Қавлаи таъолӣ : ва ман أҳсни дино эй : аҳкми динои ммни ахлси амалаи ллаҳ ,у Фўзи амраи илайҳ ,у ҳўи Муҳсин эй : муваҳҳиди ллаҳ , Муҳсини илои халқа ,у атбъи дайни аллоҳи алзии баъс ба мҳмдо . Мегуяд : кист дайндору писандидатар аз он кас ки амали худ аз ширку риё пок кунад ,у кори худ биллоҳ боз гузорад ,у аллоҳро корсозу кори рон худ донад ? ва он гуҳ бо халқи худои некӯкор буду меҳрбон , бар паии он дайни истад ки Муҳамадро бон дайн фиристод , ва он дайн иброҳӣмасту миллати вай . Миллати иброҳӣм дар миллати Муҳамад дохиласт . Ҳар ки бмлти Муҳамад иқрор диҳад , атбоъи миллат иброҳӣм кард .

قوله تعالی: وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً ای: احکم دینا ممّن اخلص عمله للَّه، و فوّض امره الیه، وَ هُوَ مُحْسِنٌ ای: موحّد للَّه، محسن الی خلقه، وَ اتَّبَعَ دین اللَّه الّذی بعث به محمدا. میگوید: کیست دیندار و پسندیده‌تر از آن کس که عمل خود از شرک و ریا پاک کند، و کار خود باللَّه باز گذارد، و اللَّه را کارساز و کار ران خود داند؟ و آن گه با خلق خدا نیکوکار بود و مهربان، بر پی آن دین ایستد که محمد را بآن دین فرستاد، و آن دین ابراهیم است و ملّت وی. ملّت ابراهیم در ملّت محمد داخل است. هر که بملّت محمد اقرار دهد، اتّباع ملّت ابراهیم کرد.

Ибн аббос гуфт : иқрор додан ба каъба ,у намоз кардани бон ,у тавоф кардани гирди он ,у саъии миёни сафоу Марва ,у Ромии ҷмрот ,у ҳалқи раъс ,у ҷумлаи маносик аз дайн иброҳӣмаст . Ҳар ки намози сӯй каъба кард ,у бойени сифот иқрор дод , атбоъи миллат иброҳӣм кард . Ва ин дар шаъни абӯи бикр фурӯ омад бқўли баъзе муфассирон .

ابن عباس گفت: اقرار دادن به کعبه، و نماز کردن بآن، و طواف کردن گرد آن، و سعی میان صفا و مروه، و رمی جمرات، و حلق رأس، و جمله مناسک از دین ابراهیم است. هر که نماز سوی کعبه کرد، و باین صفات اقرار داد، اتّباع ملّت ابراهیم کرد. و این در شأن ابو بکر فرو آمد بقول بعضی مفسّران.

ҲниФои ҳоли ани иброҳӣм , ӯ ани алзмири фӣу атбъ ,у маъноа : моӣлои ани ҷамеъи алأдён .

حَنِیفاً حال عن ابراهیم، او عن الضّمیر فی وَ اتَّبَعَ، و معناه: مائلا عن جمیع الأدیان.

Ва атхзи аллоҳи إброҳими хлилои ибн аббос гуфт : иброҳӣми меҳмондор буд , хона бар сар роҳ доштӣ , то ҳар касе ки бар ваии гузаштӣ , вайро меҳмон кардӣ . Пас як соли мардумонро қаҳт расед , аз иброҳӣми таом талаб карданд ,у иброҳӣмро одат буд ки ҳар соли бор аз Миср оварадӣ , аз наздики дӯстӣ ки дар Миср дошт . Ғуломонроу шутуронро фиристод наздики вай , бори хост , ва бор набӯд он сол , ки эшонро ҳам қаҳти расида буд . Шутуронро тиҳӣ боз гардониданд , то бҳомўнии расиданд ки пар аз рег буд , он чокарони иброҳӣм бо худ гуфтанд : агар аштронро боз гардонем бебор , на хуб буд ,у душманро шамотат буд . Дроистоднду ғрорҳои пар аз рег карданд . Чун бар иброҳӣми расиданди қисса бо иброҳӣм бигуфтанд ,у иброҳӣм дилтанг шуд , ки мардумро умедвор карда буд ,у дил бар он ниҳода ки акнӯн таом расад . Васора дар он ҳоли хуфта буд , ва азин қисса хабар надошт . Пас иброҳӣм дар хоб шуд аз дилтангӣ , васора бедори гашт , ва пурсед ки ғуломони мо расиданд аз Миср ? ва бор овараданд ? гуфтанд : ореи расиданд .Сора сари он бор бикшод , оради сифед некӯ дид . Хбозонро бифармуд то дар пухтан истоданд . Чун иброҳӣм ( ъ ) бедори гашт , буии таом буи расед , гуфт : ёсора ман ин ҳозои алтъом ? аз куҷо омад ин таом ? гуфт : ин онаст ки аз наздики халили ту он дӯст мисрӣ овараданд . Иброҳӣми фазлу каромати худоӣ бар худ бидонаст ва гуфт : ин аз наздики халили ман аллоҳаст , на аз наздики халили мисрӣ . Ибн аббос гуфт : он рӯзи раби алъзаҳи иброҳӣмро дӯсти хонда , ва ӯро халил худ хонд . Ва гуфтаанд : он рӯз ки Фриштгон дар пеш иброҳӣм шуданд , бар сӯратҳои ғуломони некӯ рӯй , иброҳӣми пиндошт ки эшон меҳмононанд , гӯсолаи фарбеҳ бирён кард ,у наздик эшон оварад , он гуҳ гуфт : бихӯред бадви шарт : яке онкӣ чун даст бтъом бурид гўӣид : « бисмии аллоҳ » , ва чун аз таом фориғ шавед , гўӣид : « алҳмди ллаҳ » . Ҷабраил гуфт : ё иброҳӣм ! сазоворӣ ки аллоҳи турои дӯст худ гирад ,у халил худ хонд .

وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا ابن عباس گفت: ابراهیم مهماندار بود، خانه بر سر راه داشتی، تا هر کسی که بر وی گذشتی، وی را مهمان کردی. پس یک سال مردمان را قحط رسید، از ابراهیم طعام طلب کردند، و ابراهیم را عادت بود که هر سال بار از مصر آوردی، از نزدیک دوستی که در مصر داشت. غلامان را و شتران را فرستاد نزدیک وی، بار خواست، و بار نبود آن سال، که ایشان را هم قحط رسیده بود. شتران را تهی باز گردانیدند، تا بهامونی رسیدند که پر از ریگ بود، آن چاکران ابراهیم با خود گفتند: اگر اشترانرا باز گردانیم بی‌بار، نه خوب بود، و دشمن را شماتت بود. درایستادند و غرارها پر از ریگ کردند. چون بر ابراهیم رسیدند قصّه با ابراهیم بگفتند، و ابراهیم دلتنگ شد، که مردم را امیدوار کرده بود، و دل بر آن نهاده که اکنون طعام رسد. و ساره در آن حال خفته بود، و ازین قصّه خبر نداشت. پس ابراهیم در خواب شد از دلتنگی، و ساره بیدار گشت، و پرسید که غلامان ما رسیدند از مصر؟ و بار آوردند؟ گفتند: آری رسیدند. ساره سر آن بار بگشاد، آرد سفید نیکو دید. خبّازان را بفرمود تا در پختن ایستادند. چون ابراهیم (ع) بیدار گشت، بوی طعام بوی رسید، گفت: یا سارة من این هذا الطّعام؟ از کجا آمد این طعام؟ گفت: این آنست که از نزدیک خلیل تو آن دوست مصری آوردند. ابراهیم فضل و کرامت خدای بر خود بدانست و گفت: این از نزدیک خلیل من اللَّه است، نه از نزدیک خلیل مصری. ابن عباس گفت: آن روز ربّ العزّة ابراهیم را دوست خوانده، و او را خلیل خود خواند. و گفته‌اند: آن روز که فریشتگان در پیش ابراهیم شدند، بر صورتهای غلامان نیکو روی، ابراهیم پنداشت که ایشان مهمانان‌اند، گوساله فربه بریان کرد، و نزدیک ایشان آورد، آن گه گفت: بخورید بدو شرط: یکی آنکه چون دست بطعام برید گوئید: «بسم اللَّه»، و چون از طعام فارغ شوید، گوئید: «الحمد للَّه». جبرئیل گفت: یا ابراهیم! سزاواری که اللَّه ترا دوست خود گیرد، و خلیل خود خواند.

Гуфт он рӯзи раби алъзаҳ ӯро халил худ хонд . Ва гуфтаанд : малики аламут басӯрат ҷавонӣ дар сарой халил шуд ,у халил ӯро нашнохт , гуфт бадастӯрӣ ки дарин сарой омадӣ ?

گفت آن روز ربّ العزّة او را خلیل خود خواند. و گفته‌اند: ملک الموت بصورت جوانی در سرای خلیل شد، و خلیل او را نشناخت، گفت بدستوری که درین سرای آمدی؟

Малик аламут гуфт : бадастӯрии худованди сарой . Пас иброҳӣм ӯро бишнохт , он гуҳи малик аламут гуфт : ё иброҳӣм ! худои бандаеро аз бандагон худ бадваст гирифт .

ملک الموت گفت: بدستوری خداوند سرای. پس ابراهیم او را بشناخت، آن گه ملک الموت گفت: یا ابراهیم! خدای بنده‌ای را از بندگان خود بدوست گرفت.

Иброҳӣм гуфт : он кадом бандааст , то ман ӯро хизмат кунам то зинда бошам ?

ابراهیم گفت: آن کدام بنده است، تا من او را خدمت کنم تا زنده باشم؟

Малик аламут гуфт : он бандаи туе ё иброҳӣм . Гуфт : бачаи хислати маро дӯст гирифт ?

ملک الموت گفت: آن بنده تویی یا ابراهیم. گفت: بچه خصلت مرا دوست گرفت؟

Ва халил хонд ? гуфт : бأнки тътӣу лои тأхз .

و خلیل خواند؟ گفت: بأنّک تعطی و لا تأخذ.

Рӯй абди аллоҳи бен умр , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ё Ҷабраили лами атхзи аллоҳи иброҳӣми хлило ? » қол : « лотъомаҳи алтъом ё Муҳамад » , ва рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « атхзи аллоҳи иброҳӣми хлило ,у Мӯсои нҷё ,у атхзнии ҳбибо , сами қол :у иззатии лоؤсрни ҳабибии алии халилӣу нҷиӣ » ,у қол ( с ) : « луи канти мтхзои хлилои лотхзти أбои бикри хлило ,у ани соҳбкми халили аллоҳ » , яъне нафса .

روی عبد اللَّه بن عمر، قال: قال رسول اللَّه (ص): «یا جبرئیل لم اتّخذ اللَّه ابراهیم خلیلا؟» قال: «لاطعامه الطّعام یا محمد»، و روی ابو هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «اتّخذ اللَّه ابراهیم خلیلا، و موسی نجیّا، و اتّخذنی حبیبا، ثمّ قال: و عزّتی لاؤثرنّ حبیبی علی خلیلی و نجیّی»، و قال (ص): «لو کنت متّخذا خلیلا لاتّخذت أبا بکر خلیلا، و انّ صاحبکم خلیل اللَّه»، یعنی نفسه.

Аммо халил аз рӯй луғати он дӯстаст ки дар дӯстии ваии ҳеҷ халал набӯд .

امّا خلیل از روی لغت آن دوست است که در دوستی وی هیچ خلل نبود.

Иброҳӣм халиласт , яъне ки аллоҳ ӯро баргузӣда ва дӯст дошт , дӯстии тамом , ки дар он ҳеҷ халал на , ва раво бошад ки маънии халил , фақир буд , зеро ки хулати ҳоҷат ва Фоқт бошад . Иқол : сади халтае ҳоҷата . Қоли зуҳайри имдҳи ҳзни бен синон :

ابراهیم خلیل است، یعنی که اللَّه او را برگزیده و دوست داشت، دوستی تمام، که در آن هیچ خلل نه، و روا باشد که معنی خلیل، فقیر بود، زیرا که خلّت حاجت و فاقت باشد. یقال: سدّ خلّته‌ای حاجته. قال زهیر یمدح هزن بن سنان:

Халил эй фақир ,у иброҳӣм , халили аллоҳ , лأнаҳи фақири илои аллоҳ , муҳтоҷи илайҳ , лои ҳоҷаи ?лаи илои ғайра .

خلیل ای فقیر، و ابراهیم، خلیل اللَّه، لأنّه فقیر الی اللَّه، محتاج الیه، لا حاجة له الی غیره.

Тарсое аз шайхи абӯи бикри вроқи трмдӣ савол кард , гуфт : чаро ҷоӣзаст худоиро ҷли ҷалолаи иброҳӣмро дӯст гирад ?у ҷоӣзи нмидорид ки исоро фарзанд гирад ?

ترسایی از شیخ ابو بکر وراق ترمدی سؤال کرد، گفت: چرا جائز است خدای را جلّ جلاله ابراهیم را دوست گیرد؟ و جائز نمیدارید که عیسی را فرزند گیرد؟

Абӯи бикри вроқ ҷавоб дод ки : фарзанди ақтзоء ҷинсият кунад ,у худоиро ҷинс нест ,у дӯстии ақтзоء ҷинсият накунад . На бинӣ ки касе асбӣ дӯст дорад , ё ҷавҳарӣ дӯст дорад , ё ҷома , ё бноӣӣ , вазин ҳеҷ чиз бФрзндӣ нагирад , то бадоне ки фарзанди ақтзоء таҷонус кунад ,у лои ҷинси ?лаи ҷли ҷалола . Тарсо чун ин сухан бишунид мусулмони гашт ,у бад-ӣни ислом дар омад .

ابو بکر وراق جواب داد که: فرزند اقتضاء جنسیّت کند، و خدای را جنس نیست، و دوستی اقتضاء جنسیّت نکند. نه‌بینی که کسی اسبی دوست دارد، یا جوهری دوست دارد، یا جامه، یا بنائی، وزین هیچ چیز بفرزندی نگیرد، تا بدانی که فرزند اقتضاء تجانس کند، و لا جنس له جلّ جلاله. ترسا چون این سخن بشنید مسلمان گشت، و بدین اسلام در آمد.

Ва ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзи ихтори минҳои мо ишоء ва ман ишоء ,у кони аллоҳи бакули шайъи ءи мҳитои аҳоти илмаи бҷмиъи алأшёء .

وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ یختار منها ما یشاء و من یشاء، وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطاً احاط علمه بجمیع الأشیاء.

Ва истФтўнки фии алнсоءи алоиаҳи сабаби нузули ин ояти он буд ки араб дар замони ҷоҳилият на занонро аз мирос чизе медоданд ва на кӯдаконро , балки мардонро медоданд , мҳинони эшонро . Раби алъзаҳи дарин ояти насиби занону насиби кӯдакон аз мирос боишон илҳоқ кард , ва бидод фармуд . Ва низ духтарон ятем мебуданд бо мол ва басӯрат зишт , ки авлиёъи эшон аз баҳри зиштӣ сӯрат намехостанд ки эшонро бизанӣ кунанд , ва эшонро бксии нмидоднд , ва дар хона медоштанд аз баҳри мол ки доштанд , бомед онкӣ магар бимиранд ,у моли эшон бмирос бар гиранд .

وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّساءِ الآیة سبب نزول این آیت آن بود که عرب در زمان جاهلیّت نه زنان را از میراث چیزی میدادند و نه کودکان را، بلکه مردان را میدادند، مهینان ایشان را. ربّ العزّة درین آیت نصیب زنان و نصیب کودکان از میراث بایشان الحاق کرد، و بداد فرمود. و نیز دختران یتیم میبودند با مال و بصورت زشت، که اولیاء ایشان از بهر زشتی صورت نمی‌خواستند که ایشان را بزنی کنند، و ایشان را بکسی نمیدادند، و در خانه میداشتند از بهر مال که داشتند، بامید آنکه مگر بمیرند، و مال ایشان بمیراث بر گیرند.

Садӣ гуфт : ин дар шаъни ҷобири абди аллоҳ фурӯ омад , ки духтар ъмӣ дошт , ятемау нобӣно буд , ва басӯрат зишт . Ҷобир гуфт : ё расӯли аллоҳ ! бони сифат ки вайаст мирос гирад ? расӯл худо гуфт : нъм , гирад . Пас мирос ки вайро буд буи дод . Он гуҳ ӯро дар хона медошт , ва бизанӣ бкси нмидод , аз бими онкии шавҳару фарзандони ваии мол бмирос баранд , ва худ бизанӣ нмикрд ки ҷамол надошт ,у гӯш бар он ниҳода ки то бимирад , ва ончӣ ҳаст аз моли вай бмирос баргирад . Раби Алъоламин ин оят фиристод :у истФтўнки фии алнсоء эй истърФўнк . Ва алФтёу алФтўии луғатон ,у ҳўи търиФки алأмр , уфтоне эй ърФнӣ . Мегуяд : аз ту фатвои мипрснд ва фатво мехоҳанд дар кори занон , қул аллоҳи иФтикми Фиҳн ва мо итлии алайкум

سدی گفت: این در شأن جابر عبد اللَّه فرو آمد، که دختر عمّی داشت، یتیمه و نابینا بود، و بصورت زشت. جابر گفت: یا رسول اللَّه! بآن صفت که وی است میراث گیرد؟ رسول خدا گفت: نعم، گیرد. پس میراث که وی را بود بوی داد. آن گه او را در خانه میداشت، و بزنی بکس نمیداد، از بیم آنکه شوهر و فرزندان وی مال بمیراث برند، و خود بزنی نمیکرد که جمال نداشت، و گوش بر آن نهاده که تا بمیرد، و آنچه هست از مال وی بمیراث برگیرد. ربّ العالمین این آیت فرستاد: وَ یَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّساءِ ای یستعرفونک. و الفتیا و الفتوی لغتان، و هو تعریفک الأمر، افتانی ای عرّفنی. میگوید: از تو فتوی میپرسند و فتوی میخواهند در کار زنان، قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَ ما یُتْلی‌ عَلَیْکُمْ‌

Мавзе « мо » рафъаст , алмънӣ : аллоҳи иФтикми Фиҳн .

موضع «ما» رفع است، المعنی: اللَّه یفتیکم فیهنّ.

Ва мо итлии алайкуми фии алкитоби аизо , иФтикми Фиҳн . Мегуяд : аллоҳ фатво мекунаду қуръон фатво мекунад , ва он онаст ки дар аввал сӯра гуфт :у отўои алитомии أмўолҳм .

وَ ما یُتْلی‌ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ ایضا، یفتیکم فیهنّ. میگوید: اللَّه فتوی میکند و قرآن فتوی میکند، و آن آنست که در اوّل سورة گفت: وَ آتُوا الْیَتامی‌ أَمْوالَهُمْ.

Мо кутуби лҳн яъне фарзи лҳни ман алмирос . Ва трғбўни أни тнкҳўҳн яъне :у трғбўни ани أни тнкҳўҳни лдмомтҳн .

ما کُتِبَ لَهُنَّ یعنی فرض لهنّ من المیراث. وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ یعنی: و ترغبون عن أن تنکحوهنّ لدمامتهنّ.

Ва алмстзъФини ман алўлдони ин дар мавзе хФзаст , атфи алии қавлаи Фиҳн , яъне қул аллоҳи иФтикми Фиҳн ,у фии алмстзъФини ман алўлдон . Ва қили атфи алии қавла : фии итомии алнсоء , алмънӣ : фии итомии алнсоءу фии алмстзъФини ман алўлдони аллазӣнаи лои тўрсўнҳм .

وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدانِ این در موضع خفض است، عطف علی قوله فِیهِنَّ، یعنی قل اللَّه یفتیکم فیهنّ، و فی المستضعفین من الولدان. و قیل عطف علی قوله: فِی یَتامَی النِّساءِ، المعنی: فی یتامی النّساء و فی المستضعفین من الولدان الّذین لا تورثونهم.

Ва أни тқўмўо эй :у иФтикми ани тқўмўои ллитомӣ , болқст эй болъдли фии миросҳму молҳму нкоҳҳм . Қил : нзлт фӣам кҳаҳу бнотҳои алии мо сабақи шарҳаи фии садри алсўраҳ .

وَ أَنْ تَقُومُوا ای: و یفتیکم ان تقوموا للیتامی، بِالْقِسْطِ ای بالعدل فی میراثهم و مالهم و نکاحهم. قیل: نزّلت فی ام کحة و بناتها علی ما سبق شرحه فی صدر السورة.

Қоли ибни аббосу ъоӣшаҳ : мо кутуби лҳн , яъне алсдоқ ,у алмънӣ : лои тؤтўнҳни сдоқҳн ,у трғбўни фии нкоҳҳни лҷмолҳн ва мо лҳн ,у қил : фии алмстзъФини ҳам алъбиду аломоء , эй أҳснўои илайҳам , лои тклФўҳми мо лои итиқўн .

قال ابن عباس و عائشة: ما کُتِبَ لَهُنَّ، یعنی الصّداق، و المعنی: لا تؤتونهنّ صداقهنّ، و ترغبون فی نکاحهنّ لجمالهنّ و ما لهنّ، و قیل: فی المستضعفین هم العبید و الاماء، ای أحسنوا الیهم، لا تکلّفوهم ما لا یطیقون.

Ва мо тФълўои ман хайри ммои амртм ба ман қисмаи алмўорис , Фإни аллоҳи кон ба ълимои Фиҷзикм ба .

وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ ممّا امرتم به من قسمة المواریث، فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِهِ عَلِیماً فیجزیکم به.

Ва ривоят кунанд аз броءи ъозб ки охиртар оятӣ ки аз осмон фурӯд омад ин оят буд , ва охиртар сӯрае сӯраи броءаҳ .

و روایت کنند از براء عازب که آخرتر آیتی که از آسمان فرود آمد این آیت بود، و آخرتر سوره‌ای سورة براءة.

Ва إни амрأаҳи хоФти ман бълҳои ншўзои أўи إърозои алоиаҳи Саид ҷбир гуфт : мардӣ занӣ дошт , ва он зан пер гашта буд , ва аз он мард фарзандон дошт . Марди хост ки вайро талоқ диҳад ,у зании дигар аз он некӯтар бихоҳад . Он пер зан гуфт : марои талоқи мада , ва бо фарзандон бигзор , ва қисмат кун маро агар хоҳии бохтёри хеш дар кам ва беш , ва агар хоҳӣ қисмат макун аз баҳри ман , ки раво буд Андӣ ки дар никоҳи ту бимонам . Мард гуфт : чунин кунам , пеши расӯл худо шуд , ва ин ҳол бигуфт .

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً الآیة سعید جبیر گفت: مردی زنی داشت، و آن زن پیر گشته بود، و از آن مرد فرزندان داشت. مرد خواست که وی را طلاق دهد، و زنی دیگر از آن نیکوتر بخواهد. آن پیر زن گفت: مرا طلاق مده، و با فرزندان بگذار، و قسمت کن مرا اگر خواهی باختیار خویش در کم و بیش، و اگر خواهی قسمت مکن از بهر من، که روا بود اندی که در نکاح تو بمانم. مرد گفت: چنین کنم، پیش رسول خدا شد، و این حال بگفت.

Расӯли худо ҷавоб дод ки : аллоҳи сухан ту шунид , ва агар хоҳад иҷобат кунад . Пас раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод . Гӯйанд ин марди рофеъи бен хдиҷи алонсорӣ буд ,у зани ваии хўилаҳи бинти Муҳамади бен мусалламаи алонсорӣ .

رسول خدا جواب داد که: اللَّه سخن تو شنید، و اگر خواهد اجابت کند. پس ربّ العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد. گویند این مرد رافع بن خدیج الانصاری بود، و زن وی خویلة بنت محمد بن مسلمة الانصاری.

Ва إни амрأаҳи хоФт эй илмату рأт , ман бълҳои ншўзо яъне : ибғзҳоу итрки мзоҷътҳоу мбошртҳо ,у иързи бўҷҳаҳи анҳо ,у иқли мҷолстҳоу мҳодстҳо .

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ ای علمت و رأت، مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً یعنی: یبغضها و یترک مضاجعتها و مباشرتها، و یعرض بوجهه عنها، و یقلّ مجالستها و محادثتها.

Мегуяд : агар занӣ аз шавҳари хеши мишносд ва медонад ва мебинад ки вайро душман медорад ,у мубоширату суҳбати вай май бигузорад , ва рӯй аз ваии мигрдонд , ва бо вай нанишинад ва ҳадис накунад , бар эшон танагӣ набошад ки бо якдигар сулҳ кунанд дар қисмат ва дар нафақа . Ва ин чунон бошад ки марди занро гуяд : ту пери гаштӣу рӯзгори ҷавонят басар расед , ва ман мехоҳам ки дигар занӣ хоҳам ,у рӯзгори қисмат вай бифзоем , дар рӯз ва дар шаб , тозагӣу ҷавонии вайро . Агар ту бад-ӣни хушнӯдӣ ва ризо медиҳӣ , бар ҷои худ ва бар ҳоли худ дар никоҳ ман мебош , ва агар на турои бхшнўдӣ гусел кунам . Пас агар зани бад-ӣни ҳолу бад-ӣни сифат ризо диҳад некӯкор буду писандида ,у вайро бар он иҷбор накунанд , ва агар на ки бидӯни ҳақи хеши ризои надиҳад , воҷиб ояд бар шавҳар ки ҳақи вай аз мақому нафақа тамом бидиҳад , ё бникўиӣу эҳсони вайро равон кунад ,у вайро биринҷ ва кроҳит надорад . Ва мард агар вайро дорад ,у ҳақи вай бо кроҳити суҳбат тамом бидиҳад , Муҳсин бошаду сутӯдаи ҳақ ,у аллоҳи вайро ҷазо диҳад бар феъли хайр . Инаст ки аллоҳ гуфт : ва мо тФълўои ман хайри Фإни аллоҳи кон ба ълимо эй иълмаҳу иҷозиаҳи алайҳ . Аммо бар мубоширати вайро иҷбор накунанд , ки он алӣ алхусус ҳақ мардаст , чун фурӯ гузорад бар он иҷбор наравад , бхлоФи мақому нафақа ки ҳақ занаст .

میگوید: اگر زنی از شوهر خویش میشناسد و میداند و می‌بیند که وی را دشمن میدارد، و مباشرت و صحبت وی می‌بگذارد، و روی از وی میگرداند، و با وی ننشیند و حدیث نکند، بر ایشان تنگی نباشد که با یکدیگر صلح کنند در قسمت و در نفقه. و این چنان باشد که مرد زن را گوید: تو پیر گشتی و روزگار جوانیت بسر رسید، و من میخواهم که دیگر زنی خواهم، و روزگار قسمت وی بیفزایم، در روز و در شب، تازگی و جوانی وی را. اگر تو بدین خشنودی و رضا میدهی، بر جای خود و بر حال خود در نکاح من میباش، و اگر نه ترا بخشنودی گسیل کنم. پس اگر زن بدین حال و بدین صفت رضا دهد نیکوکار بود و پسندیده، و وی را بر آن اجبار نکنند، و اگر نه که بدون حق خویش رضا ندهد، واجب آید بر شوهر که حق وی از مقام و نفقه تمام بدهد، یا بنیکویی و احسان وی را روان کند، و وی را برنج‌ و کراهیت ندارد. و مرد اگر وی را دارد، و حقّ وی با کراهیت صحبت تمام بدهد، محسن باشد و ستوده حق، و اللَّه وی را جزا دهد بر فعل خیر. اینست که اللَّه گفت: وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِهِ عَلِیماً ای یعلمه و یجازیه علیه. امّا بر مباشرت وی را اجبار نکنند، که آن علی الخصوص حق مرد است، چون فرو گذارد بر آن اجبار نرود، بخلاف مقام و نفقه که حقّ زنست.

Ва ончии раб алъзаҳ гуфт :у алслҳи хайр , онаст ки пери занро медорад баъд аз тхиир дар нафақау мақом , бчизии маълум сулҳ кунанд . Ва расӯли худо ( с ) бо судаи бинти змъаҳ ҳамин кард . Занӣ буд рӯзгори буии баромада ва пер гашта ,у расӯли хост ки вайро талоқ диҳад . Суда гуфт : маро дар ҷумлаи занон худ бигзор , то фардо дар қиёмат чун маро ҳашар кунанд , бо занони ту ҳашар кунанд , ва ман навбати хеши рӯзу шаб дар кор ъоӣшаҳ кардам .

و آنچه ربّ العزّة گفت: وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ، آنست که پیر زن را میدارد بعد از تخییر در نفقه و مقام، بچیزی معلوم صلح کنند. و رسول خدا (ص) با سوده بنت زمعه همین کرد. زنی بود روزگار بوی برآمده و پیر گشته، و رسول خواست که وی را طلاق دهد. سوده گفت: مرا در جمله زنان خود بگذار، تا فردا در قیامت چون مرا حشر کنند، با زنان تو حشر کنند، و من نوبت خویش روز و شب در کار عائشه کردم.

Расӯли худои он аз ваии бпзирФт , ва чунон кард .

رسول خدا آن از وی بپذیرفت، و چنان کرد.

Қроءи Кӯфаи أн ислҳо хонанд , бзм ёу касри лоам беалиф ,у ҳўи ман алослоҳ .

قرّاء کوفه أَنْ یُصْلِحا خوانند، بضمّ یا و کسر لام بی الف، و هو من الاصلاح.

Ва дар ҳоли танозӯъу тшоҷри ислоҳ истеъмол кунанд , чунон ки тсолҳ истеъмол кунанд , тқўл : аслаҳати байни алмнозъин . Қоли аллоҳи таъолӣ : إлои ман أмри бсдқаҳи أўи маърӯфи أўи إслоҳи байни аннос . Ва « слҳо » раво буд ки насби алӣ алмсдр бошад , лأни алслҳи исми ллмсдри ман аслаҳат , колътоءи ман аътит ,у раво буд ки насб ӯ бар мафъӯл ба ҳамл кунӣ , чунон ки гӯйӣ : аслаҳати сўбо . Боқӣ « ани исолҳо » хонанд , бФтҳ ёу лоаму ташдиди сод ,у бأлФ ,у أсли он « ани итсолҳо »аст , « то » дар сод мдғм карданд , лтқорбҳмои фии алмхрҷ , ва дарин боби тсолҳи маърӯф тараст .

و در حال تنازع و تشاجر اصلاح استعمال کنند، چنان که تصالح استعمال کنند، تقول: اصلحت بین المنازعین. قال اللَّه تعالی: إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ. و «صلحا» روا بود که نصب علی المصدر باشد، لأنّ الصّلح اسم للمصدر من اصلحت، کالعطاء من اعطیت، و روا بود که نصب او بر مفعول به حمل کنی، چنان که گویی: اصلحت ثوبا. باقی «ان یصالحا» خوانند، بفتح یا و لام و تشدید صاد، و بألف، و أصل آن «ان یتصالحا» است، «تا» در صاد مدغم کردند، لتقاربهما فی المخرج، و درین باب تصالح معروف‌تر است.

Ва أҳзрти алأнФс алшҳ гуфтаанд ки шҳ зан онаст ки шӯии худаш дареғ ояд аз зании дигар аз меҳр ӯ ,у шҳ мард онаст ки хештанаш дареғ ояд аз зани хештан аз перӣ ё аз зиштии бмҳри зании дигар . Ва қил :у أҳзрти алأнФси алшҳ яъне алғолби алии нафаси алмрأаҳи алшҳ . Ғолиби он буд ки зан бахил бошад ва бар моли ҳарис , чун шавҳари вайро ббъзии мол хушнӯд гирданд , ваии насиби худ аз шавҳар битавонад гузошт .

وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ گفته‌اند که شحّ زن آنست که شوی خودش دریغ آید از زنی دیگر از مهر او، و شحّ مرد آنست که خویشتنش دریغ آید از زن خویشتن از پیری یا از زشتی بمهر زنی دیگر. و قیل: وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ یعنی الغالب علی نفس المرأة الشّح. غالب آن بود که زن بخیل باشد و بر مال حریص، چون شوهر وی را ببعضی مال خشنود گرداند، وی نصیب خود از شوهر بتواند گذاشت.

Пас гуфт :у إни тҳснўоу ттқўо яъне агар некуӣ кунеду мФорқти нҷўӣид , ва аз майл ва ҷавр бипарҳезед , аллоҳ таъолӣ огоҳаст , аз эҳсону ҷаври шумо хабар дорад ,у ҷзоءи он чунон ки худ хоҳад , диҳад .

پس گفت: وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا یعنی اگر نیکویی کنید و مفارقت نجوئید، و از میل و جور بپرهیزید، اللَّه تعالی آگاهست، از احسان و جور شما خبر دارد، و جزاء آن چنان که خود خواهد، دهد.

Ва лни тсттиъўои أни тъдлўои байни алнсоء эй : лни тқдрўои ани тсўўои бинҳни фии алҳб ,у луи ҳрстми алии алъдл . Маънӣ онаст ки шумо агар чаҳ кушед ва ҳарис бошед , бар онкии миёни занони хеши адлу ростӣ нигаҳ доред , дар дӯстӣ ва меҳр натавонед , ки дар иститоат шумо набӯд ки дилҳо дар дӯстӣ рост доред , аммо ин яке тавонед ки майл накунед дар нафақа ва дар қисмат . Чун ду зан доред ё бештар , ҳамаро дар нафақа ва дар қисмат яксон доред ,у ҷавонро бар пер афзӯнӣ манеҳед , ки агар афзӯнӣ наед , он дигарро ҳамчун зиндонии маҳбӯс фурӯ гузоред , овехтаи миёни ду ҳол , на бешӯй ва на бо шӯй .

وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّساءِ ای: لن تقدروا ان تسوّوا بینهنّ فی الحبّ، و لو حرصتم علی العدل. معنی آنست که شما اگر چه کوشید و حریص باشید، بر آنکه میان زنان خویش عدل و راستی نگه دارید، در دوستی و مهر نتوانید، که در استطاعت شما نبود که دلها در دوستی راست دارید، امّا این یکی توانید که میل نکنید در نفقه و در قسمت. چون دو زن دارید یا بیشتر، همه را در نفقه و در قسمت یکسان دارید، و جوان را بر پیر افزونی منهید، که اگر افزونی نهید، آن دیگر را همچون زندانی محبوس فرو گذارید، آویخته میان دو حال، نه بی‌شوی و نه با شوی.

Ҳусайн фазл гуфт , адл бар ду зарбаст : яке онаст ки дар иститоат банда ояд , ва яке на . Аммо ончӣ дар иститоат ояд онаст ки : бандаро фармуданд , онҷо ки гуфт раби алъзаҳ : إни аллоҳи иأмри болъдл . Ҷой дигар гуфт : қул أмри рабии болқст . Ва ин адли нақиз ҷавраст ки ҳар ду дар тавон банда ояд . Аммо ончӣ дар иститоат ва тавон банда наёяд , рости доштан диласт дар меҳру дӯстӣ бо ҳамаи занон . Ва ин , бандаро нафармӯдаанд , аз онкӣ дар тавон вай нест . Мустафо ( с ) қисмат кард миёни занон ,у адлу ростӣ дар он нигаҳ дошт , он гуҳ гуфт : аллоҳами ҳзаҳи қисматии Фимои амлки Флои тأхзнии Фимои лои амлк » , ва рӯй анаи қол : « аллоҳами ҳзаҳи қисматии Фимои амлку أнти аълами Фимои лои амлк » .

حسین فضل گفت، عدل بر دو ضربست: یکی آنست که در استطاعت بنده آید، و یکی نه. امّا آنچه در استطاعت آید آنست که: بنده را فرمودند، آنجا که گفت ربّ العزّة: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ. جای دیگر گفت: قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ. و این عدل نقیض جور است که هر دو در توان بنده آید. امّا آنچه در استطاعت و توان بنده نیاید، راست داشتن دل است در مهر و دوستی با همه زنان. و این، بنده را نفرموده‌اند، از آنکه در توان وی نیست. مصطفی (ص) قسمت کرد میان زنان، و عدل و راستی در آن نگه داشت، آن گه گفت: اللهم هذه قسمتی فیما املک فلا تأخذنی فیما لا املک»، و روی انّه قال: «اللهم هذه قسمتی فیما املک و أنت اعلم فیما لا املک».

Ва аз умри хитоб ривоят кунанд ки гуфт : аллоҳам аммо қалбии Флои амлк , ва аммо мо сӯии злки Форҷўи ани аъдл . Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман канти ?лаи амрأтони имили илои аҳдиҳмои ани алأхрӣ , ҷоءи явми алқёмаҳу أҳди шқиаҳи соқит » .

و از عمر خطاب روایت کنند که گفت: اللّهمّ امّا قلبی فلا املک، و امّا ما سوی ذلک فارجو ان اعدل. و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «من کانت له امرأتان یمیل الی احدیهما عن الأخری، جاء یوم القیامة و أحد شقّیه ساقط».

Ва қоли инси бен молик : азои тзўҷи албкри ақоми ъндҳои сбъо ,у азои тзўҷи алсиби ақоми ъндҳои слосо .

و قال انس بن مالک: اذا تزوّج البکر اقام عندها سبعا، و اذا تزوّج الثّیّب اقام عندها ثلاثا.

Касе ки бикрӣ бизанӣ кунад , вайро расад ки дар қисмати вайро ҳафт шубони рӯз бар занони дигари афзӯнӣ наад , ва агар сиб бошад се шбонрўз , он гуҳи бқсмту адли миёни эшон боз шавад .

کسی که بکری بزنی کند، وی را رسد که در قسمت وی را هفت شبان روز بر زنان دیگر افزونی نهد، و اگر ثیّب باشد سه شبانروز، آن گه بقسمت و عدل میان ایشان باز شود.

Ва занони змёту озодагони мусулмонон дар қисмат яксонанд ,у озоди занро ду шабасту канизакро як шаб . Ва إни тслҳўо яъне : болъдли фии алқсмаҳи бинҳн ,у ттқўои алҷўр , Фإни аллоҳи кони ғФўрои рҳимои лмои миллати илои алтии тҳбҳои бқлбк , баъди алъдли фии алқсмаҳ .

و زنان ذمّیّات و آزادگان مسلمانان در قسمت یکسان‌اند، و آزاد زن را دو شب است و کنیزک را یک شب. وَ إِنْ تُصْلِحُوا یعنی: بالعدل فی القسمة بینهنّ، و تَتَّقُوا الجور، فَإِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً لما ملت الی الّتی تحبّها بقلبک، بعد العدل فی القسمة.

Ва إни итФрқои иғни аллоҳ куллан ман сътаҳ чун ҳадиси сулҳи рафта буд ,у зикри иҷтимо бар сиблати ҷавоз , аз пас он дар фироқ сухан гуфт , ва рухсат дод , то агар он пери зани бслҳи сар дар наёрад ,у ҷузи тсўит талаб накунад , аз якдигари бтлоқ ҷудо шаванд ,у раби алъзаҳи эшонро ваъда дод ки аз фазли хеш ҳар дуро бениёз кунад , ва рӯзӣ диҳад : он занро аз шӯии дигар , ва ин мардро аз зании дигар .

وَ إِنْ یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللَّهُ کُلًّا مِنْ سَعَتِهِ چون حدیث صلح رفته بود، و ذکر اجتماع بر سبیل جواز، از پس آن در فراق سخن گفت، و رخصت داد، تا اگر آن پیر زن بصلح سر در نیارد، و جز تسویت طلب نکند، از یکدیگر بطلاق جدا شوند، و ربّ العزّة ایشان را وعده داد که از فضل خویش هر دو را بی‌نیاز کند، و روزی دهد: آن زن را از شوی دیگر، و این مرد را از زنی دیگر.

Гӯйанд : мардии пеши Мустафо ( с ) омад ,у ъзб буд , ва аз танагии рӯзӣу маишат шикоят кард . Мустафо ӯро гуфт ки : занӣ бихоҳ то рӯзят фарох шавад . Яъне бҳкми ин оят ки аллоҳ гуфт : إни икўнўои Фқроءи иғнҳми аллоҳи ман фазла . Дайгарӣ омад ки зан дошт , ва аз танагии маишату рӯзӣ шикоят кард . Мустафо ( с ) гуфт ӯро ки : зани талоқи даҳ то рӯзят фарох шавад . Яъне бҳкми ин оят ки аллоҳ гуфт :у إни итФрқои иғни аллоҳ куллан ман сътаҳ .

گویند: مردی پیش مصطفی (ص) آمد، و عزب بود، و از تنگی روزی و معیشت شکایت کرد. مصطفی او را گفت که: زنی بخواه تا روزیت فراخ شود. یعنی بحکم این آیت که اللَّه گفت: إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. دیگری آمد که زن داشت، و از تنگی معیشت و روزی شکایت کرد. مصطفی (ص) گفت او را که: زن طلاق ده تا روزیت فراخ شود. یعنی بحکم این آیت که اللَّه گفت: وَ إِنْ یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللَّهُ کُلًّا مِنْ سَعَتِهِ.

Ва кони аллоҳи восъо яъне : лҷмиъи халқаи фии алрзқу алФзл , ҳкимои Фимои ҳукму ваъз .

وَ کانَ اللَّهُ واسِعاً یعنی: لجمیع خلقه فی الرّزق و الفضل، حَکِیماً فیما حکم و وعظ.

Ва ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрз алоиаҳ мегуяд : хдоирост ҳар чаҳ дар осмонанд аз Фриштгон , ва ҳар чаҳ дар заминанд аз халқон . Ва лақади всинои аллазӣнаи أўтўои алкитоби ман қблкми умматҳои гузаштаанд ,у китобдорони пешина аз тавроту Инҷил , ва ҳар чаҳ буд аз кутуб . Ва إёкми хитоби уммат Муҳамадаст , яъне эшонро ки пеш аз шумо китоб доданд , эшонро ва шуморо эй уммати Муҳамад , андарз кардем : эшонро дар кутуби эшон , ва шуморо дар китоби шумо яъне қуръон , أни атқўои аллоҳ яъне : вҳдўои аллоҳ , ки худоиро ягона донед ,у бмъбўдӣ ягона шиносед . Ва إни ткФрўо ва агар накунед , ва тавҳид бапушед , ва ҷҳўд оред , Фإни ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзу кони аллоҳи ғнёи ҳмидо бҳқиқт донед ки ҳар чаҳ дар ҳафт осмон ва ҳафт заминаст , ҳамаи малик ва малик ӯст , ҳамаи раҳеу банда вайаст , ҳамаи сохтау сунъ вайаст , ва он гуҳ аз тоъати ҳама бениёзаст , вази ситоиши ҳамаи поки сутӯда худаст ва бе ниёзи бҷлоли худ .

وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ الآیة میگوید: خدایراست هر چه در آسمان‌اند از فریشتگان، و هر چه در زمین‌اند از خلقان. وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ امّتهای گذشته‌اند، و کتابداران پیشینه از تورات و انجیل، و هر چه بود از کتب. وَ إِیَّاکُمْ خطاب امّت محمد است، یعنی ایشان را که پیش از شما کتاب دادند، ایشان را و شما را ای امّت محمد، اندرز کردیم: ایشان را در کتب ایشان، و شما را در کتاب شما یعنی قرآن، أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ یعنی: وحّدوا اللَّه، که خدای را یگانه دانید، و بمعبودی یگانه شناسید. وَ إِنْ تَکْفُرُوا و اگر نکنید، و توحید بپوشید، و جحود آرید، فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ غَنِیًّا حَمِیداً بحقیقت دانید که هر چه در هفت آسمان و هفت زمین است، همه ملک و ملک اوست، همه رهی و بنده وی است، همه ساخته و صنع وی است، و آن گه از طاعت همه بی‌نیاز است، وز ستایش همه پاک ستوده خود است و بی‌نیاز بجلال خود.

Ва ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзу кафии биллоҳи вкило эй : доФъоу мҷирои ҳоФзои алии халқаи шҳидо .

وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ کَفی‌ بِاللَّهِ وَکِیلًا ای: دافعا و مجیرا حافظا علی خلقه شهیدا.

إни ишأи изҳбкми أиҳои анноси алоиаҳи ин хитоби мушрикон ва мунофиқонаст .

إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ الآیة این خطاب مشرکان و منافقان است.

Мегуяд : агар аллоҳ хоҳад марг бар шумо гуморд ,у ҳамаро нест гирданд ,у бози қавмии дигари орад аз шумо мутӣътару беҳтар , яъне мусулмонону уммати Аҳмад . Ва ҳамин кард раби Алъоламин ҷли ҷалола , ки дар аҳди расӯли худои ҷаҳони ҳамаи куфр ва маъсият дошт , пас илми исломи ошкорои гашт ,у куфр бо таии идбор худ шуд ,у ҷаҳони ҳама аз нури исломи равшани гашт .

میگوید: اگر اللَّه خواهد مرگ بر شما گمارد، و همه را نیست گرداند، و باز قومی دیگر آرد از شما مطیع‌تر و بهتر، یعنی مسلمانان و امّت احمد. و همین کرد ربّ العالمین جلّ جلاله، که در عهد رسول خدا جهان همه کفر و معصیت داشت، پس علم اسلام آشکارا گشت، و کفر با طیّ ادبار خود شد، و جهان همه از نور اسلام روشن گشت.

Қоли абӯи ҳрираҳ : лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи зарби расӯли аллоҳ ( с ) зуҳри салмон , Фқол : « ҳам қавми ҳозо » яъне : аҷами Форс .

قال ابو هریرة: لمّا نزلت هذه الآیة ضرب رسول اللَّه (ص) ظهر سلمان، فقال: «هم قوم هذا» یعنی: عجم فارس.

Ман кони ириди савоби алднёи Фънди аллоҳи савоби алднё ва алохраҳ мегуяд : ҳар ки бФроӣзи аъмол , дунё хоҳад , аллоҳи таъолӣ ончӣ хоҳад аз дунё буи диҳад , ё ончӣ хоҳад аз вай дафъ кунад дар дунё , аммо дар охирати вайро ҳеҷ савоб набӯд . Ва ҳар ки бФроӣзи аъмоли савоб охират хоҳад , раби Алъоламин ончии вайро бакор ояд аз дунё буи диҳад ,у ончӣ банда хоҳад аз ҷалби манфиату дафъи музират аз вай боз нагирад , ва он гуҳи вайро дар охирати насиб буд биҳишти ҷовдону неъмати бекарон , раби Алъоламин бар нияти охир , ҳам дунё диҳад , ва ҳам уқбо , аммо бар нияти дунёи охирати надиҳад . Расӯл худо гуфт : « алмؤмни ниятаи хайри ман амала ,у амали алмноФқи хайри ман нията ,у кули иъмли алии нията » .

مَنْ کانَ یُرِیدُ ثَوابَ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ میگوید: هر که بفرائض اعمال، دنیا خواهد، اللَّه تعالی آنچه خواهد از دنیا بوی دهد، یا آنچه خواهد از وی دفع کند در دنیا، امّا در آخرت وی را هیچ ثواب نبود. و هر که بفرائض اعمال ثواب آخرت خواهد، ربّ العالمین آنچه وی را بکار آید از دنیا بوی دهد، و آنچه بنده خواهد از جلب منفعت و دفع مضرّت از وی باز نگیرد، و آن گه وی را در آخرت نصیب بود بهشت جاودان و نعمت بیکران، ربّ العالمین بر نیّت آخر، هم دنیا دهد، و هم عقبی، امّا بر نیّت دنیا آخرت ندهد. رسول خدا گفت: «المؤمن نیّته خیر من عمله، و عمل المنافق خیر من نیّته، و کلّ یعمل علی نیّته».

Қил : ҳзаҳи алоиаҳи ваъиди ллмноФқин ,у қил : ҳзи алии алҷҳод ,у савоби алднёи ҳўи алғнимаҳи болҷҳод .

قیل: هذه الآیة وعید للمنافقین، و قیل: حضّ علی الجهاد، و ثواب الدّنیا هو الغنیمة بالجهاد.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои кўнўои қавомин болқст муфассирон гуфтанд : ин оят дар шаън мардӣ омад ки бнздики ваии гувоҳӣ буд бар падари вай , ва метарсид ки агар он гувоҳӣ бидиҳад , иҷҳофӣ бошад бимол вай ,у дарвешии ваии биафзояд . Ва гӯйанд ки : дар шаъни абӯи бикри садиқ фурӯ омад ки касеро бар падари ваии абӯи қҳоФаҳи ҳақӣ буд ,у ваии гувоҳ буд . Мегуяд : эй шумо ки муъминонед ! кўнўои қавомин болқст эй : қўолини болъдли фии алшҳодаҳ , дар гувоҳӣ додани гӯяндагон бъдл бошед , ростӣ нигаҳ доред , гувоҳӣ ки диҳед худоиро диҳед , аз баҳри соҳиби ҳақ ,у бози мгирид , агар чаҳ он гувоҳӣ бар нафас шумо бошад , ё бар падару модар , ё бар хешу пайванд , ва бидон мнгрид ки он кас ки бар вай гувоҳӣ медиҳед , тавонгараст ё дарвеш : тавонгарро аз баҳри тавонгарӣ муҳобо макунед , ва бар дарвеш аз баҳри дарвешии нбхшоӣид , кор ҳар ду биллоҳ фурӯ гузоред , ки аллоҳи бадишон аз шумо сазовортар ,у ончии аллоҳи эшонро хоҳад некӯтар .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ مفسّران گفتند: این آیت در شأن مردی آمد که بنزدیک وی گواهی بود بر پدر وی، و میترسید که اگر آن گواهی بدهد، اجحافی باشد بمال وی، و درویشی وی بیفزاید. و گویند که: در شأن ابو بکر صدّیق فرو آمد که کسی را بر پدر وی ابو قحافه حقّی بود، و وی گواه بود. میگوید: ای شما که مؤمنان‌اید! کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ ای: قوّالین بالعدل فی الشّهادة، در گواهی دادن گویندگان بعدل باشید، راستی نگه دارید، گواهی که دهید خدای را دهید، از بهر صاحب حقّ، و باز مگیرید، اگر چه آن گواهی بر نفس شما باشد، یا بر پدر و مادر، یا بر خویش و پیوند، و بدان منگرید که آن کس که بر وی گواهی میدهید، توانگرست یا درویش: توانگر را از بهر توانگری محابا مکنید، و بر درویش از بهر درویشی نبخشائید، کار هر دو باللّه فرو گذارید، که اللَّه بدیشان از شما سزاوارتر، و آنچه اللَّه ایشان را خواهد نیکوتر.

Флои ттбъўои алҳўии أни тъдлўои шумо бар паии дили хости худ ?марвид , то ҷавр кунед ва аз ҳақ бигардед . «у ани тлўо » бик ваову зми лоами қроءти шомӣ ва Ҳамзааст , аз вале ялии влоиаҳ , иқол :у лӣати алшии ءи азои тавлията ,у ақблти алайҳ , Фўлоиаҳи алшии ءи иқболи алайҳ ,у ҳўи хилофи алоърози анҳу . Ва алмънӣ : ани тқблўо ӯ тързўо . Боқии қроءи إн тлўўо хонанд бадв ваову сукӯни лоам , ман луии илўии лё ,у ҳўи ман лии алқозӣу эърозаи лأҳди алхсмини алии алохр , ӯ ман лии алшҳодаҳ ,у ҳўи таҳрифҳо , ӯ ман лии алғрим ,у ҳўи мдоФътаҳу ммотлтаҳ . Иқол : лўитаҳи ҳуққае доФътаҳ , чун аз мудофеъат буд маънӣ он бошад ки :у ани тдоФъўои фии иқомаи алшҳодаҳ ӯ тързўои анҳо Фтктмўҳо .

فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوی‌ أَنْ تَعْدِلُوا شما بر پی دل خواست خود مروید، تا جور کنید و از حق بگردید. «و ان تلوا» بیک واو و ضمّ لام قراءت شامی و حمزه است، از ولی یلی ولایة، یقال: و لیت الشی‌ء اذا تولّیته، و اقبلت علیه، فولایة الشّی‌ء اقبال علیه، و هو خلاف الاعراض عنه. و المعنی: ان تقبلوا او تعرضوا. باقی قرّاء إِنْ تَلْوُوا خوانند بدو واو و سکون لام، من لوی یلوی لیّا، و هو من لیّ القاضی و اعراضه لأحد الخصمین علی الآخر، او من لیّ الشّهادة، و هو تحریفها، او من لیّ الغریم، و هو مدافعته و مماطلته. یقال: لویته حقّه ای دافعته، چون از مدافعت بود معنی آن باشد که: و ان تدافعوا فی اقامة الشّهادة او تعرضوا عنها فتکتموها.

Мегуяд : агар дар гувоҳӣ додан мудофеъат кунед ,у рӯзгор дар пеш афканед , ё худ инкор кунед , ва пинҳон доред , ва аз он эъроз кунед . Маънии дигар : «у ани тлўо » ва агар бпичониди гувоҳӣу сухан , أўи тързўо яъне ани аллоҳ ,у тқўмўои болшҳодаҳ , ё рӯгардонед аз печ ва гувоҳӣ бидиҳед , ҳар чун ки кунед аллоҳ бидон доноасту огоҳ , иҷозии алмҳсни боҳсонаҳу алмсии ءи босоءтаҳ .

میگوید: اگر در گواهی دادن مدافعت کنید، و روزگار در پیش افکنید، یا خود انکار کنید، و پنهان دارید، و از آن اعراض کنید. معنی دیگر: «و ان تلوا» و اگر بپیچانید گواهی و سخن، أَوْ تُعْرِضُوا یعنی عن اللَّه، و تقوموا بالشّهادة، یا روگردانید از پیچ و گواهی بدهید، هر چون که کنید اللَّه بدان دانا است و آگاه، یجازی المحسن باحسانه و المسی‌ء باساءته.

Ибн аббос гуфт : ин оят дар шаън қозӣон омад ки печ дар рӯй хеши оранд , ва аз як хасм эъроз кунанд . Мустафо ( с ) чун ин оят фурӯ омад , гуфт : « ман кони иؤмни биллоҳу алиўми алохри Флиқми шаҳодатаи алии ман кант , ва ман кони иؤмни биллоҳу алиўми алохри Флои иҷҳди ҳқои ҳўи алайҳ ,у лиؤдаҳи ъФўоу лои илҷӣаҳи илои султону хусумата , лиқттъи баҳои ҳуққа ,у анмои раҷули хосами илои Фқзити ?лаи алии ахиаҳи баҳақи лӣси ҳўи ?лаи алайҳ , Флои иأхзаҳу анмои أқтъи ?лаи қитъаи ман ҷаҳаннам » .

ابن عباس گفت: این آیت در شأن قاضیان آمد که پیچ در روی خویش آرند، و از یک خصم اعراض کنند. مصطفی (ص) چون این آیت فرو آمد، گفت: «من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلیقم شهادته علی من کانت، و من کان یؤمن باللّه و الیوم الآخر فلا یجحد حقّا هو علیه، و لیؤدّه عفوا و لا یلجئه الی سلطان و خصومته، لیقتطع بها حقّه، و انّما رجل خاصم الیّ فقضیت له علی اخیه بحقّ لیس هو له علیه، فلا یأخذه و انّما أقطع له قطعة من جهنّم».

Ва қили лъмори бен ёсир : эй анноси аҳкм ? қол : алзии иҳкми ллноси комаи иҳкми лнФсаҳ ,у қоли ибни аббос ( рз ) : анмои абтлии сулаймони бен Довӯди бмои абтлӣ ба , лأнаҳи тақаддуми илайҳи хасмон , Фҳўии أни икўн алҳақ лоҳдиҳмо . Ва қоли абди аллоҳи бен умр : ҷоءи хасмони илои умр , Фҷлснои илайҳ ,у фии қалбаи алии аҳади алхсмини шайъи ء , Фأқомҳмо , сами ҷлсои мараи ахрӣ , Фأқомҳмо , сами ҷлсои илайҳи алсолсаҳ , ФФсли бинҳмо ,у қол : анҳмои ҷлсои илоу фии қалбии алии аҳади алхсмини шайъи ء , Фкрҳти ани афзали алҳкми алии злк , Фأқмтҳмо , сами ҷлсои ассонӣа ,у қади зҳби баъзи мо фии қалбӣ , Фأқмтҳмои сами ҷлсои алсолсаҳ ,у лои аболии лأии алхсмини кон , Фқзит .

و قیل لعمار بن یاسر: ایّ النّاس احکم؟ قال: الّذی یحکم للنّاس کما یحکم لنفسه، و قال ابن عباس (رض): انّما ابتلی سلیمان بن داود بما ابتلی به، لأنّه تقدّم الیه خصمان، فهوی أن یکون الحقّ لاحدیهما. و قال عبد اللَّه بن عمر: جاء خصمان الی عمر، فجلسنا الیه، و فی قلبه علی احد الخصمین شی‌ء، فأقامهما، ثمّ جلسا مرّة اخری، فأقامهما، ثمّ جلسا الیه الثّالثة، ففصل بینهما، و قال: انّهما جلسا الیّ و فی قلبی علی احد الخصمین شی‌ء، فکرهت ان افضل الحکم علی ذلک، فأقمتهما، ثمّ جلسا الثّانیة، و قد ذهب بعض ما فی قلبی، فأقمتهما ثمّ جلسا الثّالثة، و لا ابالی لأیّ الخصمین کان، فقضیت.

Ва луи алии أнФскм агар касе гуяд : шаҳодат бар хештан чунаст ? ҷавоб онаст ки : ҳақи дайгарӣ бар худ воҷиби шиносад , ва бидон иқрор диҳад . Ибн аббос гуфт : амрўои ани иқўлўо алҳақу луи алии анФсҳм .

وَ لَوْ عَلی‌ أَنْفُسِکُمْ اگر کسی گوید: شهادت بر خویشتن چونست؟ جواب آنست که: حق دیگری بر خود واجب شناسد، و بدان اقرار دهد. ابن عباس گفت: امروا ان یقولوا الحقّ و لو علی انفسهم.