Қавлаи таъолӣ : ва ман иъмли сўءои أўи излм нафса

قوله تعالی: وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ‌

Ин « ӯ » бмънӣ ваов атфаст яъне :у излм нафса . Ва маънии сӯъи дарин оят гуфтаанд ки : феъл туъмааст ки дръ дуздед ,у маънии зулм нафас онаст ки гуноҳи хеши бадӣгарии афканд . Ва гуфтаанд : ҳар чанд сабаб хосаст аммо лафз омаст , ки « ман » аз алфоз умумаст ,у сӯъу зулм ҳар ду дар ҷинси хеш оманд . Сӯъ ширкаст ,у зулм ҳар чаҳ фурӯд аз ширк аз гуноҳон . Ва наздики аҳли ҳақи эътибори бъмўм лафзаст на бахусӯси сабаб . Муқтазӣ лафз инаст ки истиғфору тўбт ҳар чаҳ дар пеш буд бардорад , ва ҳар мазҳабӣу муҷримиро суд дорад . Мустафо ( с ) гуфт : « алои أхбркми бдоӣкми ман дўоӣкм ? » . Қолўо : балии қол : « ?фони доءкми алзнўб ,у дўоӣкми алостғФор » .

این «او» بمعنی واو عطف است یعنی: و یظلم نفسه. و معنی سوء درین آیت گفته‌اند که: فعل طعمه است که درع دزدید، و معنی ظلم نفس آنست که گناه خویش بدیگری افکند. و گفته‌اند: هر چند سبب خاصّ است امّا لفظ عامّ است، که «من» از الفاظ عموم است، و سوء و ظلم هر دو در جنس خویش عامّ‌اند. سوء شرکست، و ظلم هر چه فرود از شرک از گناهان. و نزدیک اهل حق اعتبار بعموم لفظ است نه بخصوص سبب. مقتضی لفظ اینست که استغفار و توبت هر چه در پیش بود بردارد، و هر مذهبی و مجرمی را سود دارد. مصطفی (ص) گفت: «الا أخبرکم بدائکم من دوائکم؟». قالوا: بلی قال: «فانّ داءکم الذّنوب، و دوائکم الاستغفار».

Алии бен абии толиб ( ъ ) гуфт : « аҷабати лмни иқнту маъааи алнҷоаҳ » .

علی بن ابی طالب (ع) گفت: «عجبت لمن یقنط و معه النّجاة».

Аҷаб дорам аз касе ки навмед шаваду растгорӣ бо вай .

عجب دارم از کسی که نومید شود و رستگاری با وی.

Гуфтанд : растгорӣ чист ки бо вайаст ? гуфт : истиғфор . Ва ривоятаст аз ибни аббос ки гуфт : гуноҳон бар се қисмаст : гуноҳӣ ки биёмурзанд ,у гуноҳӣ ки нёмрзнд , ва яке ки фурӯ нагузоранд . Аммо ончӣ биёмурзанд , мардаст ки гуноҳ кунад , пас пушаймон шавад , ва узр хоҳад , ва истиғфор кунад . Ин онаст ки худоӣ биёмурзаду бФзли худ дргзорд . Ва ончии нёмрзнд ,у бҳичи ҳоли мағфират дар он нашавад , ширкаст ки бандаи орад . Худоиро анбозу назир ва мисл гуяд , таъолии аллоҳи ани злк . Ва он гуноҳ ки фурӯ нагузоранд , зулмаст , ки банда бар бародар худ кунад , лои бад дар қиёмати ҷзоءи он буи расад , ва қисос кунад аз вай . Ибни аббос ин бигуфт , пас ин оят бар хонд ки : алиўми тҷзии кули нафаси бмои касбати лои зулми алиўм . Ва қоли абди аллоҳи бен масъӯд : ман қрأи алоитини ман сӯраи алнсоء :у луи أнҳми إзи злмўои أнФсҳми алоиаҳ , ва ман иъмли сўءои أўи излм нафса

گفتند: رستگاری چیست که با وی است؟ گفت: استغفار. و روایت است از ابن عباس که گفت: گناهان بر سه قسم است: گناهی که بیامرزند، و گناهی که نیامرزند، و یکی که فرو نگذارند. امّا آنچه بیامرزند، مرد است که گناه کند، پس پشیمان شود، و عذر خواهد، و استغفار کند. این آنست که خدای بیامرزد و بفضل خود درگذارد. و آنچه نیامرزند، و بهیچ حال مغفرت در آن نشود، شرکست که بنده آرد. خدای را انباز و نظیر و مثل گوید، تعالی اللَّه عن ذلک. و آن گناه که فرو نگذارند، ظلم است، که بنده بر برادر خود کند، لا بد در قیامت جزاء آن بوی رسد، و قصاص کند از وی. ابن عباس این بگفت، پس این آیت بر خواند که: الْیَوْمَ تُجْزی‌ کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْیَوْمَ. و قال عبد اللَّه بن مسعود: من قرأ الآیتین من سورة النساء: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ الآیة، وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ‌

Алоиаҳ , сами астғФр , ғФри аллоҳи ?ла .

الآیة، ثمّ استغفر، غفر اللَّه له.

Ва ман иксби إсмои Фإнмои иксбаҳи алӣ нафса

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما یَکْسِبُهُ عَلی‌ نَفْسِهِ‌

Раби Алъоламин чун он қавмро бар тавба хонд , хабар дод дарин оят ки ин бар хондани мо шуморо бар тавба , на аз онаст ки моро аз гуноҳи шумо газандӣаст , ё аз ширки шумо зарарӣ , балки ваболи он ҳама бшмо бозгардад . Ва кони аллоҳи ълимои ҳкимо эй : ълимои бсорқи алдръи ҳкимо

ربّ العالمین چون آن قوم را بر توبه خواند، خبر داد درین آیت که این بر خواندن ما شما را بر توبه، نه از آن است که ما را از گناه شما گزندی است، یا از شرک شما ضرری، بلکه وبال آن همه بشما بازگردد. وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً ای: علیما بسارق الدّرع حَکِیماً

Ҳукми болқтъи алии туъма . Мегуяд : аллоҳи худ доноаст ки он зира ки дуздед ? ва ҳакимаст , ҳукми қатъ ки бар туъма кард баростӣу сазоу камол ҳикмат кард . Он рӯз ки ин оят омад қавми туъмаи бдонстнд ки туъма золимасту дурӯғи зан ,у дуздӣ вай карда , гуфтанд : тавба кун , ва аз худо битарс ,у баростии баҳақи бози гирд . Туъма дар истод ,у савганд бдрўғ мехӯрд , ки он зираи биҷузи ҷуҳуди ндздид . Раби Алъоламин оят фиристод : ва ман иксби хтиӣаҳи أўи إсмои сами ирм ба бриӣои Фқди аҳтмли бҳтоно

حکم بالقطع علی طعمة. میگوید: اللَّه خود دانا است که آن زره که دزدید؟ و حکیم است، حکم قطع که بر طعمه کرد براستی و سزا و کمال حکمت کرد. آن روز که این آیت آمد قوم طعمه بدانستند که طعمه ظالم است و دروغ زن، و دزدی وی کرده، گفتند: توبه کن، و از خدا بترس، و براستی بحق باز گرد. طعمه در ایستاد، و سوگند بدروغ میخورد، که آن زره بجز جهود ندزدید. ربّ العالمین آیت فرستاد: وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً

Алоиаҳ . Хтиӣаҳи савганд бдрўғаст ,у асми бигноаҳро олӯда кардан . Мегуяд : ҳар ки савганд бдрўғ хӯрд ,у бигноҳиро олӯда гирданд , бӯҳтонеи азим ,у бузаи ошкоро бар гирифт . Бӯҳтони дурӯғӣ буд , ё бедодӣ ки шунаванда он дар он дармонд аз астнкору таъаҷҷуб . Оре ! ду кор саъбаст ,у саранҷоми он саъб : савганди бдрўғ ,у бӯҳтон бар бигноаҳ , савганди бдрўғро меояд дар осор ки : раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи лмои кутуби алтўроаҳи беда , қол : бисмии аллоҳ , ҳозои китоби кутубаи аллоҳи бедаи лъбдаҳи Мӯсо , ани лои тҳлФи босаммии козбо , фонии лои азкии ман ҳлФи босаммии козбо . Ва бӯҳтонро , Мустафо ( с ) гуфт : « албҳтони алии албрии асқли ман алсмоўот » .

الآیة. خطیئه سوگند بدروغ است، و اثم بیگناه را آلوده کردن. میگوید: هر که سوگند بدروغ خورد، و بیگناهی را آلوده گرداند، بهتانی عظیم، و بزه آشکارا بر گرفت. بهتان دروغی بود، یا بیدادی که شنونده آن در آن درماند از استنکار و تعجّب. آری! دو کار صعب است، و سرانجام آن صعب: سوگند بدروغ، و بهتان بر بیگناه، سوگند بدروغ را میآید در آثار که: ربّ العزّة جلّ جلاله لمّا کتب التوراة بیده، قال: بسم اللَّه، هذا کتاب کتبه اللَّه بیده لعبده موسی، ان لا تحلف باسمی کاذبا، فانّی لا ازکّی من حلف باسمی کاذبا. و بهتان را، مصطفی (ص) گفت: «البهتان علی البرئ اثقل من السّماوات».

Қил : маъноа ,у зари албоҳти асқли ман алсмоўот ,у қил : аҷри алмбҳўти алайҳи асқли ман алсмоўот , яъне лъзми аҷра .

قیل: معناه، و زر الباهت اثقل من السّماوات، و قیل: اجر المبهوت علیه اثقل من السّماوات، یعنی لعظم اجره.

Ва брўоити ҷўибр аз заҳҳок аз ибни аббос , ин оят дар шаъни абди аллоҳи бен абӣ селлул омад ки ъоӣшаҳро қзФ карда буд , ва аз аҳли аФк шуда ,у қади ҳлки фии алҳолкин .

و بروایت جویبر از ضحاک از ابن عباس، این آیت در شأن عبد اللَّه بن ابی سلول آمد که عائشه را قذف کرده بود، و از اهل افک شده، و قد هلک فی الهالکین.

Қавла :у луи лои фазли аллоҳи алейку раҳмата

قوله: وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ‌

Раҳмат дар қуръон бар ёздаҳ ваҷҳаст : яке бмънии неъмат , чунон ки дарин оятаст ,у назири ин дар сӯраи албқраҳ ва дар сӯра алнўраст . Ваҷҳи дувум , раҳмати бмънии дайн исломаст , чунон ки дар сӯра алдҳр гуфт : идхли ман ишоءи фии раҳмата , яъне фии дайни алислом , ва дар сӯра ъсқ гуфт :у локини идхли ман ишоءи фии раҳмата . Ваҷҳи сиўм , раҳмати бмънии ҷинат , чунон ки дар сӯраи ол умрон гуфт :у أмои аллазӣнаи абизти вҷўҳҳми ФФии раҳмати аллоҳ , яъне ҷинаи аллоҳ , ва дар охири сӯраи алнсоء : Фсидхлҳми фӣ раҳма манеҳ яъне фии алҷнаҳ , ва дар охири сӯраи алҷосиаҳ : Фидхлҳми рбҳми фии раҳмата яъне фии ҷнтаҳ , ва дар банӣ Исроил :у ирҷўни раҳмата яъне ҷнтаҳ , ва дар сӯраи албқраҳ : أўлӣки ирҷўни раҳмати аллоҳ яъне ҷинаи аллоҳ , ва дар сӯраи алънкбўт : أўлӣки иӣсўои ман раҳматӣ яъне ман ҷаннатӣ .

رحمت در قرآن بر یازده وجه است: یکی بمعنی نعمت، چنان که درین آیت است، و نظیر این در سورة البقرة و در سورة النور است. وجه دوم، رحمت بمعنی دین اسلام است، چنان که در سورة الدهر گفت: یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ، یعنی فی دین الاسلام، و در سورة عسق گفت: وَ لکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ. وجه سیوم، رحمت بمعنی جنّت، چنان که در سورة آل عمران گفت: وَ أَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللَّهِ، یعنی جنّة اللَّه، و در آخر سورة النساء: فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ یعنی فی الجنّة، و در آخر سورة الجاثیه: فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ یعنی فی جنّته، و در بنی اسرائیل: وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ یعنی جنّته، و در سورة البقرة: أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ یعنی جنّة اللَّه، و در سورة العنکبوت: أُولئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی یعنی من جنّتی.

Ваҷҳи чаҳорум , раҳмати бмънии мтр , чунон ки дар сӯра алоъроФ гуфт :у ҳўи алзии ирсли алрёҳи бшрои байни ядии раҳмата яъне қдоми алмтр . Ҳамонаст ки дар сӯра алФрқон гуфт ва дар ъсқ :у иншри раҳмата яъне алмтр , ва дар сӯра алрўм гуфт : Фонзри إлии осори раҳмати аллоҳ яъне алмтр ,у қол : إзо أзоқҳм манеҳ раҳма ,у лизиқкми ман раҳмата яъне алмтр . Ваҷҳи панҷум , раҳмати бмънии набувват , чунон ки дар сӯра с гуфт : أми ъндҳми хзоӣни раҳмаи рбк яъне мафотеҳи алнбўаҳ . Ҳамонаст ки дар сӯра алзхрФ гуфт : أи ҳам иқсмўни раҳмати рбк яъне алнбўаҳ . Ваҷҳи шашум , раҳмати бмънии қуръон , чунон ки дар Юнус гуфт : қул бФзли аллоҳу брҳмтаҳ яъне болқрон , ва дар ол умрон гуфт : ихтси брҳмтаҳи ман ишоء яъне болқрон , ва дар сӯра Юсуф гуфт :у ҳудоу раҳмаи лқўми иؤмнўн . Ваҷҳи ҳафтум , бмънии ризқ , чунон ки дар банӣ Исроил гуфт : қул луи أнтми тмлкўни хзоӣни раҳмаи рабӣ яъне мафотеҳи ризқи рабӣ , ва дар сӯра алкҳФ гуфт : рбнои отнои ман лднки раҳма , яъне рзқо ,у қоли иншри лаками рбкми ман раҳмата яъне ман ризқа . Ва дар сӯра алмлоӣкаҳ гуфт : мо иФтҳи аллоҳи ллноси ман раҳма яъне ман ризқ .

وجه چهارم، رحمت بمعنی مطر، چنان که در سورة الاعراف گفت: وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ یعنی قدام المطر. همانست که در سورة الفرقان گفت و در عسق: وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ یعنی المطر، و در سورة الروم گفت: فَانْظُرْ إِلی‌ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ یعنی المطر، و قال: إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً، وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ یعنی المطر. وجه پنجم، رحمت بمعنی نبوّت، چنان که در سورة ص گفت: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ یعنی مفاتیح النّبوّة. همانست که در سورة الزخرف گفت: أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ یعنی النّبوّة. وجه ششم، رحمت بمعنی قرآن، چنان که در یونس گفت: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ یعنی بالقرآن، و در آل عمران گفت: یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ یعنی بالقرآن، و در سورة یوسف گفت: وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. وجه هفتم، بمعنی رزق، چنان که در بنی اسرائیل گفت: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّی یعنی مفاتیح رزق ربّی، و در سورة الکهف گفت: رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً، یعنی رزقا، و قال یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ یعنی من رزقه. و در سورة الملائکة گفت: ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ یعنی من رزق.

Ваҷҳи ҳаштум , бмънӣ нусратаст , чунон ки дар сӯра алоҳзоб гуфт : қул ман зои алзии иъсмкми ман аллоҳи إни أроди бкми сўءои أўи أроди бкми раҳма яъне хиро ,у ҳўи алнсру алФтҳ .

وجه هشتم، بمعنی نصرت است، چنان که در سورة الاحزاب گفت: قُلْ مَنْ ذَا الَّذِی یَعْصِمُکُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِکُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِکُمْ رَحْمَةً یعنی خیرا، و هو النّصر و الفتح.

Ваҷҳи нуҳум , раҳмати бмънии офият , чунон ки дар сӯра алзмр гуфт : أўи أроднии брҳмаҳ яъне бъоФиаҳ , ҳилли ҳни мумсикоти раҳмата яъне офията . Ваҷҳи даҳум , раҳмати бмънии маваддат , чунон ки дар сӯра алҳдид гуфт :у ҷълнои фии қулӯби аллазӣнаи атбъўаҳи рأФаҳу раҳма яъне мўдаҳ , ва дар сӯра алФтҳ гуфт : рҳмоءи бинҳм яъне мтўодин . Ваҷҳи ёздаҳум , раҳмати бмънии имон , чунон ки дар сӯра ҳуд гуфт аз қавли Нӯҳ : أи рأитми إни канти алии байнаи ман рабӣу отонии раҳмаи ман ъндаҳ яъне : наамма ман ъндаҳ ,у ҳўи алоямон , ва аз қавл солеҳ гуфт : ва отонӣ манеҳ раҳма яъне аимоно .

وجه نهم، رحمت بمعنی عافیت، چنان که در سورة الزمر گفت: أَوْ أَرادَنِی بِرَحْمَةٍ یعنی بعافیة، هَلْ هُنَّ مُمْسِکاتُ رَحْمَتِهِ یعنی عافیته. وجه دهم، رحمت بمعنی مودّت، چنان که در سورة الحدید گفت: وَ جَعَلْنا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً یعنی مودّة، و در سورة الفتح گفت: رُحَماءُ بَیْنَهُمْ یعنی متوادّین. وجه یازدهم، رحمت بمعنی ایمان، چنان که در سورة هود گفت از قول نوح: أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی‌ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ یعنی: نعمة من عنده، و هو الایمان، و از قول صالح گفت: وَ آتانِی مِنْهُ رَحْمَةً یعنی ایمانا.

Қавла :у луи лои фазли аллоҳи алейку раҳмата

قوله: وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ

Маънӣ онаст ки агар на он будӣ ки аллоҳи таъолии бФзли худ туро набувват дод ,у брҳмти худ турои бўҳӣ нусрат дод , дар дил гирифта буданд тоӣФаҳ эй яъне қавми туъма ки туро аз ончӣ ҳақаст бгрдоннд , то ҳукм ки кунӣ бмил кунӣ , чунон ки мурод эшонаст . Раб Алъоламин гуфт : ва мо излўни إлои أнФсҳм

معنی آنست که اگر نه آن بودی که اللَّه تعالی بفضل خود ترا نبوّت داد، و برحمت خود ترا بوحی نصرت داد، در دل گرفته بودند طائفه‌ای یعنی قوم طعمه که ترا از آنچه حق است بگردانند، تا حکم که کنی بمیل کنی، چنان که مراد ایشانست. ربّ العالمین گفت: وَ ما یُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ‌

Ва эшон биҷузи азлоли тани хеши нмикннд ,у ваболи он ҷуз боишон боз нагардад , ки эшонанд ки бар бузаи корӣу бедодгарии дурӯғу бӯҳтони якдигарро ёрӣ медиҳанд .

و ایشان بجز اضلال تن خویش نمیکنند، و وبال آن جز بایشان باز نگردد، که ایشانند که بر بزه کاری و بیدادگری دروغ و بهتان یکدیگر را یاری میدهند.

Ва мо изрўнки ман шайъи ء

وَ ما یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْ‌ءٍ

Яъне ё Муҳамади туро аз он ҳеҷ зиён нест , ки зиёни он касро буд ки гувоҳӣ бдрўғ диҳад ,у ёр ноҳақ бошад . Пас раби алъзаҳи миннати ниҳод бар Мустафо ( с ) , ва гуфт :у أнзли аллоҳи алейк алкитобу алҳкмаҳ

یعنی یا محمد ترا از آن هیچ زیان نیست، که زیان آن کس را بود که گواهی بدروغ دهد، و یار ناحق باشد. پس ربّ العزّة منّت نهاد بر مصطفی (ص)، و گفت: وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ

Худои таъолӣ фурӯ фиристод бар ту китоб , то ҳукм ки кунӣ бар вифқ китоб кунӣ , ва равшан кард туро дар он китоби ончии ҳикмат дар онаст ,у ростӣ бонаст . Ва қил :у أнзли аллоҳи алейк алкитобу алҳкмаҳ

خدای تعالی فرو فرستاد بر تو کتاب، تا حکم که کنی بر وفق کتاب کنی، و روشن کرد ترا در آن کتاب آنچه حکمت در آن است، و راستی بآن است. و قیل: وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ

Яъне : алҳлол ваулҳаром ,у ълмк

یعنی: الحلال و الحرام، وَ عَلَّمَکَ‌

Ман алшроӣъ . Ва кони фазли аллоҳи алейк

من الشّرائع. وَ کانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ‌

Ман амри алкитоб ,у أмри аддӣн , мо лами ткни тааллум

من امر الکتاب، و أمر الدّین، ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ‌

Болктобу алнбўаҳ , ъзимо .

بالکتاب و النّبوّة، عَظِیماً.

Қавла : лои хайри фии касӣри ман нҷўоҳм гуфтаанд : чун қавми туъмаро маълуми гашт ва эшон ки вайро ёрӣ медоданд , ки туъмаи дурӯғ занаст ,у дръи ваии дуздида , бо якдигар шуданд ,у розӣ дар гирифтанд , ва ҳар касе бнўъӣ сухан мегуфтанд . Раби алъзаҳ дар шаъни эшон ин оят фиристод : лои хайри фии касӣри ман нҷўоҳм дар он рози эшон ва дар он сухан ки пинҳон бо якдигари мигўинди ҳеҷ хайр ва некӣ нест , إлои ман أмри бсдқаҳи أўи маърӯф яъне : ало фӣ наҷӯй ман амри бсдқаҳ . Муҷоҳид гуфт : ин оят омаст ,у ҷаҳонён дар он яксонанд , мегуяд : дарин розҳо ки мардум кунанд бо якдигар , ва он суханҳо ки дар он хавз кунанд , ҳеҷ хайр нест магари ончӣ аз аъмол бар бошад . Пас баён кард ки аъмол бар чист : إлои ман أмри бсдқаҳ яъне хайр дар сухани он касаст ки бсдқаҳ фармоед , أўи маърӯф ё қарзии бксӣ додан , أўи إслоҳи байни аннос ё миёни мардуми сулҳ афкандан . Мустафо ( с ) гуфт : « каломи ибни одами каллаи алайҳи лола , алои амри бмърўФ ӯ наҳй ани мункир ӯ зикри аллоҳ » .

قولهُ: لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ گفته‌اند: چون قوم طعمه را معلوم گشت و ایشان که وی را یاری میدادند، که طعمه دروغ زن است، و درع وی دزدیده، با یکدیگر شدند، و رازی در گرفتند، و هر کسی بنوعی سخن میگفتند. ربّ العزّة در شأن ایشان این آیت فرستاد: لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ در آن راز ایشان و در آن سخن که پنهان با یکدیگر میگویند هیچ خیر و نیکی نیست، إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ یعنی: الّا فی نجوی من امر بصدقة. مجاهد گفت: این آیت عامّ است، و جهانیان در آن یکسان‌اند، میگوید: درین رازها که مردم کنند با یکدیگر، و آن سخنها که در آن خوض کنند، هیچ خیر نیست مگر آنچه از اعمال برّ باشد. پس بیان کرد که اعمال برّ چیست: إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ یعنی خیر در سخن آن کس است که بصدقه فرماید، أَوْ مَعْرُوفٍ یا قرضی بکسی دادن، أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ یا میان مردم صلح افکندن. مصطفی (ص) گفت: «کلام ابن آدم کلّه علیه لاله، الّا امر بمعروف او نهی عن منکر او ذکر اللَّه».

Ин ҳадиси пеш Сафён мехонданд , мардӣ гуфт : сахтаст ин ҳадис , яъне ваъидии қавӣу бимӣ тамомаст . Сафён гуфт : чаҳ суханӣаст дарин ҳадис ? ин ҳамчунонаст ки дар қуръони михўонӣ : лои итклмўни إлои ман أзни ?лаи арраҳмону қоли сўобо , ҷои дигар :у алъсри إни алإнсони лФии хусри إлои аллазӣнаи омнўои алоиаҳ .

این حدیث پیش سفیان میخواندند، مردی گفت: سخت است این حدیث، یعنی وعیدی قوی و بیمی تمام است. سفیان گفت: چه سخنی است درین حدیث؟ این همچنانست که در قرآن میخوانی: لا یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً، جای دیگر: وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا الآیة.

Ва ман иФъли злки абтғоءи маразот аллоҳ мегуяд : ҳар ки ин садақау қарзу ислоҳи миёни мардуми биҷои орад , ва он гуҳи бойени рзоء аллоҳ ҷӯяд ,у мурод аллоҳ хоҳад , раби алъзаҳи вайро музд бузургвор диҳад , яъне биҳишт . Ин маънӣ бар қроءти бӯи умру Ҳамза ва ёқӯбаст ки эшон « ФсўФи иؤтиаҳ » биё хонанд . Боқии нؤтиаҳ бнўн хонанд , яъне : мо диҳем ӯро музди бузургвор , биҳишти боқӣ ,у Наими ҷовдонӣ .

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ میگوید: هر که این صدقه و قرض و اصلاح میان مردم بجای آرد، و آن گه باین رضاء اللَّه جوید، و مراد اللَّه خواهد، ربّ العزّة وی را مزد بزرگوار دهد، یعنی بهشت. این معنی بر قراءت بو عمر و حمزه و یعقوب است که ایشان «فسوف یؤتیه» بیا خوانند. باقی نُؤْتِیهِ بنون خوانند، یعنی: ما دهیم او را مزد بزرگوار، بهشت باقی، و نعیم جاودانی.

Расӯли худо ( с ) абӯи Айюби Ансориро гуфт : хоҳӣ ки турои роҳи намоями бсдқаҳ ки туро бааст аз чаҳорпоёни чарандаи некӯ ? яъне :у аллоҳи аълам , ки туро бааст аз онкии чаҳорпоёни никўдорӣ ,у бсдқаҳи диҳӣ . Он гуҳ гуфт : « тслҳи байни анноси азои тФосдўо ,у тақарруби бинҳми азои тбоъдўо » , миёни мардуми сулҳи диҳии он гуҳ ки фасоди якдигари ҷӯянд ,у табоҳӣ дар кори якдигари оранд . Ва миёни эшон наздикии ҷӯӣ , ва бо ҳам оре чун аз якдигар давр уфтанд . Ва рӯй инси бен молик ( рз ) қол : бинмои расӯли аллоҳ ( с ) ҷолси ази рأиноаҳи зҳк ҳатто бадати сноёҳ , Фқоли умр : мо азҳкк ё расӯли аллоҳи бأбӣу أмӣ ?

رسول خدا (ص) ابو ایوب انصاری را گفت: خواهی که ترا راه نمایم بصدقه که ترا به است از چهارپایان چرنده نیکو؟ یعنی: و اللَّه اعلم، که ترا به است از آنکه چهارپایان نیکوداری، و بصدقه دهی. آن گه گفت: «تصلح بین الناس اذا تفاسدوا، و تقرب بینهم اذا تباعدوا»، میان مردم صلح دهی آن گه که فساد یکدیگر جویند، و تباهی در کار یکدیگر آرند. و میان ایشان نزدیکی جویی، و با هم آری چون از یکدیگر دور افتند. و روی انس بن مالک (رض) قال: بینما رسول اللَّه (ص) جالس اذ رأیناه ضحک حتّی بدت ثنایاه، فقال عمر: ما اضحکک یا رسول اللَّه بأبی و أمّی؟

Қол : « раҷулони ҷсўои байни ядии раби алъзаҳи ҷли ҷалола , Фқоли аҳдҳмо : хзи лии мзлмтии ман ахӣ , Фқоли аллоҳ : аъти ахоки мзлмтаҳ . Қол : ё раби лами ибқи ман ҳснотии шайъи ء . Қоли аллоҳи ъзу ҷли ллтолб : Киеви тасаннӯъи бأхику лами ибқи ман ҳснотаҳи шайъи ء . Қол : ё раби Фиҳмли ман аўзорӣ » , ФФозти ълинои расӯли аллоҳ ( с ) болбкоء , сами қол : « ани злки лиўми азими иҳтоҷи фӣаи анноси илои ани иҳмли анҳуам ман аўзорҳм . Фқоли аллоҳи ъзу ҷли ллтолб : арФъи бсрки Фонзри фии алҷанон , ФрФъи раъсаи Фқол : арӣ мадоини ман Фзаҳу қсўрои ман зҳби мкллаҳи боллؤлؤ , лأии набии ҳозо , лأии садиқи ҳозо ? лأии шаҳиди ҳозо ? қол : лмни ҳўи аътонии алсмн . Қол : ё раб ! ва ман имлки самани ҳозо ? қол : анати тамаллука . Қол : Бам ? қол : бъФўки ани ахик . Қол : ё раб ! Фқди афвати анҳу . Қол : хзи беди ахику адхлаҳи алҷнаҳ . Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : Фотқўои аллоҳу аслҳўои зоти бинкм , ?фони аллоҳи ислҳи байни алмؤмнини явми алқёмаҳ » .

قال: «رجلان جثوا بین یدی ربّ العزّة جلّ جلاله، فقال احدهما: خذ لی مظلمتی من اخی، فقال اللَّه: اعط اخاک مظلمته. قال: یا ربّ لم یبق من حسناتی شی‌ء. قال اللَّه عزّ و جلّ للطّالب: کیف تصنع بأخیک و لم یبق من حسناته شی‌ء. قال: یا ربّ فیحمل من اوزاری»، ففاضت علینا رسول اللَّه (ص) بالبکاء، ثم قال: «انّ ذلک لیوم عظیم یحتاج فیه النّاس الی ان یحمل عنهم من اوزارهم. فقال اللَّه عزّ و جلّ للطّالب: ارفع بصرک فانظر فی الجنان، فرفع رأسه فقال: اری مدائن من فضّة و قصورا من ذهب مکلّلة باللؤلؤ، لأیّ نبیّ هذا، لأیّ صدیق هذا؟ لأیّ شهید هذا؟ قال: لمن هو اعطانی الثّمن. قال: یا ربّ! و من یملک ثمن هذا؟ قال: انت تملکه. قال: بم؟ قال: بعفوک عن اخیک. قال: یا ربّ! فقد عفوت عنه. قال: خذ بید اخیک و ادخله الجنّة. قال رسول اللَّه (ص): فاتّقوا اللَّه و اصلحوا ذات بینکم، فانّ اللَّه یصلح بین المؤمنین یوم القیامة».

Қавла : ва ман ишоққ алрасул ибн аббос гуфт : ин ҳам дар шаъни туъмаи бен абирқ омад , ки чун оятҳо дар шаън вай омад ,у феъли бади ваии пайдои гашт ,у қавми ваии бдонстнд ки ваии золим ва сориқаст ,у расӯли худо ( с ) фармуд то дасти ваии бибаранд , вай аз миён бигурехт , ва ба Макка шуд ва дар кофарони пайваст ,у муртади гашт . Чунин гӯйанд ки : бамурдӣ фурӯ омад номи ваии ҳуҷҷоҷи бен ълоти алслмӣ , ва он марди вайро гиромӣ дошт чунон ки меҳмононро гиромӣ доранд . Пас туъмаи гумони барад ки дар даруни хонаи ваии зар ниҳодааст , чун шаб дар омад нақби бузад , чун дар он андарун шуд пӯсти мяш ниҳода буданд , аз он пӯстҳои хом хушк гашта , поиши бон пӯстҳо барофтод , овозӣ бар омад худованди хонаи бони овоз аз хоб даромад , ва дар он хона шуд , туъмаро бигирифт ва берун оварад . Аҳл Макка гуфтанд : ӯро сангсор кунем . Ҳуҷҷоҷ гуфт : ҳар чанд бади мард ва дуздаст , аммо меҳмонаст ,у меҳмонро куштан рӯй нест . Пас ӯро бхўорӣ аз шаҳр берун карданд , ба ҳала банӣ салим фурӯ омад , ва эшон бут параст буданд , ва бо эшон бути мипрстид , то дар ширк фурӯ шуд ,у ҳалоки гашт . Пас раби Алъоламин дар шаъни вай ва дар муртади гаштани ваии ин оят фиристод . Ҷўибр гуфт аз заҳҳок аз ибни аббос ки : ин оят дар шаън нафарӣ омад аз Қурайш ки аз Макка ба Мадина ҳиҷрат карданд ,у ислом дар пазируфтанд ,у расӯли худо ( с ) эшонро ато дод . Пас шқоءи азалӣ дар эшон расед , ба Маккаи бози гаштанд , ва муртад шуданд . Раби Алъоламин эшонро гуфт : ва ман ишоққ алрасул . Шиқоқ номӣаст хилофро , шқи ъсоءи алмуслимӣн аз он гирифтаанд , ва он он бошад ки маъмур дар шқӣ буду омир дар шқӣ .

قوله: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ ابن عباس گفت: این هم در شأن طعمة بن ابیرق آمد، که چون آیتها در شأن وی آمد، و فعل بد وی پیدا گشت، و قوم وی بدانستند که وی ظالم و سارق است، و رسول خدا (ص) فرمود تا دست وی ببرند، وی از میان بگریخت، و به مکه شد و در کافران پیوست، و مرتدّ گشت. چنین گویند که: بمردی فرو آمد نام وی حجاج بن علاط السلمی، و آن مرد وی را گرامی داشت چنان که مهمانان را گرامی دارند. پس طعمه گمان برد که در درون خانه وی زر نهاده است، چون شب در آمد نقب بزد، چون در آن اندرون شد پوست میش نهاده بودند، از آن پوستهای خام خشک گشته، پایش بآن پوستها برافتاد، آوازی بر آمد خداوند خانه بآن آواز از خواب درآمد، و در آن خانه شد، طعمه را بگرفت و بیرون آورد. اهل مکه گفتند: او را سنگسار کنیم. حجاج گفت: هر چند بد مرد و دزد است، امّا مهمان است، و مهمان را کشتن روی نیست. پس او را بخواری از شهر بیرون کردند، به حلّه بنی سلیم فرو آمد، و ایشان بت پرست بودند، و با ایشان بت میپرستید، تا در شرک فرو شد، و هلاک گشت. پس ربّ العالمین در شأن وی و در مرتدّ گشتن وی این آیت فرستاد. جویبر گفت از ضحاک از ابن عباس که: این آیت در شأن نفری آمد از قریش که از مکه به مدینه هجرت کردند، و اسلام در پذیرفتند، و رسول خدا (ص) ایشان را عطا داد. پس شقاء ازلی در ایشان رسید، به مکه باز گشتند، و مرتدّ شدند. ربّ العالمین ایشان را گفت: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ. شقاق نامی است خلاف را، شقّ عصاء المسلمین از آن گرفته‌اند، و آن آن باشد که مأمور در شقّی بود و آمر در شقّی.

Ман баъди мо табин ?лаи алҳдии инҳо дар « ?ла » ду ваҷҳ дорад : як ваҷҳ онаст ки бо Мустафо ( с ) шавад ки аз аллоҳи вайро ҳудои пайдоу ваҳии дуруст . Дигари ваҷҳи ин манроаст ки бар сар оят гуфт , ки умматро устуворӣ Мустафо пайдост ,у пайғомбарии ваии дуруст .

مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی‌ این‌ها در «له» دو وجه دارد: یک وجه آنست که با مصطفی (ص) شود که از اللَّه وی را هدی پیدا و وحی درست. دیگر وجه این من را است که بر سر آیت گفت، که امّت را استواری مصطفی پیداست، و پیغامبری وی درست.

Ва итбъи ғайри сиблат алмؤмнин гуфтаанд : муроди бойени иҷмоъи аҳл ҳақаст бар ҳақ , дар ҳар асрӣ . Аввали оятӣ ки шофиӣ аз он далел гирифт бар сиҳҳати иҷмоъ , ин оят буд .

وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ گفته‌اند: مراد باین اجماع اهل حق است بر حق، در هر عصری. اوّل آیتی که شافعی از آن دلیل گرفت بر صحّت اجماع، این آیت بود.

Ҳикоят кунанд аз шофиӣ ки ҳорӯни алрашед аз ман талаб далел кард бар дурустии иҷмоъ аз китоби худо , ва ман муҳлати хостами се рӯз . Рафтам ва се хатм кардам ба рӯз ,у тадаббуру тафаккур дар он тамом биҷой биоварадам . Рӯзи сиўми бони оят дар расидам , шоди гаштам ,у бдонстм ки равшантар далелӣ аз китоб худо инаст . Ва ваҷҳ далел онаст ки раби алъзаҳ бим доду хилофи дайни шимурд касе ки на бар сиблати муъминони паии барад ,у сиблат муъминон онаст ки бар он муттафиқ шаванд аз қавлӣ ё феълӣ . Чун кафеи уламои аср фароҳам омаданд бчизӣ , ва бар он муттафиқ шуданд , онро иҷмоъ гӯйанд . Ва мазҳаби аҳл ҳақ онаст ки ҷоиз нест иҷтимои ин уммат бар ботилу хато , бхлоФи қавли низом ки вай раво дорад , ва бар хилофи қавли имомӣау рофиза ки иҷмоъи бнздики эшон худ ҳуҷҷат нест ,у бхлоФи қавли Довӯд ,у ҷамоатӣ аз аҳли зоҳир ки гуфтанд : иҷмоъ , худ иҷмоъ саҳобааст , ҳуҷҷат онасту бас . Ва далели аҳли ҳақ аз ҷиҳат суннат онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « лои тҷтмъи умматии алии залола » , ва рӯй « алии хтأ » .

حکایت کنند از شافعی که هارون الرشید از من طلب دلیل کرد بر درستی اجماع از کتاب خدا، و من مهلت خواستم سه روز. رفتم و سه ختم کردم به روز، و تدبّر و تفکّر در آن تمام بجای بیاوردم. روز سیوم بآن آیت در رسیدم، شاد گشتم، و بدانستم که روشن‌تر دلیلی از کتاب خدا اینست. و وجه دلیل آنست که ربّ العزّة بیم داد و خلاف دین شمرد کسی که نه بر سبیل مؤمنان پی‌برد، و سبیل مؤمنان آنست که بر آن متّفق شوند از قولی یا فعلی. چون کافّه علماء عصر فراهم آمدند بچیزی، و بر آن متفق شدند، آن را اجماع گویند. و مذهب اهل حق آنست که جایز نیست اجتماع این امّت بر باطل و خطا، بخلاف قول نظام که وی روا دارد، و بر خلاف قول امامیه و رافضه که اجماع بنزدیک ایشان خود حجّت نیست، و بخلاف قول داود، و جماعتی از اهل ظاهر که گفتند: اجماع، خود اجماع صحابه است، حجّت آنست و بس. و دلیل اهل حق از جهت سنّت آنست که مصطفی (ص) گفت: «لا تجتمع امّتی علی ضلالة»، و روی «علی خطأ».

Ва рӯй : ман Форқи алҷмоъаҳи қайди шбр , Фқди халъи рбқаҳи алисломи ман ънқаҳ .

و روی: من فارق الجماعة قید شبر، فقد خلع ربقة الاسلام من عنقه.

Ва рӯй : ман Форқи алҷмоъаҳ мот метаҳ ҷоҳлиаҳ , ва рӯй : ман раъии ман амираи шиӣои икрҳаҳи Флисбр , ?фонаи лӣси аҳади иФорқи алҷмоъаҳи шбро , Фимўт , ало мот метаҳ ҷоҳлиаҳ , ва рӯй : алайкуми болсўоди алأъзм . Ва яди аллоҳи алии алҷмоъаҳ .

و روی: من فارق الجماعة مات میتة جاهلیّة، و روی: من رأی من امیره شیئا یکرهه فلیصبر، فانّه لیس احد یفارق الجماعة شبرا، فیموت، الّا مات میتة جاهلیّة، و روی: علیکم بالسّواد الأعظم. و ید اللَّه علی الجماعة.

Ва ман шуд шуд фии алнор .

و من شدّ شدّ فی النّار.

Ва рӯй : мо роаҳи алмслмўни ҳусно Фҳў ъанд аллоҳи ҳасан , ва мо роаҳи алмслмўни қбиҳо Фҳў ъанд аллоҳи қабеҳ .

و روی: ما رآه المسلمون حسنا فهو عند اللَّه حسن، و ما رآه المسلمون قبیحا فهو عند اللَّه قبیح.

Ва аз рӯй маънӣ ишоратӣ кунем : умматҳо ки гузаштанд , дар ҳар аср ки буданд чун бар ботилӣ муттафиқ шудандед , ва бар таъбиру табдил иҷмоъ кардандед , раби алъзаҳи пайғомбарӣ боишон фиристодӣ , то эшонро бо роҳи ҳақу савоби овардед . Ва маълумаст ки пайғомбари мо ( с ) охири алأнбёء ва хотам эшонаст , ва пас аз вай пайғомбарӣ нахоҳад буд . Пас раби алъзаҳи бкмоли меҳрбонӣу карами хеши ин умматро маъсӯм кард . Чун бар чизе муттафиқ шаванд , раби Алъоламин эшонро дар он парда исмат медорад , то ин исмати ивази он беъсат бошад ки умматҳои гузаштаро будаст ,у иқрби ман ҳозои мо

و از روی معنی اشارتی کنیم: امّتها که گذشتند، در هر عصر که بودند چون بر باطلی متّفق شدندید، و بر تعبیر و تبدیل اجماع کردندید، ربّ العزّة پیغامبری بایشان فرستادی، تا ایشان را با راه حق و صواب آوردید. و معلوم است که پیغامبر ما (ص) آخر الأنبیاء و خاتم ایشانست، و پس از وی پیغامبری نخواهد بود. پس ربّ العزّة بکمال مهربانی و کرم خویش این امّت را معصوم کرد. چون بر چیزی متّفق شوند، ربّ العالمین ایشان را در آن پرده عصمت میدارد، تا این عصمت‌عوض آن بعثت باشد که امّتهای گذشته را بودست، و یقرب من هذا ما

Рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ан банӣ Исроили канти тсўсҳми алأнбёء , Фозои моти набии қоми набии мақома ,у лӣси баъдии набӣ » . Қолўо : Фмои икўни бъдк ё расӯли аллоҳ ? қол : « икўни хлФоءи касӣра » . Қолўо : ФкиФтарӣ ? қол : « аўФўои ббиъаҳи алأўли Фолأўл ,у адўои илайҳами мо ?лаам , ?фони аллоҳи соӣлҳми ани алзии лакам » .

روی ابو هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «انّ بنی اسرائیل کانت تسوسهم الأنبیاء، فاذا مات نبیّ قام نبیّ مقامه، و لیس بعدی نبیّ». قالوا: فما یکون بعدک یا رسول اللَّه؟ قال: «یکون خلفاء کثیرة». قالوا: فکیف تری؟ قال: «اوفوا ببیعة الأوّل فالأوّل، و ادّوا الیهم ما لهم، فانّ اللَّه سائلهم عن الذی لکم».

Аммо ҷавоби қавли Довӯду аҳл зоҳир онаст ки раб алъзаҳ гуфт :у итбъи ғайри сиблати алмؤмнин , бар умум гуфт , саҳобау ғайри эшон ,у оят бар умум рондани аўлитр , ки ахбори сҳоҳ ки ёд кардем ҳама бар он далолат мекунад .

امّا جواب قول داود و اهل ظاهر آنست که ربّ العزّة گفت: وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ، بر عموم گفت، صحابه و غیر ایشان، و آیت بر عموم راندن اولیتر، که اخبار صحاح که یاد کردیم همه بر آن دلالت میکند.

Навела мо тўлӣ ва насала ҷаҳаннами абӯи Амру Ҳамзау абӯи бикр бо суккон «ҳо » хонанд ,у қолўну ёқӯби бохтлос ,у боқии бошбоъ . Навела мо тўлӣ мегуяд : ндъаҳ ва мо ахтораҳи лнФсаҳ , фии алднё , лأни аллоҳи ъзу ҷли ваъдаи алъзоби фии алохраҳ . ӯро фурӯ гузорем дарин дунёи бончаҳи худро ихтиёр кардасту азоби охират худ барҷост .

نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ ابو عمرو و حمزه و ابو بکر با سکّان «ها» خوانند، و قالون و یعقوب باختلاس، و باقی باشباع. نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی میگوید: ندعه و ما اختاره لنفسه، فی الدّنیا، لأنّ اللَّه عزّ و جلّ وعده العذاب فی الآخرة. او را فرو گذاریم درین دنیا بآنچه خود را اختیار کردست و عذاب آخرت خود برجاست.

إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк ба алоиаҳи сабаби нузули ин ояти он буд ки перии аъробии пеши Мустафо ( с ) омад , ва гуфт : ё набии аллоҳи мардии перам , бгноҳони олӯда , аммо то худоро шинохтаам ҳаргиз ширк наёвардаам , ва то имон овардаам бкФр боз нагаштаам ,у ҷузи аллоҳи худро ёрӣ ва мавлое написандидаам , ва бар нофармонии ҳаргизи далерӣ ва мкобраҳ накардаам , ва аз кардҳо пушаймонам , ва аз гузаштҳо узр мехоҳам , ва истиғфор мекунам , бо ӣнҳамаи ҳоли ман наздики аллоҳ чун хоҳад буд ? раби алъзаҳ оят фиристод : إни аллоҳи лои иғФри أни ишрк бау иғФри мо дуни злки лмни ишоء . Ваҷҳи далолати ин оят бар қавли аҳли бидъат дар оят пеш рафт ,у лои ҳоҷаи илои аъодтаҳ . Рӯй ани ибни аббоси қол : слоси ман лӣси фӣаи мнҳни шайъи ءи ?фони аллоҳи иғФри мо дуни злки лмни ишоء : ман моти лои ишрки биллоҳи шиӣо , ва ман лами икни соҳрои итбъи алсҳраҳ , ва ман лои иҳқди алии ахиаҳи шиӣо .

إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ الآیة سبب نزول این آیت آن بود که پیری اعرابی پیش مصطفی (ص) آمد، و گفت: یا نبیّ اللَّه مردی پیرم، بگناهان آلوده، امّا تا خدا را شناخته‌ام هرگز شرک نیاورده‌ام، و تا ایمان آورده‌ام بکفر باز نگشته‌ام، و جز اللَّه خود را یاری و مولایی نپسندیده‌ام، و بر نافرمانی هرگز دلیری و مکابره نکرده‌ام، و از کردها پشیمانم، و از گذشتها عذر میخواهم، و استغفار میکنم، با اینهمه حال من نزدیک اللَّه چون خواهد بود؟ ربّ العزّة آیت فرستاد: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ. وجه دلالت این آیت بر قول اهل بدعت در آیت پیش رفت، و لا حاجة الی اعادته. روی عن ابن عباس قال: ثلاث من لیس فیه منهنّ شی‌ء فانّ اللَّه یغفر ما دون ذلک لمن یشاء: من مات لا یشرک باللَّه شیئا، و من لم یکن ساحرا یتّبع السّحرة، و من لا یحقد علی اخیه شیئا.

Вқол алнабӣ ( с ) лмъози бен ҷабал : « أи тдрӣ ё маози мо ҳақи аллоҳи алии алъбод , ва мо ҳақи алъбоди алии аллоҳ ? » қиллат : аллоҳу расӯлаи аълам , Фқол : « ҳуққаи алайҳими ани иъбдўаҳу лои ишркўо ба шиӣо ,у ҳуққаами алайҳи азои Фълўои злки ани идхлҳми алҷнаҳ » .

وقال النّبیّ (ص) لمعاذ بن جبل: «أ تدری یا معاذ ما حقّ اللَّه علی العباد، و ما حقّ العباد علی اللَّه؟» قلت: اللَّه و رسوله اعلم، فقال: «حقه علیهم ان یعبدوه و لا یشرکوا به شیئا، و حقهم علیه اذا فعلوا ذلک ان یدخلهم الجنة».

Ва ман ишрки биллоҳи Фқди зли злолои бъидо эй : зҳби ани алтриқу ҳарами алхири калла .

وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً ای: ذهب عن الطّریق و حرّم الخیر کلّه.

Гуфтаанд ки залол дар қуръон бар ҳашт ваҷҳаст : яке бмънии ғӣ , яъне бироҳӣ , чунон ки раб алъзаҳ гуфт ҳикоят аз қавли Иблис :у лأзлнҳм яъне :у лоғўинҳми ани алҳдии ФикФрўо , ва дар сӯра ис гуфт :у лақади أзли мнкми ҷблои ксиро яъне : ағўии Иблиси мнкми ҷблои ксирои ФкФрўо , ва дар софот гуфт :у лақади зли қиблаам яъне : ғўии қиблаам . Ваҷҳи дувуми залоли бмънӣ злиласт , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : лҳмт тоӣФаҳ манеҳам أни излўк

گفته‌اند که ضلال در قرآن بر هشت وجه است: یکی بمعنی غیّ، یعنی بیراهی، چنان که ربّ العزّة گفت حکایت از قول ابلیس: وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ یعنی: و لاغوینّهم عن الهدی فیکفروا، و در سورة یس گفت: وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلًّا کَثِیراً یعنی: اغوی ابلیس منکم جبلا کثیرا فکفروا، و در صافات گفت: وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ یعنی: غوی قبلهم. وجه دوم ضلال بمعنی زلیل است، چنان که ربّ العزّة گفت: لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ‌

Яъне أни истзлўки ан алҳақ . Ҷой дигар гуфт :у лои татаббуъи алҳўии Физлки ани сиблати аллоҳ яъне Фистзли ани тоъаҳи аллоҳи фии алҳкми ман ғайри куфр .

یعنی أن یستزلّوک عن الحقّ. جای دیگر گفت: وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی‌ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ یعنی فیستزلّ عن طاعة اللَّه فی الحکم من غیر کفر.

Ваҷҳи сиўми залоли бмънии хусрон , чунон ки дар сӯра алмؤмн гуфт : ва мо кед алкоФрини إлои фии залол яъне фии хсор , ва дар ис гуфт : إнии إзои лФии залоли мубин яъне хсори байн , ва дар сӯра Юсуф гуфт : إни أбонои лФии залоли мубин яъне фии хсори байни ман ҳуби Юсуф , إнои лнроҳои фии залоли мубин эй хусрони байн , إнки лФии злолки алқдим яъне фии хсронки ман ҳуби Юсуф . Ваҷҳи чаҳоруми залоли бмънии шқоء , чунон ки дар сӯра алмалик гуфт : إни أнтми إлои фии залоли кабӣр яъне фии шқоءи тавил . Ҷой дигар гуфт : إнои إзои лФии залолу сър , إни алмҷрмини фии залолу сър . Яъне фии шқоءу азоб , ва дар сӯра сабаъ гуфт : бали аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳи фии алъзобу алзлоли албъид яъне алшқоءи алтўил . Ваҷҳ панҷум залоласт бмънии бутлон , чунон ки гуфт : аллазӣнаи кФрўоу сдўои ани сиблати аллоҳи أзли أъмолҳм яъне абтли аъмолҳм ,у қоли таъолӣ : Флни изли أъмолҳм яъне Флни ибтли аъмолҳм , ва дар сӯра алкҳФ гуфт : зли съиҳми фии алҳёҳи алднё эй бтли ъмлҳм . Ваҷҳи шашуми залоли бмънии хато , чунон ки дар сӯра алФрқон гуфт : إни ҳам إлои колأнъоми бали ҳам أзли сбило яъне ахтأи триқо ,у қол :у сўФи иълмўни ҳайни ирўни алъзоби ман أзли сбило эй ахтأи триқо , ва дар сӯра алоҳзоб гуфт : Фқди зли злолои мубино эй ахтأи хтأ зоҳиран , ва дар навен ва алқлм гуфт : إнои лзолўн эй ахтأнои тариқи алҷнаҳ . Ваҷҳи ҳафтуми залоли бмънии ҷаҳолат , чунон ки дар сӯра алшъроء гуфт : Фълтҳои إзоу أнои ман алзолин эй ман алҷоҳлин . Ваҷҳи ҳаштуми залоли бмънӣ нисёнаст , чунон ки дар сӯра албқраҳ гуфт : أни тзли إҳдоҳмо яъне ани Теннессии аҳдиҳмои алшҳодаҳ .

وجه سیوم ضلال بمعنی خسران، چنان که در سورة المؤمن گفت: وَ ما کَیْدُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ یعنی فی خسار، و در یس گفت: إِنِّی إِذاً لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ یعنی خسار بیّن، و در سورة یوسف گفت: إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ یعنی فی خسار بیّن من حبّ یوسف، إِنَّا لَنَراها فِی ضَلالٍ مُبِینٍ ای خسران بیّن، إِنَّکَ لَفِی ضَلالِکَ الْقَدِیمِ یعنی فی خسرانک من حبّ یوسف. وجه چهارم ضلال بمعنی شقاء، چنان که در سورة الملک گفت: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ کَبِیرٍ یعنی فی شقاء طویل. جای دیگر گفت: إِنَّا إِذاً لَفِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ، إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ. یعنی فی شقاء و عذاب، و در سورة سبأ گفت: بَلِ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِیدِ یعنی الشّقاء الطویل. وجه پنجم ضلالست بمعنی بطلان، چنان که گفت: الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ یعنی ابطل اعمالهم، و قال تعالی: فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمالَهُمْ یعنی فلن یبطل اعمالهم، و در سورة الکهف گفت: ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا ای بطل عملهم. وجه ششم ضلال بمعنی خطا، چنان که در سورة الفرقان گفت: إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا یعنی اخطأ طریقا، و قال: وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلًا ای اخطأ طریقا، و در سورة الاحزاب گفت: فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِیناً ای اخطأ خطأ ظاهرا، و در نون و القلم گفت: إِنَّا لَضَالُّونَ ای اخطأنا طریق الجنة. وجه هفتم ضلال بمعنی جهالت، چنان که در سورة الشعراء گفت: فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ ای من الجاهلین. وجه هشتم ضلال بمعنی نسیان است، چنان که در سورة البقرة گفت: أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما یعنی ان تنسی احدیهما الشّهادة.