Қавлаи таъолӣ : Фإзои қзитми алслоаҳ алоиаҳ мегуяд : чун аз намози хавф фориғ гаштед ,у рухсат ки додем дар он пазируфтед , он гуҳи худоиро ъзу ҷл намоз кунед , агар тундараст бошед бар пои истода , ва агар бемор бошед нишаста , ва агар хаста бошед ки натавонед нишастан , ҷанб фаро дода . Зикри ӣнҷои бмънӣ намозаст чунон ки онҷо гуфт : аллазӣнаи изкрўни аллоҳи қёмоу қъўдо , ва раво бошад ки бмънии тавҳиду тасбеҳ ва шукр бошад , яъне ки чун аз намоз фориғ гаштед худоиро ёд кунед бтъзиму тақдису тасбеҳу шукр . Мустафо ( с ) гуфт : « зикри аллоҳи илми алоямон ,у броءаҳи ман алнФоқ ,у ҳсни ман алшитон ,у ҳрзи ман алнирон » , ва ба Мӯсо ( ъ ) ваҳй омад : « ё Мӯсо , аҷълнии мнки алии болу лои тнси зикрии алии кули ҳол ,у лекини ҳамки зикрӣ , ?фони алтриқи алӣ » .

قوله تعالی: فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ الآیة میگوید: چون از نماز خوف فارغ گشتید، و رخصت که دادیم در آن پذیرفتید، آن گه خدای را عزّ و جلّ نماز کنید، اگر تندرست باشید بر پای ایستاده، و اگر بیمار باشید نشسته، و اگر خسته باشید که نتوانید نشستن، جنب فرا داده. ذکر اینجا بمعنی نماز است چنان که آنجا گفت: الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً، و روا باشد که بمعنی توحید و تسبیح و شکر باشد، یعنی که چون از نماز فارغ گشتید خدای را یاد کنید بتعظیم و تقدیس و تسبیح و شکر. مصطفی (ص) گفت: «ذکر اللَّه علم الایمان، و براءة من النّفاق، و حصن من الشیطان، و حرز من النّیران»، و به موسی (ع) وحی آمد: «یا موسی، اجعلنی منک علی بال و لا تنس ذکری علی کل حال، و لیکن همک ذکری، فان الطریق علی».

Фإзои атмأннтми Фأқимўо алслоаҳ мегуяд : чун ором гирифтед , ва аз бими втрсу беморӣу қаттол бо душмани омни шадид ,у бахонаҳои хеш бозгаштед , намоз тамом кунед , яъне чаҳор ракаат . إни алслоаҳи канти алии алмؤмнини ктобои мўқўто ки намоз фарзӣаст бар муъминони набишта , ва бар эшон воҷиб карда , ва вақтҳои он пайдо карда .

فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ میگوید: چون آرام گرفتید، و از بیم وترس و بیماری و قتال با دشمن آمن شدید، و بخانه‌های خویش بازگشتید، نماز تمام کنید، یعنی چهار رکعت. إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً که نماز فرضی است بر مؤمنان نبشته، و بر ایشان واجب کرده، و وقتهای آن پیدا کرده.

Ду ракаат дар сафар , ва чаҳор дар ҳзр . Мўқўту муваққат ҳар ду яксонаст , иқол : вақти аллоҳи алайҳиму вақта , эй ҷаълаи лأўқот , ва манеҳ қавла :у إзои алрсли أқтт , ва « вақтат » мшдду мухаффаф хондаанд ,у тахфифи фасеҳтар , бадалели қавлаи мўқўто . Зайд аслм гуфт : мўқўто эй мнҷмои тؤдўнҳои фии анҷумҳо , клмои мзии наҷми ҷоءи наҷм . Қоли муҷоҳид : алмўқўт , алмФрўз .

دو رکعت در سفر، و چهار در حضر. موقوت و موقّت هر دو یکسانست، یقال: وقت اللَّه علیهم و وقّته، ای جعله لأوقات، و منه قوله: وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ، و «وقتت» مشدّد و مخفّف خوانده‌اند، و تخفیف فصیح‌تر، بدلیل قوله مَوْقُوتاً. زید اسلم گفت: مَوْقُوتاً ای منجما تؤدّونها فی انجمها، کلّما مضی نجم جاء نجم. قال مجاهد: الموقوت، المفروض.

Фасли фии кайфияти алслоаҳу зикри ҳуқуқҳо

فصل فی کیفیت الصلاة و ذکر حقوقها

Бидон ки намози бунёд дайнаст ,у имоди мусулмонӣ ,у Сайиди ҳамаи ибодатҳо . Ҳар ки ин панҷ намози фариза биҷой оварад аҳдӣ баста омад вайро бо ҳақи ҷли ҷалола , ки вайро биёмурзад , ва дар амону ҳимоят худ дорад . Ва ҳар ки аз гуноҳи кабоири дасти бдошт агар сғоӣр бар вай равад ин панҷ намози куффорат он бошад .

بدان که نماز بنیاد دین است، و عماد مسلمانی، و سیّد همه عبادتها. هر که این پنج نماز فریضه بجای آورد عهدی بسته آمد وی را با حق جلّ جلاله، که وی را بیامرزد، و در امان و حمایت خود دارد. و هر که از گناه کبائر دست بداشت اگر صغائر بر وی رود این پنج نماز کفّارت آن باشد.

Пурседанд аз Мустафо ( с ) ки аз корҳо чаҳ фозилтар ? гуфт : намози буқати хеши бпои доштан .

پرسیدند از مصطفی (ص) که از کارها چه فاضلتر؟ گفت: نماز بوقت خویش بپای داشتن.

Аммо кайфият намоз онаст ки чун худро таҳорат додӣ бшрти шариъат , ҷомаи поки пӯшӣ , ва бар ҷой пок боистӣ , рӯй бқблаҳ оварда ,у миёни ду қадами миқдори чаҳор ангушти кушода ,у пушти рости бдоштаҳ ,у сар дар пеши афканда ,у чашми фарои мавзе суҷуд гумошта , ва агар шайтони васвасае фаро пеш оварад , қул أъўз бар хуоне , ва он гуҳ агар доне ки касе бтў иқтидо мекунад , бонги намози гӯйии боўози баланд , ва агар на ки танҳо бошӣ , бар иқомат ақтсор кунӣ ,у ният дар дил ҳосил кунӣ ,у гӯйӣ : адо мекунам фаризаи намози пешини худоиро ҷли ҷалола ,у ният дар дилу такбир бар забон ҳар ду баробари дорӣ , ва ҳар ду даст то бнздик гӯш бурдорӣ , чунон ки сари ангуштони баробари гӯш буд , ва ҳар ду кафи баробари дӯш ,у ангуштони кушода ,у аллоҳ Акбар бигӯе , пас дасти чап бар зер сина наҳй ,у дасти рост бар зер чап наҳй . Ва ангушти шаҳодату ангушти миёни бпшти соиди чапи фурӯгузорӣ ,у дигари ангуштон бар соид ҳалқа кунӣ ,у даст фурӯ нагузорӣ , ва он гуҳи бози бсинаҳи барӣ , балки ҳам дар фурӯ овардани бсинаҳи барӣ , ки дуруст инаст . Ва дар намоз шудану такбир кардан чунон ки мҳўсону ҷоҳилони маболиғати намоянд ва такаллуф кунанд , накунӣ , ва чун даст бар ҳам наҳодӣ такбир тамом кунӣ ,у гӯйӣ : кбироу алҳмди ллаҳи ксиро ,у субҳони аллоҳи бикрау أсило . Он гуҳи дъоء астФтоҳ бархонӣ , ва أъўз бигӯе ,у сӯра алҳмд бархонӣ ва ташдидҳои он биҷои оре , ва агар туоне фарқи миёни зоду зои биҷои оре , аммо дар ҳуруф маболиғат накунӣ , чунон ки пшўлидаҳ шавад ,у бохр омин бигӯе , на пайвастаи бохри сӯра , локини андакӣ бояд гусаста . Он гуҳ сўртӣ бархонӣ . Ва дар намози бомдод , ва дар ду ракаати нахустин аз намози шому хФтидн , сӯраи алҳмду сўртии дигар бо бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим , бҷҳр бихонӣ ,у бқроءт овоз бурдорӣ , агар эмом бошӣ , вагар танҳо , магар дар он ҳол ки иқтидо бадӣгарӣ кунӣ . Пас рукӯъро такбир кунӣ чунон ки бохри сӯра пайваста набошад , ва дарин такбир даст бурдорӣу такбири ҳамеи гӯйӣ , то он гуҳ ки бҳди рукӯъи рисӣ ,у каф ҳар ду даст бар ду зону наҳй , ангуштҳо аз ҳам кушода ,у зонуи рости бдоштаҳ , ва ҳар ду бозу аз паҳлу давр дошта , магар ки зан бошад .

امّا کیفیت نماز آنست که چون خود را طهارت دادی بشرط شریعت، جامه پاک پوشی، و بر جای پاک بایستی، روی بقبله آورده، و میان دو قدم مقدار چهار انگشت گشاده، و پشت راست بداشته، و سر در پیش افکنده، و چشم فرا موضع‌سجود گماشته، و اگر شیطان وسوسه‌ای فرا پیش آورد، قُلْ أَعُوذُ بر خوانی، و آن گه اگر دانی که کسی بتو اقتدا میکند، بانگ نماز گویی بآواز بلند، و اگر نه که تنها باشی، بر اقامت اقتصار کنی، و نیّت در دل حاصل کنی، و گویی: ادا میکنم فریضه نماز پیشین خدای را جلّ جلاله، و نیّت در دل و تکبیر بر زبان هر دو برابر داری، و هر دو دست تا بنزدیک گوش برداری، چنان که سر انگشتان برابر گوش بود، و هر دو کف برابر دوش، و انگشتان گشاده، و اللَّه اکبر بگویی، پس دست چپ بر زیر سینه نهی، و دست راست بر زیر چپ نهی. و انگشت شهادت و انگشت میان بپشت ساعد چپ فروگذاری، و دیگر انگشتان بر ساعد حلقه کنی، و دست فرو نگذاری، و آن گه باز بسینه بری، بلکه هم در فرو آوردن بسینه بری، که درست اینست. و در نماز شدن و تکبیر کردن چنان که مهوّسان و جاهلان مبالغت نمایند و تکلّف کنند، نکنی، و چون دست بر هم نهادی تکبیر تمام کنی، و گویی: کبیرا و الحمد للَّه کثیرا، و سبحان اللَّه بکرة و أصیلا. آن گه دعاء استفتاح برخوانی، و أعوذ بگویی، و سورة الحمد برخوانی و تشدیدهای آن بجای آری، و اگر توانی فرق میان ضاد و ظا بجای آری، امّا در حروف مبالغت نکنی، چنان که پشولیده شود، و بآخر آمین بگویی، نه پیوسته بآخر سورة، لکن اندکی باید گسسته. آن گه سورتی برخوانی. و در نماز بامداد، و در دو رکعت نخستین از نماز شام و خفتیدن، سورة الحمد و سورتی دیگر با بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم، بجهر بخوانی، و بقراءت آواز برداری، اگر امام باشی، و گر تنها، مگر در آن حال که اقتدا بدیگری کنی. پس رکوع را تکبیر کنی چنان که بآخر سورة پیوسته نباشد، و درین تکبیر دست برداری و تکبیر همی‌گویی، تا آن گه که بحدّ رکوع رسی، و کف هر دو دست بر دو زانو نهی، انگشتها از هم‌گشاده، و زانو راست بداشته، و هر دو بازو از پهلو دور داشته، مگر که زن باشد.

Он гуҳи се бори гӯйӣ : субҳони рабии алъзим , ва агар эмом набошӣ ҳафт бор ё даҳ бори некӯтар буд , пас аз рукӯъи бози ое даст бардошта ва май гӯйӣ : самъи аллоҳи лмни ҳамда то рост боистӣ ,у оромгирӣ , чун рости боистодии гӯйӣ : « рбнои лаки алҳмди мли ءи алсмоўоту мли ءи мо шӣти ман шайъи ءи баъд » , пас такбир кунӣ ,у бсҷўди шӯй ,у ончии базмин наздиктараст аз аъзо , бояд ки бештар базмин расад , аввали зону , он гуҳи даст , он гуҳи пешонӣ , он гуҳи бинӣ , ва ду дасти баробари дӯш бар замин наҳй , ангуштҳо баҳами бози ниҳода . Ва агар зан бошад ҷумлаи аъзо фароҳам дорад . Ва субҳони рабии алأълии се бор бигӯе , ва агар танҳо бошӣ бифзое , ҳафт ё даҳ бор . Пас такбир кунӣ ва аз суҷуд бар ое , ва бар пои чапи нишинӣ , ва ҳар ду даст бар давр он наҳй ,у гӯйӣ : « раби ағФри лӣу арҳмнӣу арзқнӣу аҳднӣу аҷбри лӣу ъоФнӣу аъФи анӣ » ,у суҷуди дигар ҳамчунин кунӣ . Пас аз суҷуди бози нишинии нишастании сабк , ки онро ҷаласа алостроҳаҳ гӯйанд , ва такбир кунӣ , ва бар пои хезӣ . Ва дигари ракаат ҳамчун аввали бгзорӣ . « аъўз » бар сари қроءт фурӯ нагузорӣ . Пас чун аз суҷуди дувуми ракаат фориғ шудӣ , бтшҳди нишинӣ бар пои чап , ҳар ду даст бар рони ниҳода ,у ангуштони дасти чапи кушодаи дорӣ ,у ангуштони дасти рости фурӯгирӣ , магари мсбҳаҳ , чунон ки дар адади панҷоҳ ва сегирӣ , чун бклмаҳи шаҳодати рисии онҷо ки гӯйӣ : « алои аллоҳ » мсбҳаҳи даст рост бурдорӣ , ва бидон ишорат бўҳдонит кунӣ . Ва дар ташаҳҳуди дувум ҳамчунин , локин дар ташаҳҳуди охир ҳар ду пой аз зери буруни оре ,у бҷонби рости пой чап бихобоне ,у қадами рост бпоӣ кунӣ , ангуштони бқблаҳ ,у срўни чап бар замин наҳй , ва дар ташаҳҳуди аввал « аллоҳами сли алии Муҳамаду алии оли Муҳамад » бигӯе , ва бар пои хезӣ , ва дар ташаҳҳуди дувум тамом бихонӣ ,у дъоءи маърӯф дарафзое ,у саломи бози диҳии гӯйӣ : « ассаломи алайкуму раҳмаи аллоҳ » , ва рӯй аз ҷониб рост кунӣ , чандон ки аз қафои як нима рӯй ту ба бенанд , ва дар саломи дувум рӯй аз ҷониб чап кунӣ ҳамчунин , ва дар ҳар ду салом рӯй бқблаҳи салом ибтидо кунӣ , ва дар саломи нахустин нияти берун омадан кунӣ аз намоз , ва дар саломи дувуми нияти салом бар ҳозирону Фриштгон .

آن گه سه بار گویی: سبحان ربی العظیم، و اگر امام نباشی هفت بار یا ده بار نیکوتر بود، پس از رکوع باز آیی دست برداشته و می‌گویی: سمع اللَّه لمن حمده تا راست بایستی، و آرام گیری، چون راست بایستادی گویی: «ربّنا لک الحمد مل‌ء السّماوات و مل‌ء ما شئت من شی‌ء بعد»، پس تکبیر کنی، و بسجود شوی، و آنچه بزمین نزدیکتر است از اعضا، باید که بیشتر بزمین رسد، اوّل زانو، آن گه دست، آن گه پیشانی، آن گه بینی، و دو دست برابر دوش بر زمین نهی، انگشتها بهم باز نهاده. و اگر زن باشد جمله اعضا فراهم دارد. و سبحان ربی الأعلی سه بار بگویی، و اگر تنها باشی بیفزایی، هفت یا ده بار. پس تکبیر کنی و از سجود بر آیی، و بر پای چپ نشینی، و هر دو دست بر دور آن نهی، و گویی: «ربّ اغفر لی و ارحمنی و ارزقنی و اهدنی و اجبر لی و عافنی و اعف عنّی»، و سجود دیگر همچنین کنی. پس از سجود باز نشینی نشستنی سبک، که آن را جلسة الاستراحة گویند، و تکبیر کنی، و بر پای خیزی. و دیگر رکعت همچون اوّل بگزاری. «اعوذ» بر سر قراءت فرو نگذاری. پس چون از سجود دوم رکعت فارغ شدی، بتشهد نشینی بر پای چپ، هر دو دست بر ران نهاده، و انگشتان دست چپ گشاده داری، و انگشتان دست راست فرو گیری، مگر مسبّحه، چنان که در عدد پنجاه و سه گیری، چون بکلمه شهادت رسی آنجا که گویی: «الّا اللَّه» مسبّحه دست راست برداری، و بدان اشارت بوحدانیّت کنی. و در تشهّد دوم همچنین، لکن در تشهّد آخر هر دو پای از زیر برون آری، و بجانب راست پای چپ بخوابانی، و قدم راست بپای کنی، انگشتان بقبله، و سرون چپ بر زمین نهی، و در تشهّد اوّل «اللّهمّ صلّ علی محمّد و علی آل‌محمّد» بگویی، و بر پای خیزی، و در تشهّد دوم تمام بخوانی، و دعاء معروف در افزایی، و سلام باز دهی گویی: «السّلام علیکم و رحمة اللَّه»، و روی از جانب راست کنی، چندان که از قفا یک نیمه روی تو به بینند، و در سلام دوم روی از جانب چپ کنی همچنین، و در هر دو سلام روی بقبله سلام ابتدا کنی، و در سلام نخستین نیّت بیرون آمدن کنی از نماز، و در سلام دوم نیّت سلام بر حاضران و فریشتگان.

Мустафо ( с ) гуфт : ҳар ки намози буқат хеш кунад ,у таҳорат некӯ кунад ,у рукӯъу суҷуди тамоми биҷои орад ,у бадали хошиъу мутавозеъ буд , намоз вай мешавад то бърш , сипеду равшан , мегуяд худои турои нигаҳи дороад , чунон ки маро нигаҳ доштӣ ! ва ҳар ки намози буқат хеш накунад ,у таҳорат некӯ накунад ,у рукӯъу суҷуди тамом биҷой наёрад , он намоз вай мешавад то босмон , сиёҳу торик , ва ҳаме гуяд : худои таъолии туро зойеъ кунод , чунон ки маро зойеъ гузоштӣ ! то он гуҳ ки аллоҳ хоҳад ҷли ҷалола , пас он намози вай чун ҷомаи куҳан дарҳам печанд ва бар ваии вай боз зананд .

مصطفی (ص) گفت: هر که نماز بوقت خویش کند، و طهارت نیکو کند، و رکوع و سجود تمام بجای آرد، و بدل خاشع و متواضع بود، نماز وی میشود تا بعرش، سپید و روشن، میگوید خدای ترا نگه داراد، چنان که مرا نگه داشتی! و هر که نماز بوقت خویش نکند، و طهارت نیکو نکند، و رکوع و سجود تمام بجای نیارد، آن نماز وی میشود تا بآسمان، سیاه و تاریک، و همی‌گوید: خدای تعالی ترا ضایع کناد، چنان که مرا ضایع گذاشتی! تا آن گه که اللَّه خواهد جلّ جلاله، پس آن نماز وی چون جامه کهن درهم پیچند و بر وی وی باز زنند.

Ва Фроӣзу сунани намозу одобу шроӣти он бтФсил дар сӯраи албқраҳи шарҳи додем ,у фазоъили он баъзе бар шимурдем ,у аъодт шарт нест .

و فرائض و سنن نماز و آداب و شرائط آن بتفصیل در سورة البقرة شرح دادیم، و فضائل آن بعضی بر شمردیم، و اعادت شرط نیست.

Ва лои тҳнўои фии абтғоءи алқўм эй : лои тзъФўоу лои тъҷзўо , кқўлаҳ : Фмои вҳнўои лмои أсобҳми фии сиблати аллоҳ . Мақотил ҳён гуфт : ин ояти пас аз вақъа аҳад омад , он гуҳ ки Ҳамзау ҷамоатии мусулмон кушта шуданд ,у бӯи Сафёну қавм вай бирафта буданд , раби Алъоламин Мустафо ( с )у ёронро фармуд , баъд аз он вақъати бчнди рӯз ки : бар осор эшон бирӯяд , ва ҷанг кунед . Расӯли худо даъват кард муъминонро бончаҳ аллоҳ фармуд , эшон биноледанд аз ҷароҳатҳо ки бар эшон буд ,у дарди хеш изҳор карданд . Раби Алъоламин оят фиристод : إни ткўнўои тأлмўни Фإнҳми иأлмўни комаи тأлмўн , гуфт : агар шумо менолид , эшон низ минолнд , ва агар шумо аз захм ва ҷароҳат ранҷуред , эшон низ аз захм ва ҷароҳат ранҷуранд . Он гуҳи шумо бар эшон афзӯнӣ доред ки шумо аз худои умеди бсўобу шаҳодат ,у нусрату зафар ,у изҳори ин дайн бар ҳама дайнҳо доред , ва эшон ин умед надоранд . Мустафо ( с ) гуфт : «у алзии нафасии беда , лосирни фии осорҳму луи бнФсӣ » .

وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ ای: لا تضعفوا و لا تعجزوا، کقوله: فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ. مقاتل حیان گفت: این آیت پس از وقعه احد آمد، آن گه که حمزه و جماعتی مسلمان کشته شدند، و بو سفیان و قوم وی برفته بودند، ربّ العالمین مصطفی (ص) و یاران را فرمود، بعد از آن وقعت بچند روز که: بر آثار ایشان بروید، و جنگ کنید. رسول خدا دعوت کرد مؤمنان را بآنچه اللَّه فرمود،ایشان بنالیدند از جراحتها که بر ایشان بود، و درد خویش اظهار کردند. ربّ العالمین آیت فرستاد: إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ، گفت: اگر شما مینالید، ایشان نیز مینالند، و اگر شما از زخم و جراحت رنجورید، ایشان نیز از زخم و جراحت رنجوراند. آن گه شما بر ایشان افزونی دارید که شما از خدا امید بثواب و شهادت، و نصرت و ظفر، و اظهار این دین بر همه دینها دارید، و ایشان این امید ندارند. مصطفی (ص) گفت: «و الّذی نفسی بیده، لاسیرنّ فی آثارهم و لو بنفسی».

Пас ҳафтод мард бо вай берун шуданд . Абӯи бикр дар эшон буд ,у умр ,у алӣ ,у зубайр ,у абди арраҳмони ъўФ ,у абӯи убайдаи ҷарроҳ ,у ҷамоатӣ аз ансор , то ба бадари суғрои расиданд ,у раби алъзаҳи руъб дар дили бӯи Сафёну асҳоби ваии афканд , то берун наомаданд . Ва ин қисса дар оли умрони бшрҳи гуфтем .

پس هفتاد مرد با وی بیرون شدند. ابو بکر در ایشان بود، و عمر، و علی، و زبیر، و عبد الرحمن عوف، و ابو عبیده جراح، و جماعتی از انصار، تا به بدر صغری رسیدند، و ربّ العزّة رعب در دل بو سفیان و اصحاب وی افکند، تا بیرون نیامدند. و این قصّه در آل عمران بشرح گفتیم.

« إнои أнзлнои إлики алкитоби болҳқи сабаби нузули ин ояти он буд ки : мардӣ аз ъдоди ансори номи ваии туъмаи бен абирқи алзФрӣ , зиреҳӣ дуздед аз ъмӣ аз он худ , ва он дуздиро бар ҷуҳудӣ олуд ки дар он сарои миомдӣ , номи ваии зайди бен алсмин .

«إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ سبب نزول این آیت آن بود که: مردی از عداد انصار نام وی طعمة بن ابیرق الظفری، زرهی دزدید از عمّی از آن خود، و آن دزدی را بر جهودی آلود که در آن سرای میآمدی، نام وی زید بن السمین.

Он ҷуҳуди пеши расӯли худо ( с ) омад , ва бонг кард ба бигноҳии худ . Қабӣла туъма омаданд ки вайро маъзӯр кунанд бнздики расӯл ( с ) . Расӯли худои бъзри вай ,у бигноҳии вай сухан гуфт , ин оят омад . Он гуҳ туъма гурехт аз Мадина ва ба Макка омад ,у бмшркони пайваст . Ва дар шаън вай омад : ва ман ишоққ алрасул алоиаҳ . Брўоитӣ дигар гуфтаанд ин қисса , ва он қавл мақотиласт , гуфт : зайди бен алсмини дръии бўдиъти ниҳоди наздики туъмаи бен абирқ . Пас чун бози хости туъма ҷҳўд оварад , ва инкор кард .

آن جهود پیش رسول خدا (ص) آمد، و بانگ کرد به بیگناهی خود. قبیله طعمه آمدند که وی را معذور کنند بنزدیک رسول (ص). رسول خدا بعذر وی، و بیگناهی وی سخن گفت، این آیت آمد. آن گه طعمه گریخت از مدینه و به مکه آمد، و بمشرکان پیوست. و در شأن وی آمد: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ الآیة. بروایتی دیگر گفته‌اند این قصّه، و آن قول مقاتل است، گفت: زید بن السمین درعی بودیعت نهاد نزدیک طعمة بن ابیرق. پس چون باز خواست طعمه جحود آورد، و انکار کرد.

Пас зайд бо қавм омаданд бадари сарой туъма баталаб дръ , туъма дар сарой бибаст ,у дръи бардошт , ва дар хонаи ҳамсояи хеши абӯи ҳилоли Ансории афканд , пас дар бикшод ва эшон дар омаданд ,у дръ талаб карданд , ва наёфтанд . Пас туъма гуфт : ман дар хонаи бӯи ҳилоли дръӣ дидаам , ҳамоно ки дръ шумоаст . Дръ аз онҷо берун овараданд ,у туъмаи нафии тӯҳмати хешро қавми худ ҷамъ кард , ва омаданд брсўли худо ,у туъма шикоят кард ки маро Фзиҳт карданд ,у нисбати дуздӣ бо ман карданд , ва ҳар касе забон дар ман ниҳод , расӯли худо ( с ) ҳиммат кард ки узри ваии бипазирад , ва он қавмро ки дар хона вай шуданд итоб кунад , раби Алъоламин оят фиристод : إнои أнзлнои إлики алкитоби болҳқ эй : болأмру алнҳӣу алФсл .

پس زید با قوم آمدند بدر سرای طعمه بطلب درع، طعمه در سرای ببست، و درع برداشت، و در خانه همسایه خویش ابو هلال انصاری افکند، پس در بگشاد و ایشان در آمدند، و درع طلب کردند، و نیافتند. پس طعمه گفت: من در خانه بو هلال درعی دیده‌ام، همانا که درع شما است. درع از آنجا بیرون آوردند، و طعمه نفی تهمت خویش را قوم خود جمع کرد، و آمدند برسول خدا، و طعمه شکایت کرد که مرا فضیحت کردند، و نسبت دزدی با من کردند، و هر کسی زبان در من نهاد، رسول خدا (ص) همّت کرد که عذر وی بپذیرد، و آن قوم را که در خانه وی شدند عتاب کند، ربّ العالمین آیت فرستاد: إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ ای: بالأمر و النّهی و الفصل.

Лтҳкми байни анноси бмои أроки аллоҳи бмои ълмки аллоҳи фии китоба , кқўлаҳ :у ирии аллазӣнаи أўтўои алълм эй иълм . Ва лои ткни ллхоӣнини хсимои хоинин ӣнҷо туъмаасту қавми вай , ва хсим онаст ки аз баҳр касе ҳуҷҷати орад , ва дигаронро аз вай дафъ кунад . Бӯ ҳотам гуфт : агар баҳақ буд хасм гӯйанд , ва агар бботл буд хсим гӯйанд .

لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِما أَراکَ اللَّهُ بما علّمک اللَّه فی کتابه، کقوله: وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ای یعلم. وَ لا تَکُنْ لِلْخائِنِینَ خَصِیماً خائنین اینجا طعمه است و قوم وی، و خصیم آنست که از بهر کسی حجّت آرد، و دیگران را از وی دفع کند. بو حاتم گفت: اگر بحق بود خصم گویند، و اگر بباطل بود خصیم گویند.

Он гуҳи раби алъзаҳи Мустафо ( с )ро истиғфор фармуд , гуфт : «у астғФри аллоҳ » . Муфассирон гуфтанд : маънӣ онаст ки омурзиши хоҳ аз аллоҳ , азин маъзӯри доштани туъма , ва он ҳиммат ки кардӣ ки қавмиро аз баҳри туъма итоб кунӣ . Ва гуфтаанд ки : маънӣ онаст ки эшонро истиғфори фармои бончаҳи туро дар он доштанд ки нусрати соҳиб эшон кунӣ ,у туъмаро маъзӯри дорӣ .

آن گه ربّ العزّة مصطفی (ص) را استغفار فرمود، گفت: «و استغفر اللَّه». مفسّران گفتند: معنی آنست که آمرزش خواه از اللَّه، ازین معذور داشتن طعمه، و آن همّت که کردی که قومی را از بهر طعمه عتاب کنی. و گفته‌اند که: معنی آنست که ایشان را استغفار فرمای بآنچه ترا در آن داشتند که نصرت صاحب ایشان کنی، و طعمه را معذور داری.

Ва гуфтаанд :у лои ткни ллхоӣнини хсимо ҳар чанд бзоҳри хитоб бо Мустафо ( с )аст , аммо муроди бойен ғайр ӯст , чунон ки ҷой дигар гуфт : Фإни канти фии шаки ммои أнзлнои إлик ,у маълум ки Мустафо ( с ) дар ончии буи фурӯ фиристоданд бшк набӯд . Ва агар касе гуяд : пас чаро истиғфор фармуданд ? вайро ҷавоб онаст ки истиғфор воҷиб накунад ки онҷо занбӣаст . На бинӣ ки дар сӯраи алъср ӯро бостғФор фармуданд , бе муқаддамаи гуноҳӣ . Ва дар ҷумла , истиғфори анбёء бар се ваҷҳаст : яке гуноҳиро ки пеш аз набуввати вай рафта бошад . Дувуми гуноҳони уммату қаробати вайро . Сиўми тарки мубоҳиро ки ҳзри шаръӣ ҳануз дар он наёмада бошад .

و گفته‌اند: وَ لا تَکُنْ لِلْخائِنِینَ خَصِیماً هر چند بظاهر خطاب با مصطفی (ص) است، امّا مراد باین غیر اوست، چنان که جای دیگر گفت: فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ، و معلوم که مصطفی (ص) در آنچه بوی فرو فرستادند بشکّ نبود. و اگر کسی گوید: پس چرا استغفار فرمودند؟ وی را جواب آنست که استغفار واجب نکند که آنجا ذنبی است. نه بینی که در سورة العصر او را باستغفار فرمودند، بی مقدمه گناهی. و در جمله، استغفار انبیاء بر سه وجه است: یکی گناهی را که پیش از نبوت وی رفته باشد. دوم گناهان امّت و قرابت وی را. سیوم ترک مباحی را که حظر شرعی هنوز در آن نیامده باشد.

Ва лои тҷодли ани аллазӣнаи ихтонўни أнФсҳм

وَ لا تُجادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ‌

Яъне : излмўни анФсҳми болхёнаҳу алсрқаҳ ,у ирмўни баҳои ғайриҳам . Ҷидол , дуруштӣу сахтии хусумат гирифтанаст ,у расанӣ ки бехи вай сахт бошад ҷдил гӯйанд ,у чрғ ки сайди он сахт бошаду қӯти он тамом , аҷдл гӯйанд . Ва ҷидол дар асл бар ду зарбаст , яке писандида , ва қуръон бидон омада , ва он онаст ки раб алъзаҳ гуфт :у ҷодлҳми болатии ҳай أҳсн гуфтаанд : ин мҷодлти некӯ ки расӯлро фармӯда анд онаст ки то кофаронро гуяд шумо бутӣ чанд аз чӯб тарошидаед , ва бхдоиӣ мапасндед , чунаст ки маро брсўлӣ намеписандид ?у ҷидоли мазмум нописандида онаст ки раб Алъоламин гуфт : мо иҷодли фии оёти аллоҳи إлои аллазӣнаи кФрўо ,у Мустафо ( с ) бар вифқ ин гуфта : « алҷдоли фии алқуръони куфр » .

یعنی: یظلمون انفسهم بالخیانة و السّرقة، و یرمون بها غیرهم. جدال، درشتی و سختی خصومت گرفتن است، و رسنی که بیخ وی سخت باشد جدیل گویند، و چرغ که صید آن سخت باشد و قوّت آن تمام، اجدل گویند. و جدال در اصل بر دو ضربست، یکی پسندیده، و قرآن بدان آمده، و آن آنست که ربّ العزّة گفت: وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ گفته‌اند: این مجادلت نیکو که رسول را فرموده‌اند آنست که تا کافران را گوید شما بتی چند از چوب تراشیده‌اید، و بخدایی مپسندید، چونست که مرا برسولی نمی‌پسندید؟ و جدال مذموم ناپسندیده آنست که ربّ العالمین گفت: ما یُجادِلُ فِی آیاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِینَ کَفَرُوا، و مصطفی (ص) بر وفق این گفته: «الجدال فی القرآن کفر».

Ва қол ( с ) : « лаъни аллоҳи аллазӣнаи атхзўои динҳми шҳно »

و قال (ص): «لعن اللَّه الّذین اتّخذوا دینهم شحنا»

Яъне алҷдоли фии аддӣн .

یعنی الجدال فی الدّین.

Ва қол ( с ) : « мо зли қавми баъди ҳудои конўои алайҳи алои аўтўои алҷдл , сами қрأ : мо зрбўои лаки алои ҷдло , бали ҳам қавми хсмўн » .

و قال (ص): «ما ضلّ قوم بعد هدی کانوا علیه الّا اوتوا الجدل، ثمّ قرأ: ما ضربوا لک الّا جدلا، بل هم قوم خصمون».

Ва қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : « аёкму алхсўмаҳи ?фонҳо тмҳқи аддӣн » .

و قال علی بن ابی طالب (ع): «ایّاکم و الخصومة فانّها تمحق الدّین».

Гуфтаанд : ин маболиғати намӯдан дар ибтоли ҷидол , ва таъзим наҳй аз он , онаст ки муъмини гоҳ буд ки мҷодлт кунад дар қуръон ,у хасм бар вай ғалаба кунад ,у мунофиқ дар қуръон мҷодлт кунад ва бар хасм ғалаба кунад , он гуҳ касе ки заъиф имон бошад дар залолат уфтад ,у бойени маънии хабари Мустафо ( с ) аст

گفته‌اند: این مبالغت نمودن در ابطال جدال، و تعظیم نهی از آن، آنست که مؤمن گاه بود که مجادلت کند در قرآن، و خصم بر وی غلبه کند، و منافق در قرآن مجادلت کند و بر خصم غلبه کند، آن گه کسی که ضعیف ایمان باشد در ضلالت افتد، و باین معنی خبر مصطفی (ص) است‌

Брўоити нўоси бен самъон , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои тзрбўои китоби аллоҳи баъзаи ббъз ,у лои ткзбўои баъзаи ббъзи Фўи аллоҳи ани алмؤмни лиҷодли болқрони Фиғлб ,у ани алмноФқ ( أўи қоли алФоҷр ) лиҷодли фии алқуръони Фиғлб » .

بروایت نواس بن سمعان، قال: قال رسول اللَّه (ص): «لا تضربوا کتاب اللَّه بعضه ببعض، و لا تکذّبوا بعضه ببعض فو اللَّه انّ المؤمن لیجادل بالقرآن فیغلب، و انّ المنافق (أو قال الفاجر) لیجادل فی القرآن فیغلب».

إни аллоҳи лои иҳби ман кони хонои أсимо

إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ خَوَّاناً أَثِیماً

Мегуяд : аллоҳ дӯст надорад ҳар хёнткории дурӯғи зан . Асм номӣаст аз номҳои дурӯғ , ва ин сифати туъмаи бен абирқаст ки хиёнат кард дар дръи дуздӣдан , ва дурӯғ гуфт , ки бадӣгарии вобст , ва аз худ бияфканад .

میگوید: اللَّه دوست ندارد هر خیانتکاری دروغ زن. اثم نامی است از نامهای دروغ، و این صفت طعمة بن ابیرق است که خیانت کرد در درع دزدیدن، و دروغ گفت، که بدیگری وابست، و از خود بیفکند.

ИстхФўни ман анносу лои истхФўни ман аллоҳ

یَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ‌

Гуфтаанд : маънӣ онаст ки шарм медоранд ин қавм аз мардумон ,у хиёнати хеш аз эшон пинҳон мекунанд , ва шарм намедоранд аз худоӣ , ки ниҳонҳои эшон медонад ,у бълм бо эшонаст ,у бончаҳ дар шаб май сголнд бо якдигар , ки чигуна ин дуздӣ бар дайгарии бандем , ва аз расӯли худои дархоҳем то моро мубарро кунад , раби алъзаҳи ин ҳама медонад , ва биравӣ ҳеҷ чизи азин пӯшида нест , инаст ки гуфт :у кони аллоҳи бмои иъмлўни мҳито

گفته‌اند: معنی آنست که شرم میدارند این قوم از مردمان، و خیانت خویش از ایشان پنهان میکنند، و شرم نمی‌دارند از خدای، که نهانهای ایشان میداند، و بعلم با ایشانست، و بآنچه در شب می‌سگالند با یکدیگر، که چگونه این دزدی بر دیگری بندیم، و از رسول خدا درخواهیم تا ما را مبرّا کند، ربّ العزّة این همه میداند، و بروی هیچ چیز ازین پوشیده نیست، اینست که گفت: وَ کانَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطاً

» қавмӣ аз ҷҳмёну мӯътазила таъаллуқ карданд бойени оят ки :у ҳўи мъҳм

» قومی از جهمیان و معتزله تعلّق کردند باین آیت که: وَ هُوَ مَعَهُمْ‌

, гуфтанд ки : худои ъзу ҷли ҳама ҷой ҳаст , ва дар ҳар маконе ӯро ёбанд , ва аҷаб онаст ки ин сухан бигуфтанд , ва он гуҳи худ нақз карданд , ва гуфтанд бар арш нест ,у лои маҳолаи арши ҳам аз ҷумла маконҳоаст , ва аз ҳар маконеи шарифтару азим тараст . Чунаст ки ҳар ҷои наҷосатӣ ва ҳар шиками сегиро макони ваии мипснднд ,у арши шарифу азимро менапасанданд . Нест ин сухани эшону муътақиди эшон ҷузи ботил ,у беҳуда ,у маҳзи зндқаҳу илҳод . Ва маънии қавли худои ҷли ҷалола :у ҳўи мъҳм

، گفتند که: خدای عزّ و جلّ همه جای هست، و در هر مکانی او را یابند، و عجب آنست که این سخن بگفتند، و آن گه خود نقض کردند، و گفتند بر عرش نیست، و لا محاله عرش هم از جمله مکانها است، و از هر مکانی شریفتر و عظیم‌تر است. چونست که هر جای نجاستی و هر شکم سگی را مکان وی میپسندند، و عرش شریف و عظیم را می‌نپسندند. نیست این سخن ایشان و معتقد ایشان جز باطل، و بیهوده، و محض زندقه و الحاد. و معنی قول خدا جلّ جلاله: وَ هُوَ مَعَهُمْ‌

Онаст ки бълм бо эшонаст , медонад ончии эшон мигўинд , ва бар ваии ҳеҷ чиз аз афъоли эшон пӯшида на , ва агар ин бмънии зот будӣ , ин оят ки : أи أмнтми ман фии алсмоء маънӣ надоштӣ .

آنست که بعلم با ایشان است، میداند آنچه ایشان میگویند، و بر وی هیچ چیز از افعال ایشان پوشیده نه، و اگر این بمعنی ذات بودی، این آیت که: أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ معنی نداشتی.

Ва агар касе гуяд ки зайд дар фалон ҷойгоҳаст , ва он гуҳи ин сухан муқайяд накунад бФълӣ ё бчизии дигар , дар фаҳмҳо ҷузи он ниўФтд ,у ҷуз он набӯд ки бзот дар онҷо бӯда . أи أмнтми ман фии алсмоءи барин нсқаст , ҷой дигар гуфт : إлиаҳи исъди алкулами алтиб , идбри алأмри ман алсмоءи إлии алأрз . Хабар дод раби алъзаҳи ҷли ҷалола , ки тадбири кори халқ ки мекунад , аз осмон мекунад ,у сухан ки бар боло шавад , бар ваии сухани поки бршўд . Агар зоти бории ҷли ҷалолаи баҳри маконе ва бо ҳар касе будӣ , пас ин ду оятро маънии нмондӣ .

و اگر کسی گوید که زید در فلان جایگاه است، و آن گه این سخن مقیّد نکند بفعلی یا بچیزی دیگر، در فهمها جز آن نیوفتد، و جز آن نبود که بذات در آنجا بوده. أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ برین نسق است، جای دیگر گفت: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ، یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ. خبر داد ربّ العزّة جلّ جلاله، که تدبیر کار خلق که می‌کند، از آسمان میکند، و سخن که بر بالا شود، بر وی سخن پاک برشود. اگر ذات باری جلّ جلاله بهر مکانی و با هر کسی بودی، پس این دو آیت را معنی نماندی.

Ҳо أнтми ҳؤлоء

ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ

Ин хитоб бо қавму қабӣла туъмааст , чаҳор калимааст пайваста ,ҳо танбеҳаст , антм , таърифаст , дигар «ҳо » танбеҳро таъкӣдаст , аўлоءи таърифро ишоратаст . Мегуяд : «ҳо » бедор бошед أнтм

این خطاب با قوم و قبیله طعمه است، چهار کلمه است پیوسته، ها تنبیه است، انتم، تعریف است، دیگر «ها» تنبیه را تأکید است، اولاء تعریف را اشارت است. میگوید: «ها» بیدار باشید أَنْتُمْ‌

Шумо «ҳо » ҳон гӯш доред « аўлоء » ӣнони ҳн »

شما «ها» هان گوش دارید «اولاء» اینان هن»

. Хулоса сухан онаст ки огоҳи беди шумо ки ӣнонед .

. خلاصه سخن آنست که آگاه بید شما که اینان‌اید.

Ҷодлтми анҳуам фии алҳёҳи алднё

جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا

Дар дунё барои эшон хусумат гирифтед , ва мҷодлт кардед . Фмни иҷодли аллоҳи анҳуам явми алқёмаҳ

در دنیا برای ایشان خصومت گرفتید، و مجادلت کردید. فَمَنْ یُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ

Фардои рӯзи растохез ки аллоҳи эшонро бъзоб дар кашад ,у бдўзх дар орад , он кист ки аз баҳри эшон мехусумат кашад , ва мҷодлт кунад ? то азоб аз эшон боз дорад .

فردا روز رستاخیز که اللَّه ایشان را بعذاب در کشد، و بدوزخ در آرد، آن کیست که از بهر ایشان می‌خصومت کشد، و مجادلت کند؟ تا عذاب از ایشان باز دارد.

أми ман икўни алайҳими вкило

أَمْ مَنْ یَکُونُ عَلَیْهِمْ وَکِیلًا

ё он кист ки вакил дар эшон бошад то кор эшон бисозад ? яъне ки ҳеҷ кас набошаду алأмри иўмӣзи ллаҳ .

یا آن کیست که وکیل در ایشان باشد تا کار ایشان بسازد؟ یعنی که هیچ کس نباشد وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ.