҷҳаст : дар синаст чунон ки дар хабар бияёд : слосўни ҳуққа ,у слосўни ҷзъаҳ ,у أрбъўни халафа , фии бутунҳо авлодҳо . Ва дар ҳулӯласт ки вақте воҷиб шавад бетأҷил , ва дар моли қотил воҷиб шавад ки оқила таҳаммул накунанд . Зарби дувуми хтأ маҳзаст ки на дар феъли ваии амд буд ва на дар қасди вай , чунон ки тирӣ бмрғӣ андозад , ё бчизии дигар аз анвоъи сайд , ё бинишона , ва бар одамӣ Эй ояд , ва кушта шавад . Мӯҷиби ин қатли дят мухаффафааст бар оқила , ва аз се ваҷҳи дарин дят тахфифаст : дар син , ва дар тأҷил , ва дар вуҷуби он бар оқила . Зарби сиўми амд хатоаст , ки дар феъли ваии амд буд , ва дар қасди ваии хато , чунон ки касеро бтозёнаҳ Эй бузанду бимирад , дар ағлаби одоти бойени чунин тозӣонаи ҳеҷ қасд қатл накунад , пас агар бимирад нодир бошад ,у амди хато буд . Мӯҷиби ин қатли дят мғлзаҳаст бар оқила , ва аз як ваҷҳи дарин дят тғлизаст , ва он онаст ки сини маин воҷиб шавад , ва аз ду ваҷҳи тахфиф ки ҳам мؤҷласт ва ҳам бар оқила воҷибаст .

این خبر حجّت شافعی است بر اصحاب رأی، که ایشان گفتند: در قتل عمد کفّارت واجب نیست، و درین خبر بیان قتل عمد است که تا قتل عمد نبود، مرد مستوجب آتش نگردد. واجب دوم از واجبات قتل دیت است، چنان که ربّ العزّة گفت: وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلی‌ أَهْلِهِ، یعنی: و دیة کاملة الی اهل القتیل الّذین یرثهم و یرثونه. و دیت بر سه ضربست: دیت مخفّفه مؤجّل بر عاقله، و دیت مغلّظه حال واجب در مال قاتل، و دیت مغلّظه مؤجّل بر عاقله. و این تقسیم از آنست که قتل نیز بر سه ضربست: عمد محض، و خطأ محض، و عمد خطأ. عمد محض آنست که هم در فعل و هم در قصد عمد بود، چنان که بشمشیر یا بکارد یا بچیزی که غالبا بکشد قصد قتل وی کند. موجب این قتل قصاص است، یا دیت مغلّظه در مال قاتل، اگر عفو کنند. و تغلیظ درین دیت از سه وجه است: در سنّ است چنان که در خبر بیاید: ثلاثون حقّة، و ثلاثون جذعة، و أربعون خلفة، فی بطونها اولادها. و در حلول است که وقتی واجب شود بی‌تأجیل، و در مال قاتل واجب شود که عاقله تحمّل نکنند. ضرب دوم خطأ محض است که نه در فعل وی عمد بود و نه در قصد وی، چنان که تیری بمرغی اندازد، یا بچیزی دیگر از انواع صید، یا بنشانه، و بر آدمی‌ای آید، و کشته شود. موجب این قتل دیت مخفّفه است بر عاقله، و از سه وجه درین دیت تخفیف است: در سنّ، و در تأجیل، و در وجوب آن بر عاقله. ضرب سیوم عمد خطا است، که در فعل وی عمد بود، و در قصد وی خطا، چنان که کسی را بتازیانه‌ای بزند و بمیرد، در اغلب عادات باین چنین تازیانه هیچ قصد قتل نکند، پس اگر بمیرد نادر باشد، و عمد خطا بود. موجب این قتل دیت مغلّظه است بر عاقله، و از یک وجه درین دیت تغلیظ است، و آن آنست که سنّ مهین واجب شود، و از دو وجه تخفیف که هم مؤجّل است و هم بر عاقله واجب است.

Ин баёни ақсом дятаст , аммо қадару андозаи дят бар панҷ ртбтаст : аввали дят мусулмонаст сад то уштур . Дувуми дяти ҷуҳуд ва тарсоаст сулси дяти мусулмон . Сиўми дят маҷусӣаст хумси дяти ҷуҳуду тарсо . Чаҳоруми қимат бардагонаст чандон ки буд , ва агар чаҳ бар дяти озодагони биафзояд . Аммо бмзҳби асҳоби раъй бар дяти озодагони ниФзоинд , балки аз он даҳ дирам вокм кунанд . Ва шофиӣ гуфтааст : ҷарроҳи алъбди ман қимаи кҷроҳи алҳри ман дия . Панҷуми ртбти дят чунинаст : ғарраи абд ӯ أмаҳ , чунон ки расӯл ( с ) ҳукм карда ,у ғарра хиёр бошад , ва хиёр онаст ки кам аз ҳафт сола набошад , пас агар ин ғарра бадаст наёяд панҷ то уштур воҷиб шавад , ки нисфи алъшри дят мусулмон бошад . Инаст қавли саҳеҳ ,у аллоҳи аълам .

این بیان اقسام دیت است، امّا قدر و اندازه دیت بر پنج رتبت است: اوّل دیت مسلمان است صد تا اشتر. دوم دیت جهود و ترسا است ثلث دیت مسلمان. سیوم دیت مجوسی است خمس دیت جهود و ترسا. چهارم قیمت بردگان است چندان که بود، و اگر چه بر دیت آزادگان بیفزاید. امّا بمذهب اصحاب رأی بر دیت آزادگان نیفزایند، بلکه از آن ده درم واکم کنند. و شافعی گفته است: جراح العبد من قیمة کجراح الحرّ من دیة. پنجم رتبت دیت چنین است: غرّة عبد او أمة، چنان که رسول (ص) حکم کرده، و غرّه خیار باشد، و خیار آنست که کم از هفت ساله نباشد، پس اگر این غرّه بدست نیاید پنج تا اشتر واجب شود، که نصف العشر دیت مسلمان باشد. اینست قول صحیح، و اللَّه اعلم.

إлои أни исдқўо яъне итсдқўо , ФиъФўо ӯ итркўои алдиаҳ . Ин ташдид ки бар содаст аз баҳри он тоءаст ки пинҳонаст ва дар он мдғм , ки дар асл итсдқўоаст . Ва гуфтаанд : ало дар қуръон бар вуҷӯҳаст : яке бмънии астсноء , чунон ки дар сӯра алзхрФ гуфт : алأхлоءи иўмӣзи бъзҳми лбъзи адуи إло аламтқин , ва дар сӯра алФрқон гуфт :у аллазӣнаи лои идъўни маъаи аллоҳи إлҳои охир , то онҷо ки гуфт : إлои ман тобу омн . Ваҷҳи дувуми шабаҳ истисноаст аммо на ҳақиқат истисноаст , чунон ки дар сӯра алоъроФ гуфт : қул лои أмлки лнФсии нФъоу лои зро , ӣнҷои сухани мунқатиъи гашт , пас бар сиблат истиноф гуфт : إлои мо шоءи аллоҳ , ?фонаи исибнии мо шоءи аллоҳ ,у назири ин дар сӯра Юнусаст : қул лои أмлки лнФсии зроу лои нФъои إлои мо шоءи аллоҳ , ва дар сӯраи алонъом :у лои أхоФи мо тшркўн ба إлои أни ишоءи рабии шиӣо . Дар сӯраи алоъроФ : ва мо икўни лно أн наавд фӣҳо إлои أни ишоءи аллоҳи рбно , ва дар сӯраи алдхон : лои изўқўни фӣҳо аламути إлои аламутаи алأўлӣ , ва дар сӯраи алғошиаҳ : лсти алайҳими бмситри إлои ман тўлӣу куфр ,у амсоли ин дар қуръон фаровонаст . Ваҷҳи сиўми алои бмънӣ ахбораст , чунон ки дар сӯра алҳҷр гуфт :у إни ман шайъи ءи إлои ънднои хзоӣнаҳ . Назири ин : إни أнтми إлои башари мслно , إни нҳни إлои башари мслкм , إни أнтми إлои фии залоли кабӣр .

إِلَّا أَنْ یَصَّدَّقُوا یعنی یتصدّقوا، فیعفوا او یترکوا الدّیة. این تشدید که بر صاد است از بهر آن تاء است که پنهان است و در آن مدغم، که در اصل یتصدّقوا است. و گفته‌اند: الّا در قرآن بر وجوه است: یکی بمعنی استثناء، چنان که در سورة الزخرف گفت: الْأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِینَ، و در سورة الفرقان گفت: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ، تا آنجا که گفت: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ. وجه دوم شبه استثنا است امّا نه حقیقت استثنا است، چنان که در سورة الاعراف گفت: قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا، اینجا سخن منقطع گشت، پس بر سبیل استیناف گفت: إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ، فانّه یصیبنی ما شاء اللَّه، و نظیر این در سورة یونس است: قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ، و در سورة الانعام: وَ لا أَخافُ ما تُشْرِکُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ یَشاءَ رَبِّی شَیْئاً. در سورة الاعراف: وَ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِیها إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا، و در سورة الدخان: لا یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولی‌، و در سورة الغاشیة: لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ إِلَّا مَنْ تَوَلَّی وَ کَفَرَ، و امثال این در قرآن فراوان است. وجه سیوم الّا بمعنی اخبار است، چنان که در سورة الحجر گفت: وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ. نظیر این: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا، إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ، إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ کَبِیرٍ.

Ваҷҳи чаҳоруми бмънии ғайр , чунон ки дар сӯра алонбёء гуфт : луи кони Фиҳмои ?алааи إлои аллоҳи лФсдто , яъне ғайри аллоҳ . Ва ҳар ҷо ки гуфт дар қуръон : лои إлаҳи إлои аллоҳ маънӣ онаст ки : лои илоҳи ғайри аллоҳ . Фإни кони ман қавми адуи лакаму ҳўи муъмини Фтҳрири рқбаҳи муъмина яъне :у ани кони ҳозои алмқтўли хтأи ман қавми куффори аҳли алҳрб , Фтҳрири рқбаҳи муъминаи куффораи ллқтл ,у лои дия , лأни ъсбтаҳу أҳлаҳи куффори Флои ирсўни дия , ва мо ?лаами фии ءи ллмслмин .

وجه چهارم بمعنی غیر، چنان که در سورة الانبیاء گفت: لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا، یعنی غیر اللَّه. و هر جا که گفت در قرآن: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ معنی آنست که: لا اله غیر اللَّه. فَإِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ یعنی: و ان کان هذا المقتول خطأ من قوم کفّار اهل الحرب، فتحریر رقبة مؤمنة کفّارة للقتل، و لا دیة، لأنّ عصبته و أهله کفّار فلا یرثون دیة، و ما لهم فی‌ء للمسلمین.

Мегуяд : агар ин куштаи бхто аз қавмӣ бошад ки аҳл ҳарб бошанд , куффорати қатл воҷиб бошад бар кушанда , ки он миёни бандау миён ҳақаст ҷли ҷалола . Аммо дят воҷиб нашавад ки масрафи дяти асабау касон мақтӯланд ,у асабау касони ваии ӣнҷо ҳарбиёнанд ки моли эшон худ фии ء мусулмононаст ,у мироси дори ин қтил наанд . Клбӣ гуфт : ин дар шаъни мирдос Амр омад ки Усома зайд бикушт ӯро бхто ,у қавми вай кофар буданду ҳарбиён .

میگوید: اگر این کشته بخطا از قومی باشد که اهل حرب باشند، کفارت قتل واجب باشد بر کشنده، که آن میان بنده و میان حق است جلّ جلاله. امّا دیت واجب نشود که مصرف دیت عصبه و کسان مقتول‌اند، و عصبه و کسان وی اینجا حربیان‌اند که مال ایشان خود فی‌ء مسلمانان است، و میراث‌دار این قتیل نه‌اند. کلبی گفت: این در شأن مرداس عمرو آمد که اسامه زید بکشت او را بخطا، و قوم وی کافر بودند و حربیان.

Ва إни кони ман қавми бинкму бинҳми мисоқ ва агар он куштаи муъмин аз гуруҳе бошад ки аҳд доранд бо расӯли худо , яъне ки аҳл змт бошанд , ҳам куффорат воҷиб шавад ва ҳам дят . Ва ин дяти бқўм вай диҳанд ки оқилаи вай ҳам эшонанд .

وَ إِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاقٌ و اگر آن کشته مؤمن از گروهی باشد که عهد دارند با رسول خدا، یعنی که اهل ذمّت باشند، هم کفّارت واجب شود و هم دیت. و این دیت بقوم وی دهند که عاقله وی هم ایشانند.

Агар касе гуяд : чунаст ки дяти қатли хатоу шабаҳи амд бар оқила воҷиб кардаанд ки ҷиноят накардаанд ? ва он кас ки ҷиноят қатл кардааст бар ваии чизе аз дят воҷиб нест ? ҷавоб онаст ки кори хӯн дар шаръи банно бар эҳтиёт тамомаст , ва дар хӯни он эҳтиёт кардаанд ки дар чизе дигар накардаанд . На бинӣ ки қисомат дар хӯн равад , ва дар ҳеҷ ҳукм дигар наравад ,у мтлФотро дар шаръи змони бик чиз кунанд магари хӯн , ки онро змон кунанд бадви чиз : куффорату дят , пас бҳкми эҳтиёти ин дят бар оқила воҷиб карданд , то бон нарасад ки хӯнҳо бебаҳо монад , ва ҳадар шавад .

اگر کسی گوید: چونست که دیت قتل خطا و شبه عمد بر عاقله واجب کرده‌اند که جنایت نکرده‌اند؟ و آن کس که جنایت قتل کرده است بر وی چیزی از دیت واجب نیست؟ جواب آنست که کار خون در شرع بنا بر احتیاط تمام است، و در خون آن احتیاط کرده‌اند که در چیزی دیگر نکرده‌اند. نه بینی که قسامت در خون رود، و در هیچ حکم دیگر نرود، و متلفات را در شرع ضمان بیک چیز کنند مگر خون، که آن را ضمان کنند بدو چیز: کفّارت و دیت، پس بحکم احتیاط این دیت بر عاقله واجب کردند، تا بآن نرسد که خونها بی‌بها ماند، و هدر شود.

Ва ваҷҳи ин сухан онаст ки ғозёну слоҳдоронро одат рафтааст ки пайвастаи онро истеъмол мекунанд , ва бисёр уфтад ки озмоиши хештанро бон бозӣ кунанд , ва бисёр уфтад хато дар он , чунон ки эҳтироз кардан аз он дшхўор бошад , агар ҳар касе ки хатое аз даст вай бияёд , дарин кор бар ваии дитии тамом воҷиб шудӣ , иҷҳофӣ будӣ дар ҳақи вай ,у оқибати он будӣ ки моли ваии бнмондӣу хӯни он кушта ҳадар шудӣ . Пас бар оқила воҷиб карданд ҳар якеро андакии мол , чунон ки дар он иҷҳофӣ набӯд ,у оқибати он аҳдор алдм набошад ва низ оқилаи вараса қтиланд , он гуҳ ки зўўо алФрз набошанд , чун аз ваии мироси мигирнд , раво бошад ки андари қатли хатои дят аз баҳри ваии бидиҳанд . Маънии дигар : агар дяти хатои ҳам бар қотил воҷиб кардандӣ , баъд аз онкии истеъмоли олати ҳарби ло бадаст ,у эҳтироз аз қатлу ҷарҳи дшхўор , ғозёну ҷангён аз он тқоъд намудандед , ва истеъмол накардандед ,у буқати ҳоҷати бад дил будандед . Ва он гуҳи халал дар ислом роҳ барадеду мардум аз эъзози дайни ислому аълоъи калимаи ҳақ боз мондандед .

و وجه این سخن آنست که غازیان و سلاحداران را عادت رفته است که پیوسته آن را استعمال میکنند، و بسیار افتد که آزمایش خویشتن را بآن بازی کنند، و بسیار افتد خطا در آن، چنان که احتراز کردن از آن دشخوار باشد، اگر هر کسی که خطایی از دست وی بیاید، درین کار بر وی دیتی تمام واجب شدی، اجحافی بودی در حقّ وی، و عاقبت آن بودی که مال وی بنماندی و خون آن کشته هدر شدی. پس بر عاقله واجب کردند هر یکی را اندکی مال، چنان که در آن اجحافی نبود، و عاقبت آن اهدار الدّم نباشد و نیز عاقله ورثه قتیل‌اند، آن گه که ذووا الفرض نباشند، چون از وی میراث میگیرند، روا باشد که اندر قتل خطا دیت از بهر وی بدهند. معنی دیگر: اگر دیت خطا هم بر قاتل واجب کردندی، بعد از آنکه استعمال آلت حرب لا بدّ است، و احتراز از قتل و جرح دشخوار، غازیان و جنگیان از آن تقاعد نمودندید، و استعمال نکردندید، و بوقت حاجت بد دل بودندید. و آن گه خلل در اسلام راه بردید و مردم از اعزاز دین اسلام و اعلاء کلمه حق باز ماندندید.

Пас азин ҷиҳати дяти хатоу шабаҳи амд бар оқила воҷиб карданд , ва ин иҷмоъ умматасту иттифоқи аҳли суннат ,у кас хилоф накардааст дар он , магари ҷамоатӣ аз хавориҷ ки бар моли қотили воҷиб дидаанд , ва он хрқи иҷмоъ мусулмононаст ,у мазҳаби аҳли суннату дайн ҳақ онаст ки баён кардем ,у аллоҳи аълам .

پس ازین جهت دیت خطا و شبه عمد بر عاقله واجب کردند، و این اجماع امّتست و اتّفاق اهل سنّت، و کس خلاف نکرده است در آن، مگر جماعتی از خوارج که بر مال قاتل واجب دیده‌اند، و آن خرق اجماع مسلمانان است، و مذهب اهل سنّت و دین حق آنست که بیان کردیم، و اللَّه اعلم.

Фмни лами иҷди Фсёми шаҳрин мттобъини тавбаи ман аллоҳу кони аллоҳи ълимо ҳкимо мегуяд : ҳар киро банда Эй набошад ки озод кунад , куффорати қатлро ду моҳи пайваста рӯза дорад . Агар рӯза беузрӣ бигушоед чандон ки рӯза дошта бошад бакор нест , ва аз сар бояд гирифт , ва агар заниро ҳайз расад вайро узр зоҳираст , ва аз сар набояд гирифт , ва агар бемор шавад ду қавлӣаст , ва агар бсФрӣ берун шавад асҳоби шофииро дар он ду тариқаст , ва агар моҳи рамазон пеш ояд ё рӯз наҳуру айёми алтшриқ , ттобъ мунқатиъ шавад , ки брўзгори дигари рӯза пайваста метавон дошт вай дар он маъзӯр нест . Ва агар тоқати рӯза доштан надорад шофииро ду қавласт : ки атъоми биҷой он нишинад ё на , ва дуруст онаст ки нанишинад биҷои он зоҳири қуръонро ,у аллоҳи аълам .

فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً میگوید: هر که را بنده‌ای نباشد که آزاد کند، کفّارت قتل را دو ماه پیوسته روزه دارد. اگر روزه بی‌عذری بگشاید چندان که روزه داشته باشد بکار نیست، و از سر باید گرفت، و اگر زنی را حیض رسد وی را عذر ظاهر است، و از سر نباید گرفت، و اگر بیمار شود دو قولی است، و اگر بسفری بیرون شود اصحاب شافعی را در آن دو طریق است، و اگر ماه رمضان پیش آید یا روز نحر و ایام التشریق، تتابع منقطع شود، که بروزگار دیگر روزه پیوسته میتوان داشت وی در آن معذور نیست. و اگر طاقت روزه داشتن ندارد شافعی را دو قولست: که اطعام بجای آن نشیند یا نه، و درست آنست که ننشیند بجای آن ظاهر قرآن را، و اللَّه اعلم.

Қавла : ва ман иқтли мؤмнои мтъмдои алоиаҳи ин оят дар шаъни мқиси бен збобаҳ аллисӣ омад ки бародари худро Њишоми бен збобаҳ дар банӣ алнҷор кушта ёфт , мқис омад , ва бо расӯли худо ( с ) бигуфт . Расӯл ( с ) мардиро аз банӣ Фҳр бо вай фиристод , ва пайғом дод ки агар қотил Њишом майдонед бадасти бародари ваии мқис во диҳед , то қисос кунад , ва агар нмидониди дят вай бидиҳед . Фҳрии пайғоми расӯли худо ( с ) бо эшон гузорад , эшон ҳама гуфтанд : смъоу тоъаҳи ллаҳу лрсўлаҳ , гуфтанд : мо кушанда ӯ нмидоним , аммо дяти бидиҳем , сад то уштур будӣ доданд , пас ҳар ду бозгаштанд то ба Мадинаи раванд . Шайтони мқисро васваса кард ки дят бародар мепазирӣ , турои мсбтӣ азим бошад дарин пазируфтани дят , чаро ин Фҳриро накашӣ биҷои бародар ,у тшФӣ ҳосил накунӣ ? ! васвасаи шайтон ӯро бар он дошт ки он мардро бикушт , ва он гуҳи ин шеърро бигуфт :

قوله: وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً الآیة این آیت در شأن مقیس بن ضبابة اللیثی آمد که برادر خود را هشام بن ضبابه در بنی النجار کشته یافت، مقیس آمد، و با رسول خدا (ص) بگفت. رسول (ص) مردی را از بنی فهر با وی فرستاد، و پیغام داد که اگر قاتل هشام میدانید بدست برادر وی مقیس وا دهید، تا قصاص کند، و اگر نمیدانید دیت وی بدهید. فهری پیغام رسول خدا (ص) با ایشان گزارد، ایشان همه گفتند: سمعا و طاعة للَّه و لرسوله، گفتند: ما کشنده او نمیدانیم، امّا دیت بدهیم، صد تا اشتر بودی دادند، پس هر دو بازگشتند تا به مدینه روند. شیطان مقیس را وسوسه کرد که دیت برادر میپذیری، ترا مسبّتی عظیم باشد درین پذیرفتن‌ دیت، چرا این فهری را نکشی بجای برادر، و تشفّی حاصل نکنی؟! وسوسه شیطان او را بر آن داشت که آن مرد را بکشت، و آن گه این شعر را بگفت:

Муртад шуд , ва ба Макка боз шуд , то рӯзи фатҳи Маккаи расӯли худо ( с ) ӯро бикушт . Дар куфр ва дар шаъни вай аз осмони ин оят омад : ва ман иқтли мؤмнои мтъмдои Фҷзоؤаҳи ҷаҳаннами холдои фӣҳо яъне : бкФраҳу иртидодаи ани алислом .

مرتدّ شد، و به مکه باز شد، تا روز فتح مکه رسول خدا (ص) او را بکشت. در کفر و در شأن وی از آسمان این آیت آمد: وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها یعنی: بکفره و ارتداده عن الاسلام.

Ихтилофаст дар миёни уламо дар ҳукми ин оят , қавмӣ гуфтанд аз хавориҷу мӯътазила ки : ин дар ҳақи муъмин омадааст , ки чун муъминиро бикашад кофар шавад ,у ҷовид дар оташ бимонад , ва ин мазҳаб хавориҷаст ки эшон бўъид абад гӯйанд ,у бандаро бгноаҳ кофар донанд . Аммо мӯътазилаи мигўинд ки : муъмини бқтли муъмин кофар нашавад , локини ҷовид дар дӯзах бимонад . ӣнони бхлўди азоби мигўинд , аммо бткФири нмигўинд .

اختلاف است در میان علما در حکم این آیت، قومی گفتند از خوارج و معتزله که: این در حق مؤمن آمده است، که چون مؤمنی را بکشد کافر شود، و جاوید در آتش بماند، و این مذهب خوارج است که ایشان بوعید ابد گویند، و بنده را بگناه کافر دانند. امّا معتزله میگویند که: مؤمن بقتل مؤمن کافر نشود، لکن جاوید در دوزخ بماند. اینان بخلود عذاب میگویند، امّا بتکفیر نمیگویند.

Қавмии дигар аз мараҷён гуфтанд ки : ин оят дар шаъни кофар омадааст , ки муъминиро бикашад . Аммо муъмин чун муъминиро бикашад , худ дар оташ нашавад , ва он кабӣраи имони вайро зиён надорад , ва ин ҳар се мазҳаб ботиласту хилофи ҳақ ,у қавли аҳли суннату асҳоб ҳадис онаст ки муъмин чун муъминиро бқсди бикашади бони феъл ки аз вай бияёд , такфир вай накунанд , ва ӯро аз имон берун наёранд ,у хлўд дар дӯзахи нгўинд , магар ки хӯни вай бҳлол дорад , ки он гуҳи хилофи шаръ буд . Аммо чун на бар тариқи астҳлол буд , осӣ шавад , ва дар имони ваии нуқсони орад , ки мазҳаби аҳл суннат онаст ки : алоямони язиди болтоъаҳу инқси болмъсиаҳ , пас агар қисос кунанд ӯро , он қисоси куффорат вай бошад , ва агар қисос накунанд , локин тавба кунад ҳам куффорати вай буд , ва агар беқисос ва бетўбт аз дунё берун шавад кори вай бо худоаст , агар хоҳад вайро биёмурзад ,у хасми вай хушнӯд кунад , ва агар хоҳад ӯро бар феъли вай азоб кунад , он гуҳ ӯро босли имони вай халос диҳад , чунон ки ваъда додааст , ки раби Алъоламин ваъдаи худ хилоф накунад , ки халафи ваъда бар вай раво нест . Аммо ваъид хилоф кунад , ки тарки муҷозоти бўъиди айн карамасту ғояти фазл ,у раби алъзаҳи ҷли ҷалола мавсуфаст бикраму фазл . Ва далел бар ибтоли қавли эшон ки гуфтанд : бандаи бқтли муъмин кофар шавад , онаст ки : раб алъзаҳ гуфт дар он оят ки баён қисос кардааст : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои кутуби алайкуми алқсоси фии алқтлӣ , қотилу мақтӯлро дарин ояти муъмин ном кард ,у қисос дар қатл амд равад лои маҳола , ва низ ухуввати имон бурӣда накард миёни эшон , онҷо ки гуфт : Фмни ъФии ?лаи ман أхиаҳи шайъи ء , ва низ гуфт : злки тахфифи ман рбкму раҳма ,у тахфифу раҳмат бкоФр нарасад лои маҳола . Ҷой дигар гуфт :у إни тоӣФтони ман алмؤмнини ақттлўо . Маълумаст ки ин ақттол бар амд буд на бар хато ,у далел аз ҷиҳат хабар онаст ки расӯл ( с ) бо ёрони худ байъат кард , бонкаҳ ширк наёранд , ва ҳечкас баннои ҳақи бнкшнд , пас гуфт : « Фмни феъли ман злки шиӣо , Фأқими алайҳи алҳд , Фҳўи куффораи ?ла , ва ман стар алайҳи Фأмраҳи илои аллоҳ , ани шоءи ғФри ?ла ,у ани шоءи ъзбаҳ . »

قومی دیگر از مرجیان گفتند که: این آیت در شأن کافر آمده است، که مؤمنی را بکشد. امّا مؤمن چون مؤمنی را بکشد، خود در آتش نشود، و آن کبیره ایمان وی را زیان ندارد، و این هر سه مذهب باطل است و خلاف حق، و قول اهل سنّت و اصحاب حدیث آنست که مؤمن چون مؤمنی را بقصد بکشد بآن فعل که از وی بیاید، تکفیر وی نکنند، و او را از ایمان بیرون نیارند، و خلود در دوزخ نگویند، مگر که خون وی بحلال دارد، که آن گه خلاف شرع بود. امّا چون نه بر طریق استحلال بود، عاصی شود، و در ایمان وی نقصان آرد، که مذهب اهل سنّت آنست که: الایمان یزید بالطّاعة و ینقص بالمعصیة، پس اگر قصاص کنند او را، آن قصاص کفّارت وی باشد، و اگر قصاص نکنند، لکن توبه کند هم کفّارت وی بود، و اگر بی‌قصاص و بی‌توبت از دنیا بیرون شود کار وی با خدا است، اگر خواهد وی را بیامرزد، و خصم وی خشنود کند، و اگر خواهد او را بر فعل وی عذاب کند، آن گه او را باصل ایمان وی خلاص دهد، چنان که وعده داده است، که ربّ العالمین وعده خود خلاف نکند، که خلف وعده بر وی روا نیست. امّا وعید خلاف کند، که ترک مجازات بوعید عین کرم است و غایت فضل، و ربّ العزّة جلّ جلاله موصوف است بکرم و فضل. و دلیل بر ابطال قول ایشان که گفتند: بنده بقتل مؤمن کافر شود، آنست که: ربّ العزّة گفت در آن آیت که بیان قصاص کرده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلی‌، قاتل و مقتول را درین آیت مؤمن نام کرد، و قصاص در قتل عمد رود لا محاله، و نیز اخوّت ایمان بریده نکرد میان ایشان، آنجا که گفت: فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْ‌ءٌ، و نیز گفت: ذلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ، و تخفیف و رحمت بکافر نرسد لا محاله. جای دیگر گفت: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا. معلوم است که این اقتتال بر عمد بود نه بر خطا، و دلیل از جهت خبر آنست که رسول (ص) با یاران خود بیعت کرد، بآنکه شرک نیارند، و هیچکس بنا حق بنکشند، پس گفت: «فمن فعل من ذلک شیئا، فأقیم علیه الحد، فهو کفارة له، و من ستر علیه فأمره الی اللَّه، ان شاء غفر له، و ان شاء عذبه.»

Ваҷҳи далолати дарин хабар равшанаст ки агар бандаи бқтл мекофар шавад , пас ин хабарро маънӣ набошад .

وجه دلالت درین خبر روشن است که اگر بنده بقتل می‌کافر شود، پس این خبر را معنی نباشد.

Мӯътазилӣ гуфт : пас чаҳ маънӣ дорад ин оят ки ва ман иқтли мؤмнои мтъмдои Фҷзоؤаҳи ҷаҳаннами холдои фӣҳо ? ҷавоби вай аз ду ваҷҳаст : яке онкии ин оят дар шаъни кофар омадааст ки муъминро бикашад , чунон ки дар қиссаи мқиси збобаҳи гуфтем . Дигар ваҷҳ онаст ки агар чаҳ дар ҳақи муъмин омадааст , Фҷзоؤаҳ ҷаҳаннам гуфт , ва дар хабараст аз Мустафо ( с ) ки гуфт : ҳўи ҷзоؤаҳи ани ҷозоаҳ .

معتزلی گفت: پس چه معنی دارد این آیت که وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها؟ جواب وی از دو وجه است: یکی آنکه این آیت در شأن کافر آمده است که مؤمن را بکشد، چنان که در قصّه مقیس ضبابه گفتیم. دیگر وجه آنست که اگر چه در حق مؤمن آمده است، فجزاؤه جهنّم گفت، و در خبر است از مصطفی (ص) که گفت:هو جزاؤه ان جازاه.

Ва ибн аббос гуфт низ :у ҳўи ҷзоؤаҳ , ани шоءи ъзбаҳу ани шоءи ғФри ?ла . Мегуяд : подош вай инаст , агар хоҳад ки подош вай кунад . Ва на ҳар ҷой ки раб алъзаҳ гуфт ки ҷзоء вай инаст , он бар маънӣ вуҷуб бошад , яъне ки астиФоءи он воҷиб буд , набинӣ ки ҷой дигар гуфт : إнмои ҷзоءи аллазӣнаи иҳорбўни аллоҳу расӯлаи алоиаҳ . Пас кас бошад аз муҳорибон ки азин уқубатҳо ки раб алъзаҳ гуфт , бар ваии ҳеҷ чиз фурӯ наёяд , то аз дунё берун шавад ,у ҷой дигар гуфт :у ҷзоءи сиӣаҳи сиӣаҳи мислҳо , он гуҳ гуфт : Фмни ъФоу أслҳи Фأҷраҳи алии аллоҳ .

و ابن عباس گفت نیز: و هو جزاؤه، ان شاء عذّبه و ان شاء غفر له. میگوید: پاداش وی اینست، اگر خواهد که پاداش وی کند. و نه هر جای که ربّ العزّة گفت که جزاء وی اینست، آن بر معنی وجوب باشد، یعنی که استیفاء آن واجب بود، نبینی که جای دیگر گفت: إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ الآیة. پس کس باشد از محاربان که ازین عقوبتها که ربّ العزّة گفت، بر وی هیچ چیز فرو نیاید، تا از دنیا بیرون شود، و جای دیگر گفت: وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها، آن گه گفت: فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ.

Ҷзоءи сиӣаҳ исбот кард , он гуҳи афв дар он раво дошт , балки бар афв тҳриз кард , ҳамчунин ҷзоءи қотил баён кард аз ваъиду тхлид , локин раво бошад ки афв кунад ,у далел бар дурустии ин сухан онаст ки раби алъзаҳи ҷли ҷалола чун куфр раво надошт ки биёмурзад , сухан бар махраҷи хабар берун дод , на бар махраҷи ваъид ,у злки фии қавлаи таъолӣ : ва ман иқл манеҳам إнии إлаҳи ман дуна , Фзлк наҷузия ҷаҳаннам . Ва халаф дар ҷузи ҳақи ҷли ҷалола раво набошад , ва дар ҳақи қотили сухан бар махраҷи ваъид берун дод на бар махраҷи хабар , гуфт : Фҷзоؤаҳи ҷаҳаннам ,у халафи ваъид дар ҳақи аллоҳи ҷли ҷалолаи карам ва фазл бошад .

جزاء سیّئة اثبات کرد، آن گه عفو در آن روا داشت، بلکه بر عفو تحریض کرد، همچنین جزاء قاتل بیان کرد از وعید و تخلید، لکن روا باشد که عفو کند، و دلیل بر درستی این سخن آنست که ربّ العزّة جلّ جلاله چون کفر روا نداشت که بیامرزد، سخن بر مخرج خبر بیرون داد، نه بر مخرج وعید، و ذلک فی قوله تعالی: وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّی إِلهٌ مِنْ دُونِهِ، فَذلِکَ نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ. و خلف در جز حق جلّ جلاله روا نباشد، و در حق قاتل سخن بر مخرج وعید بیرون داد نه بر مخرج خبر، گفت: فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ، و خلف وعید در حق اللَّه جلّ جلاله کرم و فضل باشد.

Аммо ончӣ гуфт : холдои фӣҳо аҳл маъонӣ гуфтаанд : ки маънии хлўд дигараст ,у маънии тأбиди дигар , на ҳар ҷо ки зикр хлўдаст бар маънӣ тأбидаст . Қоли аллоҳи таъолӣ : ва мо ҷълнои лбшри ман қблки алхлд . Маълумаст ки хулди ӣнҷои бмънии фано ва заволаст дунёро , на бмънии тأбид . Ҷой дигар гуфт : أи Фإни мати фаҳми алхолдўн ?

امّا آنچه گفت: خالِداً فِیها اهل معانی گفته‌اند: که معنی خلود دیگر است، و معنی تأبید دیگر، نه هر جا که ذکر خلود است بر معنی تأبید است. قال اللَّه تعالی: وَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِکَ الْخُلْدَ. معلومست که خلد اینجا بمعنی فنا و زوال است دنیا را، نه بمعنی تأبید. جای دیگر گفت: أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ؟

Яъне илои ани тзўли алднёу тФнӣ . Пас маълуми гашт ки қавли мӯътазилӣ ботиласт ки гуфт : муъмини бқтли муъмини ҷовид дар оташ бимонад . Аммо қавли мараҷӣ ки гуфт : муъмини бқтли муъмин дар оташ нашавад ,у кабоири ваии имони вайро зиён надорад , ин сухан ботиласт ,у хилофи китоб худоаст , ?фони аллоҳи ъзу ҷли иқўл : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк бау иғФри мо дуни злки лмни ишоء , мағфират мутлақ нагуфт , балки бо машйати худ афканд , то бидонанд ки аз гуноҳон ҳаст ки биёмурзад , ва ҳаст ки нёмрзд , то он гуҳ ки соҳиби онро азоб кунад , пас ӯро раҳоӣ диҳад аз азоби бсббӣ аз асбоб , то ҷовид дар оташ намонад .

یعنی الی ان تزول الدّنیا و تفنی. پس معلوم گشت که قول معتزلی باطل است که گفت: مؤمن بقتل مؤمن جاوید در آتش بماند. امّا قول مرجی که گفت: مؤمن بقتل مؤمن در آتش نشود، و کبائر وی ایمان وی را زیان ندارد، این سخن باطل است، و خلاف کتاب خدا است، فانّ اللَّه عزّ و جلّ یقول: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ، مغفرت مطلق نگفت، بلکه با مشیّت خود افکند، تا بدانند که از گناهان هست که بیامرزد، و هست که نیامرزد، تا آن گه که صاحب آن را عذاب کند، پس او را رهایی دهد از عذاب بسببی از اسباب، تا جاوید در آتش نماند.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои зрбтми фии сиблати аллоҳи Фтбинўои сабаби нузули ин ояти он буд ки ҷўкӣ аз мусулмонони бароа ҳнин мерафтанд , рӯзи сиўми моҳи ҳароми расиданди фарои мардӣ ки гӯсфандон бчро дошт , нашнохтанд вайро , ва бо якдигар гуфтанд ки фурсат ёфтем , марди бегонау мол бо вай . Қавмӣ гуфтанд парҳезед ки моҳ ҳаромаст , ва қавмӣ гуфтанд ки мо чунин фурсат ҳар соъат наёбем , ва низ магари дӯши моҳи нав буд ,у имрӯз на аз моҳ ҳаромаст . Ин қавм ки ин гуфтанд қасди куштан мард карданд . Мард гуфт ман аз шмоому мусулмонам . Ин қавм гуфтанд ки қасд вай доштанд ки : ин марди тақӣатро мегуяд , аз бим мегуяд , ки бар тану моли худ митрсд , на аз ростӣ . Охири он мардро бикуштанд ,у гӯсфанди бронднд . Авлиёъи он кушта омаданд брсўли худоӣ ( с ) , ва тшниъ карданд , ва гуфтанд моҳи ҳарому рӯзи ҳарому астҳлоли хӯну мол ? ! ин оят омад ,у расӯли худои дяти он кушта бидод ,у гӯсфандон бо касони вай рад кард . Бӯ солеҳ гуяд аз ибни аббос ки : ин оят дар шаън мардӣ омад аз банӣ мараи бен ъўФи бен саъди номи ваии мирдоси бен нҳик , ва аз аҳли фадак буд ,у мусулмон буд , ва аз қавми ваии ҷузи вай мусулмон набӯд . Расӯли худо ( с ) лашкарӣ боишон фиристод ,у ғолиби Лайсиро бар эшон амир кард . Он қавм чун хабари бдоштнд ки лашкар боишон мешавад , ҳама бигурехтанд , ва ин мирдос бар ҷои боистод , ки ман мусулмонам , ва маро набояд гурехт . Пас тарсид ки агар на асҳоб расӯл худоанд , маро азишон ранҷ буд , бкўаҳ бар шуд ,у гӯсфандон бо худ медошт . Пас чун лашкар дар расед ,у овоз такбир шунид , фурӯ омад , ва ӯ низ такбир мекард , ва мегуфт : « лои илоҳи алои аллоҳ , Муҳамади расӯли аллоҳ » Усомаи бен зайди бен ҳориса бар вай расед , ва ӯро бикушт , ва гӯсфанд баранд . Пас ин хабари брсўли худо ( с ) афтод .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا سبب نزول این آیت آن بود که جوکی از مسلمانان براه حنین میرفتند، روز سیوم ماه حرام رسیدند فرا مردی که گوسفندان بچرا داشت، نشناختند وی را، و با یکدیگر گفتند که فرصت یافتیم، مرد بیگانه و مال با وی. قومی گفتند پرهیزید که ماه حرام است، و قومی گفتند که ما چنین فرصت هر ساعت نیابیم، و نیز مگر دوش ماه نو بود، و امروز نه از ماه حرام است. این قوم که این گفتند قصد کشتن مرد کردند. مرد گفت من از شماام و مسلمانم. این قوم گفتند که قصد وی داشتند که: این مرد تقیّت را میگوید، از بیم میگوید، که بر تن و مال خود میترسد، نه از راستی. آخر آن مرد را بکشتند، و گوسفند براندند. اولیاء آن کشته آمدند برسول خدای (ص)، و تشنیع کردند، و گفتند ماه حرام و روز حرام و استحلال خون و مال؟! این آیت آمد، و رسول خدا دیت آن کشته بداد، و گوسفندان با کسان وی رد کرد. بو صالح گوید از ابن عباس که: این آیت در شأن مردی آمد از بنی مرة بن عوف بن سعد نام وی مرداس بن نهیک، و از اهل فدک بود، و مسلمان بود، و از قوم وی جز وی مسلمان نبود. رسول خدا (ص) لشکری بایشان فرستاد، و غالب لیثی را بر ایشان امیر کرد. آن قوم چون خبر بداشتند که لشکر بایشان میشود، همه بگریختند، و این مرداس بر جای بایستاد، که من مسلمانم، و مرا نباید گریخت. پس ترسید که اگر نه اصحاب رسول خدااند، مرا ازیشان رنج بود، بکوه بر شد، و گوسفندان با خود میداشت. پس چون لشکر در رسید، و آواز تکبیر شنید، فرو آمد، و او نیز تکبیر میکرد، و میگفت: «لا اله الا اللَّه، محمد رسول اللَّه» اسامة بن زید بن حارثة بر وی رسید، و او را بکشت، و گوسفند براند. پس این خبر برسول خدا (ص) افتاد.

Расӯл ( с ) хашм гирифт ,у Усомаро маломат кард ва гуфт : « қтлтаҳ ,у ҳўи иқўл : лои илоҳи алои аллоҳ ? ! »

رسول (ص) خشم گرفت، و اسامة را ملامت کرد و گفت: «قتلته، و هو یقول: لا اله الّا اللَّه؟!»

Усома гуфт : ё расӯли аллоҳ ! он калима аз бим мегуфт на аз дилу эътиқод , мехост ки тану моли хеш нигаҳ дорад . Расӯл ( с ) гуфт : « Фҳлои шққти ани қалбаи лтнзр асдқам ло ? »

اسامة گفت: یا رسول اللَّه! آن کلمه از بیم میگفت نه از دل و اعتقاد، میخواست که تن و مال خویش نگه دارد. رسول (ص) گفت: «فهلا شققت عن قلبه لتنظر اصدق ام لا؟»

Чаро дил вай нишкофтӣ то туро маълум шудӣ ки рост мегуяд ё дурӯғ ?

چرا دل وی نشکافتی تا ترا معلوم شدی که راست میگوید یا دروغ؟

Гуфт : ё расӯли аллоҳ чигуна дили ваии бшкоФтмӣ ?у ҳоли дили вай бар ман чигуна равшан шудӣ ?

گفت: یا رسول اللَّه چگونه دل وی بشکافتمی؟ و حال دل وی بر من چگونه روشن شدی؟

Расӯл гуфт : пас на ӯро бзбон ростгӯӣ доштӣ , ва на дили ваии шикофтӣ , ин чист ки ту кардӣ ? Усома гуфт : ё расӯли аллоҳи астғФри лӣ , аз баҳри ман омурзиши хоҳ аз худо .

رسول گفت: پس نه او را بزبان راستگوی داشتی، و نه دل وی شکافتی، این چیست که تو کردی؟ اسامه گفت: یا رسول اللَّه استغفر لی، از بهر من آمرزش‌خواه از خدا.

Расӯл ( с ) се бор гуфт : « ФкиФи лаки балои илоҳи алои аллоҳ ? »

رسول (ص) سه بار گفت: «فکیف لک بلا اله الّا اللَّه؟»

Яъне чун буд онкии лои илоҳи алои аллоҳи туро хасмӣ кунад . Пас расӯли худо аз баҳри ваии омурзиши хост ,у вайро фармуд то гарданӣ озод кунад . Пас Усомаи рӯзгори абӯи бикру умру Усмон ва алӣ дарёфт . Алии рӯзӣ ӯро бар қаттол хонд . Гуфт : ё алӣ бар ман имрӯзи ҳечкас аз ту азизтар нест , аммо қаттол накардам , ва накунам , баъд аз онкии расӯли худо ( с ) гуфт : « ФкиФи лаки балои илоҳи алои аллоҳ ? » .

یعنی چون بود آنکه لا اله الّا اللَّه ترا خصمی کند. پس رسول خدا از بهر وی آمرزش خواست، و وی را فرمود تا گردنی آزاد کند. پس اسامه روزگار ابو بکر و عمر و عثمان و علی دریافت. علی روزی او را بر قتال خواند. گفت: یا علی بر من امروز هیچکس از تو عزیزتر نیست، امّا قتال نکردم، و نکنم، بعد از آنکه رسول خدا (ص) گفت: «فکیف لک بلا اله الّا اللَّه؟».

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إзои зрбтми фии сиблати аллоҳи зарб дар замин , ҷойҳоаст дар қуръон , ва он рафтан мусофираст . Мегуяд , ҳангомӣ ки дар сафари бед ҷое дар заминӣ , Фтбинўои нек бар расед , ва нигоҳ кунед . Ҳамзау ксоиӣу халаф Фтсбтўо хонанд , болсоءу албоءу алтоء , ман алсбот ,у алтсбти алтأнӣ ,у ҳўи зиди алъҷлаҳ . Тқўли алъараб : тсбти фии амрк эй лои тъҷл ,у алмънӣ : арФқўоу лои тъҷлўо . Мегуяд : бар ҷой хеш бошеду мштобид ,у тааннӣ фурӯ магузоред . Боқии қро Фтбинўо хонанд болбоءу алёءу алнўн ,у ҳўи қариби ман алأўл ,у қади ҷоء : « ани алтбини ман аллоҳ ,у алъҷлаҳи ман алшитон » Фмқоблаҳи алтбини болъҷлаҳи тдли алии тқорбҳмо .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ضرب در زمین، جایها است در قرآن، و آن رفتن مسافر است. میگوید، هنگامی که در سفر بید جایی در زمینی، فَتَبَیَّنُوا نیک بر رسید، و نگاه کنید. حمزه و کسایی و خلف فتثبّتوا خوانند، بالثّاء و الباء و التاء، من الثّبات، و التّثبّت التّأنّی، و هو ضدّ العجلة. تقول العرب: تثبّت فی امرک ای لا تعجل، و المعنی: ارفقوا و لا تعجلوا. میگوید: بر جای خویش باشید و مشتابید، و تأنّی فرو مگذارید. باقی قرّا فَتَبَیَّنُوا خوانند بالباء و الیاء و النّون، و هو قریب من الأوّل، و قد جاء: «انّ التّبیّن من اللَّه، و العجلة من الشّیطان» فمقابلة التّبیّن بالعجلة تدلّ علی تقاربهما.

Агар касе гуяд : ин табину тсбт ки дар оятаст ҳам дар сафар воҷибаст ва ҳам дар ҳзр , ва фарқ нест , пас чаҳ маъниро бсФр махсӯс кард ? ҷавоб онаст ки ин ҳодиса дар сафар афтод , азин ҷиҳат дар ҳзр махсӯс кард ,у сафар бар ҳзр танбеҳ мекунад , ҳам чунон ки раби алъзаҳи раҳн дар сафар махсӯс кард , гуфт :у إни кантами алии сафару лами тҷдўои котбои Фрҳони мқбўзаҳ , ва он гуҳи сафар танбеҳ дод бар ҳзр , то ҳукми раҳн дар сафару ҳзри яксони гашт . ӣнҷо ҳам чунонаст .

اگر کسی گوید: این تبیّن و تثبّت که در آیت است هم در سفر واجب است و هم در حضر، و فرق نیست، پس چه معنی را بسفر مخصوص کرد؟ جواب آنست که این حادثه در سفر افتاد، ازین جهت در حضر مخصوص کرد، و سفر بر حضر تنبیه میکند، هم چنان که ربّ العزّة رهن در سفر مخصوص کرد، گفت: وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلی‌ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ، و آن گه سفر تنبیه داد بر حضر، تا حکم رهن در سفر و حضر یکسان گشت. اینجا هم چنانست.

Ва лои тқўлўои лмни أлқии إликми ассалом бе алифи қироати маданӣу шомӣ ва Ҳамзааст ,у маънӣ « силам » астслом ва инқиёдаст . Чунон ки ҷое дигар гуфт :у أлқўои إлии аллоҳи иўмӣзи алслм , мегуяд : касеро ки бо шумо қаттол накунад ва шуморо мнқод шавад : лсти мؤмно ки ту муъмин нае . Боқии қро ассалом хонанд болФ ,у ҳўи алтҳиаҳ .

وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی‌ إِلَیْکُمُ السَّلامَ بی الف قرائت مدنی و شامی و حمزه است، و معنی «سلم» استسلام و انقیاد است. چنان که جایی دیگر گفت: وَ أَلْقَوْا إِلَی اللَّهِ یَوْمَئِذٍ السَّلَمَ، میگوید: کسی را که با شما قتال نکند و شما را منقاد شود: لَسْتَ مُؤْمِناً که تو مؤمن نه‌ای. باقی قرا السّلام خوانند بالف، و هو التّحیّة.

Мурод онаст ки : магӯӣед касеро ки бтҳити мусулмонони шуморо тҳит кард , яъне бар шумо салом кард , ва шуморо гуфт ки ман мусулмонам : лсти мؤмно ки ту муъмин нае , ва омн карда нае , ончӣ зоҳир кард аз ислом азу бипазиред ,у шамшер аз вай бурдоред .

مراد آنست که: مگویید کسی را که بتحیّت مسلمانان شما را تحیّت کرد، یعنی بر شما سلام کرد، و شما را گفت که من مسلمانم: لَسْتَ مُؤْمِناً که تو مؤمن نه‌ای، و آمن کرده نه ای، آنچه ظاهر کرد از اسلام ازو بپذیرید، و شمشیر از وی بردارید.

Тбтғўни арзи алҳёҳи алднё яъне :у أнтми тбтғўн . Арзи ӣнҷои гӯсфандон мирдосаст ки Усома баранд . Фънди аллоҳи Муғонами касӣраи ин Муғонами ҳам ғаниматҳои дунявӣаст ки аз кофарон бо мусулмонон уфтад , ва ҳам савоби он ҷаҳонӣ , яъне Наими биҳишти боқӣ ,у малики ҷовдонӣ . Аз ибни аббос ривоят кунанд ки гуфт : ҳарами аллоҳи алии алмؤмнини أни иқўлўои лмни шаҳди أни лои илоҳи алои аллоҳ , лсти мؤмно , комаи ҳарами алайҳими алмитаҳ , Фҳўи омни алии ҳолау дама , Флои трдўои алайҳи қавла .

تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا یعنی: و أنتم تبتغون. عرض اینجا گوسفندان مرداس است که اسامه براند. فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِیرَةٌ این مغانم هم غنیمتهای دنیوی است که از کافران با مسلمانان افتد، و هم ثواب آن جهانی، یعنی نعیم بهشت باقی، و ملک جاودانی. از ابن عباس روایت کنند که گفت: حرّم اللَّه علی المؤمنین أن یقولوا لمن شهد أن لا اله الّا اللَّه، لست مؤمنا، کما حرّم علیهم المیتة، فهو آمن علی حاله و دمه، فلا تردّوا علیه قوله.

Кзлки кантами ман қабл Фмни аллоҳи алайкуми ин ҳуҷҷатаст бар қадарён ки аллоҳи таъолии миннати ниҳод бар муъминон аз миёни халқи бони тавфиқ ки эшонро дод , то имон овараданд ,у роҳ ҳудо ёфтанд . Ва агар чунон будӣ ки қадарён гуфтанд ки : аллоҳи таъолии ҳамаи халқро аз баҳри имони офарид , пас чаҳ маънӣ дорад ихтисоси эшон бмнт аз миёни халқ ?

کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْکُمْ این حجت است بر قدریان که اللَّه تعالی منت نهاد بر مؤمنان از میان خلق بآن توفیق که ایشان را داد، تا ایمان آوردند، و راه هدی یافتند. و اگر چنان بودی که قدریان گفتند که: اللَّه تعالی همه خلق را از بهر ایمان آفرید، پس چه معنی دارد اختصاص ایشان بمنّت از میان خلق؟

Чун халқи ҳама яксон бошанд , дар ҳамаи маъонӣ , тахсӣси тавфиқ ва миннат набошад . Ло балки ин тахсӣс ҳаст , ки раб алъзаҳ гуфт : Фмни аллоҳи алайкуми миннати ниҳоди аллоҳ бар шумо ки аз миёни халқи шуморо баргузед , ва тавфиқ дод шуморо то имони овардед ,у роҳ ҳақ ёфтед .

چون خلق همه یکسان باشند، در همه معانی، تخصیص توفیق و منّت نباشد. لا بلکه این تخصیص هست، که ربّ العزّة گفت: فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْکُمْ منت نهاد اللَّه بر شما که از میان خلق شما را برگزید، و توفیق داد شما را تا ایمان آوردید، و راه حق یافتید.

Лои истўии алқоъдўни ин оят дар фазл муҷоҳидонаст ,у афзӯнии дараҷоти эшон бар дараҷоти дигари мусулмонон . Ва қууди дарин оят тахаллуфаст аз ҷиҳод , чунон ки ҷое дигар гуфт :у қили ақъдўо , фараҳи алмхлФўни бмқъдҳм , зрно накун маъаи алқоъдин ,у қъди аллазӣнаи кзбўои аллоҳу расӯла . Ин ҳама тахаллуфаст аз ҷиҳод , на қууд ҳақиқӣаст бар аҷз . Чун ин оят омад , абди аллоҳ бенам мактуми бен Амри муаззини Мустафо ( с )у абди аллоҳи бен ҷҳш ва ҳар ду нобӣно буданд гуфтанд : ё расӯли аллоҳи раби алъзаҳи фазли муҷоҳидон бар қоъдон май наад ,у бандагонро бҷҳоди миФрмоид ,у ҳол мо инаст ки май бинӣ ва майдонӣ , ва моро орзӯӣ ҷиҳодаст . Дар он ҳол Ҷабраил омаду узр эшон оварад : ғайри أўлии алзрри ғайр бар насб , қроءти маданӣу шомӣ ва ксоиӣаст , бар маънии астсноء аз қоъдон .

لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ این آیت در فضل مجاهدان است، و افزونی درجات ایشان بر درجات دیگر مسلمانان. و قعود درین آیت تخلف است از جهاد، چنان که جایی دیگر گفت: وَ قِیلَ اقْعُدُوا، فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ، ذَرْنا نَکُنْ مَعَ الْقاعِدِینَ، وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ. این همه تخلّف است از جهاد، نه قعود حقیقی است بر عجز. چون این آیت آمد، عبد اللَّه بن ام مکتوم بن عمرو مؤذن مصطفی (ص) و عبد اللَّه بن جحش و هر دو نابینا بودند گفتند: یا رسول اللَّه ربّ العزّة فضل مجاهدان بر قاعدان می‌نهد، و بندگان را بجهاد میفرماید، و حال ما اینست که می‌بینی و میدانی،و ما را آرزوی جهاد است. در آن حال جبرئیل آمد و عذر ایشان آورد: غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ غیر بر نصب، قراءت مدنی و شامی و کسایی است، بر معنی استثناء از قاعدان.

Яъне : лои истўии алқоъдўни ғайри أўлии алзрр , ва раво бошад ки насби алӣ улҳол бошад .

یعنی: لا یستوی القاعدون غیر أولی الضرر، و روا باشد که نصب علی الحال باشد.

Боқии қроءи ғайр брФъ хонанд бар сифати қоъдон . Ва маънии зарар ъмӣаст ,у зрир аъамӣаст .

باقی قرّاء غیر برفع خوانند بر صفت قاعدان. و معنی ضرر عمی است، و ضریر اعمی است.

Мустафо ( с ) он соъати рони худро бар рони зайди собит Ансорӣ дошт , ва имло мекард ин оят , то вай менавишт бар устихони китф . Гуфто : Ҷабраил бар вай дар омад ,у ваҳии мигзорд . Зайд гуфт ки : асари ваҳии пои муборакаши пои маро хирад кард аз гаронии ваҳй . То ин узр ибнам мактум фурӯ оварад :у ҳўи қавлаи ғайри أўлии алзрр , ва дар миён ҳар ду калима ниҳоданд . Пас ибнам мактум боз намонад , аз ғро ,у баҳри ғзотӣ берун шудӣ , ва гуфтӣ : адФъўои илои аллўоءу ақимўнии байни алсФини фонии лои асттиъи ани аФр . Охир ӯро бқодсиаҳ дар ҳарб аҷам бикуштанду ливои сиёҳ бо вай .

مصطفی (ص) آن ساعت ران خود را بر ران زید ثابت انصاری داشت، و املا میکرد این آیت، تا وی مینوشت بر استخوان کتف. گفتا: جبرئیل بر وی در آمد، و وحی میگزارد. زید گفت که: اثر وحی پای مبارکش پای مرا خرد کرد از گرانی وحی. تا این عذر ابن ام مکتوم فرو آورد: و هو قوله غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ، و در میان هر دو کلمه نهادند. پس ابن ام مکتوم باز نماند، از غرا، و بهر غزاتی بیرون شدی، و گفتی: ادفعوا الیّ اللّواء و اقیمونی بین الصّفّین فانّی لا استطیع ان افرّ. آخر او را بقادسیه در حرب عجم بکشتند و لوای سیاه با وی.

Фазли аллоҳи алмҷоҳдини бأмўолҳму أнФсҳми алии алқоъдини дараҷаи ин қоъдони ӣнҷо асҳоб узранд . Ҳар чанд ки дар ҳиммату ният бар қасд ҷиҳоданд аммо бдрҷаҳи муҷоҳидон наанд , ки муҷоҳидон ба як дараҷаи болой эшонанд , раб Алъоламин гуфт : ин муҷоҳидон ва ин қоъдони маъзӯрон чун бӯи лабонау аўси рабеъау абди аллоҳи ҷҳш ,у ҷамоатӣ аз ансор , мегуяд : ҳамаро ваъда биҳишт додаам ,у ҳўи қавла : ва куллан въди аллоҳи алҳснӣ . Ин ҳасанӣ дар тафсири Мустафо ( с ) биҳиштаст . Он гуҳ гуфт :у фазли аллоҳи алмҷоҳдини алии алқоъдини أҷрои ъзимои ин қоъдон номъзўронанд , раби алъзаҳи муҷоҳидонро бар эшон афзӯнӣ дод , бдрҷтҳо . Чунон ки гуфт : дараҷот манеҳу мғФраҳу раҳма . Ибн ҷриҳ гуфт : алдрҷаҳи алии аввалии алзрр ,у алдрҷоти алии ғайри аввалии алзрр .

فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقاعِدِینَ دَرَجَةً این قاعدان اینجا اصحاب عذراند. هر چند که در همت و نیت بر قصد جهاداند اما بدرجه مجاهدان نه‌اند، که مجاهدان به یک درجه بالای ایشان‌اند، ربّ العالمین گفت: این مجاهدان و این قاعدان معذوران چون بو لبانه و اوس ربیعه و عبد اللَّه جحش، و جماعتی از انصار، میگوید: همه را وعده بهشت داده‌ام، و هو قوله: وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنی‌. این حسنی در تفسیر مصطفی (ص) بهشت است. آن گه گفت: وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً این قاعدان نامعذوران‌اند، ربّ العزّة مجاهدان را بر ایشان افزونی داد، بدرجتها. چنان که گفت: دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً. ابن جریح گفت: الدّرجة علی اولی الضّرر، و الدّرجات علی غیر اولی الضّرر.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қол алнабӣ : « ман омни биллоҳу расӯла ,у ақоми алслоаҳ ,у отии алзкоаҳ ,у соми рамазон , кони ҳқои алии аллоҳи ани идхлаҳи алҷнаҳ , ҳоҷари фии сиблати аллоҳ ӯ ҷлси ҳайси влдтаҳи ИМА » . Қолўо : ё расӯли аллоҳи أи Флои тхбри аннос ? қол : « ани фии алҷнаҳи моӣаҳи дараҷаи аъдҳои аллоҳи ллмҷоҳдини фии сиблата , байни алдрҷтини комаи байни алсмоءу алأрз , Фозои сأлтми аллоҳи Фсӣлўаҳи алФрдўс , Фҳўи васати алҷнаҳ ва аъло алҷнаҳ ,у фавқаи алърш , ва манеҳ тФҷри анҳори алҷнаҳ » .

روی ابو هریرة قال: قال النّبیّ: «من آمن باللَّه و رسوله، و اقام الصّلاة، و آتی الزّکاة، و صام رمضان، کان حقّا علی اللَّه ان یدخله الجنّة، هاجر فی سبیل اللَّه او جلس حیث ولدته امّه». قالوا: یا رسول اللَّه أ فلا تخبر النّاس؟ قال: «انّ فی الجنّة مائة درجة اعدّها اللَّه للمجاهدین فی سبیله، بین الدّرجتین کما بین السّماء و الأرض، فاذا سألتم اللَّه فسئلوه الفردوس، فهو وسط الجنّة و اعلی الجنة، و فوقه العرش، و منه تفجّر انهار الجنّة».

Ва гуфтаанд : ин дараҷот аъмоласт дар дунё . Исломи дараҷаи ист ,у ҳиҷрат дар исломи дараҷае ,у ҷиҳод дар ҳиҷрати дараҷае ,у қатл дар ҷиҳоди дараҷае . Раби Алъоламин вайро баҳри дараҷае фардо дар биҳишт дрҷтҳо диҳад . Ва он гуҳи он дрҷтҳо ки аллоҳ диҳад бааст ва некӯтар , чунон ки гуфт :у ллохраҳи أкбри дараҷоту أкбри тФзило .

و گفته‌اند: این درجات اعمالست در دنیا. اسلام درجه‌ایست، و هجرت در اسلام درجه‌ای، و جهاد در هجرت درجه‌ای، و قتل در جهاد درجه‌ای. ربّ العالمین وی را بهر درجه‌ای فردا در بهشت درجتها دهد. و آن گه آن درجتها که اللَّه دهد به است و نیکوتر، چنان که گفت: وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا.

Қавла : إни аллазӣнаи тўФоҳми алмлоӣкаҳи ин оят дар шаън қавмӣаст аз мушрикони Макка . Рӯзи бадари эшонро бар ваии Мустафо ( с ) овараданд баҷанг , ва эшон шаҳодат гуфта буданд дар ниҳон аз мушрикон , ва бҳҷрт наомаданд , ва узр надоштанд дар тахаллуф ,у мушрикон дар эшон тӯҳмат доштанд ки шаҳодат гуфтаанд . Эшонро бар ғам баҷанг овараданд , кушта шуданд дар миёни мушрикон : Қайси бен алўлиди бен алмғираҳ ,у алўлиди бен Утбаи бен рабеъа ,у Қайси бен алФокаҳи бен алмғираҳ ,у Амри бен Умияи бен Сафён ,у алълоءи бен Умияи бен халаф .

قوله: إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ این آیت در شأن قومی است از مشرکان مکه. روز بدر ایشان را بر وی مصطفی (ص) آوردند بجنگ، و ایشان شهادت گفته بودند در نهان از مشرکان، و بهجرت نیامدند، و عذر نداشتند در تخلّف، و مشرکان در ایشان تهمت داشتند که شهادت گفته‌اند. ایشان را بر غم بجنگ آوردند، کشته شدند در میان مشرکان: قیس بن الولید بن المغیرة، و الولید بن عتبة بن ربیعة، و قیس بن الفاکه بن المغیرة، و عمرو بن امیة بن سفیان، و العلاء بن امیة بن خلف.

Эшонанд ки раби Алъоламин ҳикоят мегуяд аз эшон ки : чун мардум бар ҳам расиданд ,у қиллати мусулмонони диданд , гуфтанд : ғури ҳؤлоءи динҳм . Раби Алъоламин эшонро мегуяд : тўФоҳми алмлоӣкаҳи Фриштгон чун эшонро май мирониднд . Малоикаи ӣнҷои малик аламутаст танҳо , ки вай бар қабзи рӯҳҳо муваккиласт ,у ҷой дигар мегуяд : қул итўФокми малики аламути алзии вкли бкм , ва дар луғати араби хитоб ҷамъ бияёд ки мурод аз он воҳид буд , кқўлаҳи таъолӣ : إни нҳн . . . , ва ло нашак ани аллоҳи субҳонаи воҳиди лои шарики ?ла . Золимии أнФсҳм насбаст бар ҳол , яъне : тўФиҳми алмлоӣкаҳи фии ҳоли злмҳму шркҳм . Қолўои фӣами кантами Фриштаҳи эшонро гуфт шумо дар чаҳ будед ? ин савол тавбихасту тқриъ , ва раво бошад ки гӯйанд : маънӣ онаст ки : Фимни кантам ? шумо дар кадом қавм будед ? дар мушрикон ё дар мусулмонон ? қолўои кнои мустазъафин эшон ҷавоб доданд ки мо дар замини Маккаи мақҳурону оҷизон будем , тоқати изҳор имон надоштем , ва моро бкроҳит бо худ берун овараданд баҷанг . Фриштгон гуфтанд : أи лами ткни أрзи аллоҳи восеъаи Фтҳоҷрўои фӣҳо ? замини Мадина фарох набӯд , ва омн набӯд , то бонҷо ҳиҷрат кардед ? ! Саиди бен ҷбир гуфт : « أи лами ткни أрзи аллоҳи восеъаи Фтҳоҷрўои фӣҳо » , қоли азои амали болмъосии Фохрҷи минҳо . Ва рӯй ан алнабӣ қол : « ман фари бад-ӣнаи ман арзи илои арзу ани кони шброи ман алأрзи астўҷб ба алҷнаҳ . Ва кони рафиқи абӣаи иброҳӣму набӣаи Муҳамад . »

ایشانند که ربّ العالمین حکایت میگوید از ایشان که: چون مردم بر هم رسیدند، و قلّت مسلمانان دیدند، گفتند: غَرَّ هؤُلاءِ دِینُهُمْ. ربّ العالمین ایشان را میگوید: تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ فریشتگان چون ایشان را می‌میرانیدند. ملائکه اینجا ملک الموت است تنها، که وی بر قبض روحها موکّل است، و جای دیگر میگوید: قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ، و در لغت عرب خطاب جمع بیاید که مراد از آن واحد بود، کقوله تعالی: إِنْ نَحْنُ...، و لا نشکّ انّ اللَّه سبحانه واحد لا شریک له. ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ نصب است بر حال، یعنی: توفّیهم الملائکة فی حال ظلمهم و شرکهم. قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ فریشته ایشان را گفت شما در چه بودید؟ این سؤال توبیخ است و تقریع، و روا باشد که گویند: معنی آنست که: فیمن کنتم؟ شما در کدام قوم بودید؟ در مشرکان یا در مسلمانان؟ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ ایشان جواب دادند که ما در زمین مکه مقهوران و عاجزان بودیم، طاقت اظهار ایمان نداشتیم، و ما را بکراهیت با خود بیرون آوردند بجنگ. فریشتگان گفتند: أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها؟ زمین مدینه فراخ نبود، و آمن نبود، تا بآنجا هجرت کردید؟! سعید بن جبیر گفت: «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها»، قال اذا عمل بالمعاصی فاخرج منها. و روی ان النبی قال: «من فرّ بدینه من ارض الی ارض و ان کان شبرا من الأرض استوجب به الجنّة. و کان رفیق ابیه ابراهیم و نبیّه محمد.»

Пас раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан кард , бончаҳ гуфтанд , ва хабар дод пайғомбари хешро ки : эшон иститоат ҳиҷрат доштанд ва накарданд , лои ҷурми мأўои эшон дӯзахаст : Фأўлӣки мأўоҳми ҷаҳаннаму соءти мсирои бади шднгоҳӣ ки онаст . Он гуҳи маъзӯронро истисно кард гуфт : إлои алмстзъФини ман алрҷолу алнсоءу алўлдони он кас ки исломи сбӣ ҷоӣз дорад , ин зикри валадони вайро далеласту ҳуҷҷат . Ибн аббос гуфт : أноу уммии ман аллазӣнаи лои исттиъўни ҳилау лои иҳтдўни сбило . Ва канти ғломои сғиро .

پس ربّ العالمین ایشان را دروغ زن کرد، بآنچه گفتند، و خبر داد پیغامبر خویش را که: ایشان استطاعت هجرت داشتند و نکردند، لا جرم مأوای ایشان دوزخ است: فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً بد شدنگاهی که آنست. آن گه معذوران را استثنا کرد گفت: إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ آن کس که اسلام صبی جائز دارد، این ذکر ولدان وی را دلیل است و حجت. ابن عباس گفت: أنا و امّی من الّذین لا یستطیعون حیلة و لا یهتدون سبیلا. و کنت غلاما صغیرا.

Лои исттиъўни ҳила яъне : фии алмол ,у лои иҳтдўни сбило яъне : лои иҳтдўни триқои илои алмдинаҳ , Фأўлӣк яъне аҳли ҳзаҳи алсФаҳ , ъсии аллоҳи أни иъФўи анҳуам эй итҷоўзи анҳуам , лои иъоқбҳми фии ақомтҳми ани алҳҷраҳи бъзр ,у кони аллоҳи ъФўои ғФўро .

لا یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً یعنی: فی المال، وَ لا یَهْتَدُونَ سَبِیلًا یعنی: لا یهتدون طریقا الی المدینة، فَأُولئِکَ یعنی اهل هذه الصّفة، عَسَی اللَّهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ ای یتجاوز عنهم، لا یعاقبهم فی اقامتهم عن الهجرة بعذر، وَ کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً.

Ин оят далеласт бар бутлони қавли мараҷӣ ки гуфт : имон иқрорасту бас , ки ин қавм иқрор овараданду изҳор он карданд , аммо чун тасдиқ ботин набӯду сроӣри мувофиқ қавл набӯд , он иқрори эшонро бакор наомад ,у муъмини набуданд ва низ дар исломи ҳиҷрати шарт буд , то он вақт ки Макка кушода шуд , ва ин шарт дар он оятаст ки :у аллазӣнаи омнўоу лами иҳоҷрўои алоиаҳ , пас чун шарти ҳиҷрат бо ислом эшон набӯд , исломи эшон пазируфта наомад .

این آیت دلیل است بر بطلان قول مرجی که گفت: ایمان اقرار است و بس، که این قوم اقرار آوردند و اظهار آن کردند، اما چون تصدیق باطن نبود و سرائر موافق قول نبود، آن اقرار ایشان را بکار نیامد، و مؤمن نبودند و نیز در اسلام هجرت شرط بود، تا آن وقت که مکه گشاده شد، و این شرط در آن آیت است که: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا الآیة، پس چون شرط هجرت با اسلام ایشان نبود، اسلام ایشان پذیرفته نیامد.