Қавлаи таъолӣ : ва ман أҳсни динои ммни أслми виҷҳаи ллаҳу ҳўи Муҳсини алоиаҳи раби Алъоламин худои ҷаҳонён ,у кирдигори ниҳони дон , ҷли ҷалолау тақаддусати асмоءаҳу тъолти сифота , дарин ояти мухлисонро меситояд ,у ихлос дар аъмоли мипсндд . Ва аввал касе ки ҷомаи ихлос дар сари каъба амал кашид Мустафо буд ки гуфт : « анмои алأъмоли болнёт » .

قوله تعالی: وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ الآیة ربّ العالمین خدای جهانیان، و کردگار نهان دان، جلّ جلاله و تقدّست اسماءه و تعالت صفاته، درین آیت مخلصان را میستاید، و اخلاص در اعمال میپسندد. و اوّل کسی که جامه اخلاص در سر کعبه عمل کشید مصطفی بود که گفت: «انّما الأعمال بالنّیّات».

Ин равиши ихлос дар аъмол ҳамчун равиш рангаст дар гавҳар , чунон ки гавҳар , бе кисвати ранг , сангӣ бошад беқимат , амал беихлос ҷон канданӣаст бесавоб .

این روش اخلاص در اعمال همچون روش رنگ است در گوهر، چنان که گوهر، بی‌کسوت رنگ، سنگی باشد بی‌قیمت، عمل بی‌اخلاص جان کندنی است بی‌صواب.

Маърӯфи крхии қудси аллоҳи рӯҳаи хештанро бтозёнаҳ задӣ , ва гуфтӣ : ё нафаси ахлсии тахаллусӣ , ихлос кун то халоси ёбӣ . Гуфтаанд : илм тухмаст ,у амал заръаст ,у оби он ихлос . Кор ихлос дорад ,у растгорӣ дар ихлосаст ,у саодати абад дар ихлосаст , аммо ихлоси худ азизаст , на ҳар ҷое фурӯд ояд , на баҳр касе рӯй намояд .

معروف کرخی قدّس اللَّه روحه خویشتن را بتازیانه زدی، و گفتی: یا نفس اخلصی تخلصی، اخلاص کن تا خلاص یابی. گفته‌اند: علم تخم است، و عمل زرع است، و آب آن اخلاص. کار اخلاص دارد، و رستگاری در اخلاص است، و سعادت ابد در اخلاص است، امّا اخلاص خود عزیز است، نه هر جایی فرود آید، نه بهر کسی روی نماید.

Раб алъзаҳ гуфт : сари ман сиррии астўдътаҳи қалби ман аҳббти ман ибодӣ .

ربّ العزّة گفت: سرّ من سرّی استودعته قلب من احببت من عبادی.

Дар банӣ Исроили обидӣ буд , вайро гуфтанд : дар фалони ҷойгаҳ дарахтӣаст ки қавмии онро мипрстнд . Он обидро аз баҳри худоу таассуби дайн хашм гирифт , аз ҷой бархест , табар бар дӯши ниҳод , ва рафт то он дарахт аз бех бардорад , ва нест гирданд .

در بنی اسرائیل عابدی بود، وی را گفتند: در فلان جایگه درختی است که قومی آن را میپرستند. آن عابد را از بهر خدا و تعصّب دین خشم گرفت، از جای برخاست، تبر بر دوش نهاد، و رفت تا آن درخت از بیخ بردارد، و نیست گرداند.

Иблиси бсФти перии бароа вай шуд , аз вай пурсед ки куҷо мерӯй ? гуфт : бФлони ҷойгаҳ то он дарахт бар кунам . Гуфт : рӯи бъбодти худ машғӯл бош , ки ин аз дасти ту бар нахезад , бо вай бар овехт , Иблис бофитод ,у обид бар сина вай нишаст . Иблис гуфт : даст аз ман бози гир , то турои як сухан некӯ бигӯям . Даст аз ваии бдошт . Иблис гуфт : эй обиди худоиро пайғомбарон ҳастанд , агар ин дарахт бар мебояд кунад , пайғомбариро фармоед то барканд , туро бад-ӣн нафармӯдаанд . Обид гуфт : на , ки ло бадаст бар кандан ин дарахт .

ابلیس بصفت پیری براه وی شد، از وی پرسید که کجا میروی؟ گفت: بفلان جایگه تا آن درخت بر کنم. گفت: رو بعبادت خود مشغول باش، که این از دست تو بر نخیزد، با وی بر آویخت، ابلیس بافتاد، و عابد بر سینه وی نشست. ابلیس گفت: دست از من باز گیر، تا ترا یک سخن نیکو بگویم. دست از وی بداشت. ابلیس گفت: ای عابد خدای را پیغامبران هستند، اگر این درخت بر میباید کند، پیغامبری را فرماید تا برکند، ترا بدین نفرموده‌اند. عابد گفت: نه، که لا بد است بر کندن این درخت.

Ва ман азин кор бознагардам то тамом кунам . Дигари бораи баҳам бар овехтанд ,у обид ба омад ,у Иблиси биФтод . Иблис гуфт : эй ҷавонмард ! ту мардии дарвешӣ ,у мؤнти ту бар мардумонаст , чаҳ бошад ки ин кор дар боқӣ кунӣ ки бар ту нест , ва туро бидон нафармӯдаанд , ва ман ҳар рӯзи ду динор дар зери болин ту кунам , ҳам турои нек буд ҳам обидони дигарро , ки бар эшон нафақа кунӣ . Обид дарин гуфт вай бимонад . Бо худ гуфт : як динори бсдқаҳи даҳум , ва як динори худ бакор барам беҳтар аз онкии ин дарахт бар кунам , ки маро бад-ӣн нафармӯдаанд , ва на пайғомбарам , то бар ман воҷиб ояд . Пас бойени сухани бозгашт . Дигари рӯзи бомдоди ду динор дид дар зери болини худ . Бар гирифт . Рӯзи дигар ҳамчунин то рӯзи сиўм ки ҳеҷ чиз надид . Хашм гирифт . Табари бардошт , ва рафт то дарахт бар кунад , Иблиси бароа вай омад , ва гуфт : эй марди азин кори баргард ки ин ҳаргиз аз дасти ту бар нахезад . Баҳам бар овехтанд ,у обиди биФтод ,у бадасти Иблиси оҷизи гашт ,у Иблиси қасди ҳалок вай кард . Обид гуфт : маро раҳо кун то бози гирдам , локин бо ман бигӯ ки аввал чаро ман ба омадам , ва акнӯн ту ба омадӣ ? гуфт : аз онкӣ дар аввал аз баҳр худоӣ бархестӣ ,у дайни худоиро хашм гирифтӣ , раби алъзаҳи марои мусаххар ту кард . Ҳар ки барои худои бохалос корӣ кунад , маро бар вай даст набӯд . Акнӯн аз баҳри тамаъи хеш ва аз баҳри дунё хашм гирифтӣ , тобеъи ҳавоӣ худ шудӣ , лои ҷурм бар ман барнаёмадӣ ,у мақҳури ман гаштӣ .

و من ازین کار بازنگردم تا تمام کنم. دیگر باره بهم بر آویختند، و عابد به آمد، و ابلیس بیفتاد. ابلیس گفت: ای جوانمرد! تو مردی درویشی، و مؤنت تو بر مردمان است، چه باشد که این کار در باقی کنی که بر تو نیست، و ترا بدان نفرموده‌اند، و من هر روز دو دینار در زیر بالین تو کنم، هم ترا نیک بود هم عابدان دیگر را، که بر ایشان نفقه کنی. عابد درین گفت وی بماند. با خود گفت: یک دینار بصدقه دهم، و یک دینار خود بکار برم بهتر از آنکه این درخت بر کنم، که مرا بدین نفرموده‌اند، و نه پیغامبرم، تا بر من واجب آید. پس باین سخن بازگشت. دیگر روز بامداد دو دینار دید در زیر بالین خود. بر گرفت. روز دیگر همچنین تا روز سیوم که هیچ چیز ندید. خشم گرفت. تبر برداشت، و رفت تا درخت بر کند، ابلیس براه وی آمد، و گفت: ای مرد ازین کار برگرد که این هرگز از دست تو بر نخیزد. بهم بر آویختند، و عابد بیفتاد، و بدست ابلیس عاجز گشت، و ابلیس قصد هلاک وی کرد. عابد گفت: مرا رها کن تا باز گردم، لکن با من بگو که اوّل چرا من به آمدم، و اکنون تو به آمدی؟ گفت: از آنکه در اوّل از بهر خدای برخاستی، و دین خدای را خشم گرفتی، ربّ العزّة مرا مسخّر تو کرد. هر که برای خدا باخلاص کاری کند، مرا بر وی دست نبود. اکنون از بهر طمع خویش و از بهر دنیا خشم گرفتی، تابع هوای خود شدی، لا جرم بر من برنیامدی، و مقهور من گشتی.

Мустафо ( с )ро пурседанд ки ихлос чист ? гуфт : онкии гӯйӣ : рабии аллоҳ , сами тстқими комаи амрат .

مصطفی (ص) را پرسیدند که اخلاص چیست؟ گفت: آنکه گویی: ربّی اللَّه، ثم تستقیم کما امرت.

Ва ман أҳсни динои ммни أслми виҷҳаи ллаҳу ҳўи Муҳсин воситӣ гуфт :у ҳўи Муҳсин , маънӣ онаст ки :у ҳўи иҳсни ани ислми виҷҳаи ллаҳ . Мегуяд : роҳи поку дайни некӯи он каси рост ки рӯй худ фаро ҳақ кунад , ва нек донаду шиносади ин рӯзии фарои ҳақ кардан ,у ихлоси биҷой овардан ки на ҳар касе ки бадаргоҳ султон расад , ваии адаби ҳазрати шиносад .

وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ واسطی گفت: و هو محسن، معنی آنست که: و هو یحسن ان یسلم وجهه للَّه. میگوید: راه پاک و دین نیکو آن کس راست که روی خود فرا حق کند، و نیک داند و شناسد این روزی فرا حق کردن، و اخلاص بجای آوردن که نه هر کسی که بدرگاه سلطان رسد، وی ادب حضرت شناسد.

Он гуҳ гуфт :у атбъи млаҳи إброҳим ҳниФо ишоратаст бдонкаҳи ин ҳолати иброҳӣм ( ъ )аст ки рӯй баҳақи ниҳод ,у адаби ҳазрат биҷой оварад , худро насибӣ нагузошт . Ҳамаи дрбохт : ҳам нафас , ва ҳам мол , ва ҳам фарзанд . Нафаси худ дрбохти рзоءи ҳақро , фарзанди дрбохти атбоъи фармон ӯро ,у моли дрбохти шафқат бар халқ ӯро . Лои ҷурми раби алъзаҳ ӯро бстўд ,у халил худ хонд , гуфт :у атхзи аллоҳи إброҳими хлило

آن گه گفت: وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً اشارتست بدانکه این حالت ابراهیم (ع) است که روی بحق نهاد، و ادب حضرت بجای آورد، خود را نصیبی نگذاشت. همه درباخت: هم نفس، و هم مال، و هم فرزند. نفس خود درباخت رضاء حق را، فرزند درباخت اتّباع فرمان او را، و مال درباخت شفقت بر خلق او را. لا جرم ربّ العزّة او را بستود، و خلیل خود خواند، گفت: وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا

Рӯй ани аллоҳи таъолии аўҳии илайҳ : анати халилӣу أнои хлилк , Фонзри ани лои атлъи фии ширку қади таъаллуқати бғирӣ , Фоқтъи хлтки анӣ .

روی انّ اللَّه تعالی اوحی الیه: انت خلیلی و أنا خلیلک، فانظر ان لا اطّلع فی شرک و قد تعلّقت بغیری، فاقطع خلّتک عنّی.

Ва гуфтаанд ки : чун раби алъзаҳи рақами хулат бар вай кашид , ва ин Нидо дар олам дод ки :у атхзи аллоҳи إброҳими хлило , Фриштгони овоз бар овараданд ки худовандо ! чаҳ кард иброҳӣм ки бо ваии ин каромат кардӣ ? ва аз ҷаҳонёни ин тахсӣс вай омад ? фармон омад ки : эй Ҷабраилпурҳои тоؤсии фурӯи гушой , ва аз зрўаҳи сидраи бқмаҳи он кӯҳи рӯ ,у номи мо бсмъ ӯ расон . Ҷабраил биёмад , ва дар пас он кӯҳи истод ,у халилро сесад гилаи гӯсфанд буд , бо ҳар гилаи сегӣ ,у қаллодаи заррин дар гардани вай . Ҷабраили овоз бар оварад ки : ё қуддус ! . Халил аз лиззати он самоъи биҳуши гашт , аз пой даромад , гуфт : эй гӯянда , як бори дигари бози гӯй , ва ин гилаи гӯсфанди бойени сагу қаллодаи заррини туро . Ҷабраили як бори дигар овоз баровард ки : ё қуддус ! халил дар хок тмрғ мекард , ва чун мурғи ним бсмл мегуфт : як бори дигари бози гӯй ва ин гилаи дигари туро ,у أншд :

و گفته‌اند که: چون ربّ العزّة رقم خلّت بر وی کشید، و این ندا در عالم داد که: وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا، فریشتگان آواز بر آوردند که خداوندا! چه کرد ابراهیم که با وی این کرامت کردی؟ و از جهانیان این تخصیص وی آمد؟ فرمان آمد که: ای جبرئیل پرهای طاؤسی فرو گشای، و از ذروه سدره بقمّه آن کوه رو، و نام ما بسمع او رسان. جبرئیل بیامد، و در پس آن کوه ایستاد، و خلیل را سیصد گله گوسفند بود، با هر گله سگی، و قلاده زرین در گردن وی. جبرئیل آواز بر آورد که: یا قدّوس!. خلیل از لذّت آن سماع بیهوش گشت، از پای درآمد، گفت: ای گوینده، یک بار دیگر باز گوی، و این گله گوسفند باین سگ و قلاده زرین ترا. جبرئیل یک بار دیگر آواز برآورد که: یا قدّوس! خلیل در خاک تمرّغ میکرد، و چون مرغ نیم بسمل میگفت: یک بار دیگر باز گوی و این گله دیگر ترا، و أنشد:

Ҳамчунин вомии хост , то сесад гила ҳама бидод . Он гуҳ чун ҳама бидода буд , он ақдҳо муҳкамтар гашт , ишқу ифлоси баҳами пайваст . Халил овоз баровард ки : ё абди аллоҳ ! як бори дигари бози гӯйу ҷонами туро .

همچنین وامی‌خواست، تا سیصد گله همه بداد. آن گه چون همه بداده بود، آن عقدها محکم‌تر گشت، عشق و افلاس بهم پیوست. خلیل آواز برآورد که: یا عبد اللّه! یک بار دیگر باز گوی و جانم ترا.

Ҷабраилро вақти хуши гашт ,пурҳои тоўсии Фрўгшод , гуфт : агар қусӯрӣ ҳаст дар дидаи мост , аммо турои ишқ бар камоласт , баҳақи атхзки хлило .

جبرئیل را وقت خوش گشت، پرهای طاوسی فروگشاد، گفت: اگر قصوری هست در دیده ماست، امّا ترا عشق بر کمالست، بحقّ اتّخذک خلیلا.

Ва ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзи дарин оёти се ҷойгаҳ боз гуфт :у ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрз , ҳар ҷои қавмиро танбеҳаст ,у маъниро махсӯс . Аввали танбеҳи омма мусулмононаст . Дувуми танбеҳи мутааббидон ва муттақеонаст . Сиўми танбеҳи садиқон ва хосгёнаст . Аввали оммаи мусулмононро гуфт ки : ҳар чаҳ дар осмон ва заминаст ҳамаи малику малик манаст . Ҳамаи офарӣда ва сунъ манаст . Илми ман баҳамаи расида , ва аз ҳамаи огоҳам . Ҳақҳо миёни шумо воҷиб кардам , ва фарзҳо боз буридам . Занонроу ятемонроу мустазъафонро ҳақҳо биҷой оред ,у фармӯдаи ман бакор доред ,у бмўосот ва сулҳ кушед . Агар нек кунед ва агар бад , агар сулҳ кунед вагар ҷанг , бҳқиқт донед ки ман медонам ва ман май байнам , ки ҳамаи офарӣда ва сунъ манаст , офарӣдау сунъи ман кӣ пинҳон шавад бар ман : أи лои иълми ман халқу ҳўи аллтиФи алхбир .

وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ درین آیات سه جایگه باز گفت: وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ، هر جای قومی را تنبیه است، و معنی را مخصوص. اوّل تنبیه عامّه مسلمانان است. دوم تنبیه متعبّدان و متّقیان است. سیوم تنبیه صدّیقان و خاصّگیان است. اوّل عامّه مسلمانان را گفت که: هر چه در آسمان و زمین است همه ملک و ملک من است. همه آفریده و صنع منست. علم من بهمه رسیده، و از همه آگاهم. حقها میان شما واجب کردم، و فرضها باز بریدم. زنان را و یتیمان را و مستضعفان را حقها بجای آرید، و فرموده من بکار دارید، و بمواسات و صلح کوشید. اگر نیک کنید و اگر بد، اگر صلح کنید و گر جنگ، بحقیقت دانید که من میدانم و من می‌بینم، که همه آفریده و صنع منست، آفریده و صنع من کی پنهان شود بر من: أَ لا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ.

Дар оят дигар гуфт :у ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзу лақади всинои алоиаҳи шумо ки обидон ва парҳезгоронед , якборагии ҳамаи бкўии тақво дар оӣид ,у тақвои паноҳ худ созед , ва аз роҳи шабаҳат ва тӯҳмат бархезед . Ин бигуфт ва бифармуд , он гуҳи гуруҳеро тавфиқ дод ,у гуруҳеро дар роҳи хизлон фурӯ гузошт ,у ҳамаро огоҳӣ дод ки ман бениёзам , на аз тоъати он муваффақи марои суд , на аз маъсияти он мхзўли марои зиён . Ҳар чаҳ дар осмону замини ҳамаи малику малики ман , ҳамаи мақдӯру маснӯъи ман , агар хўостмии ҳамаи муваффақи оФридмӣ ё ҳамаи мхзўл . Касро бар ман эътироз на , ва аз ҳукми ман эъроз на .

در آیت دیگر گفت: وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الآیة شما که عابدان و پرهیزگاران‌اید، یکبارگی همه بکوی تقوی در آئید، و تقوی پناه خود سازید، و از راه شبهت و تهمت برخیزید. این بگفت و بفرمود، آن گه گروهی را توفیق داد، و گروهی را در راه خذلان فرو گذاشت، و همه را آگاهی داد که من بی‌نیازم، نه از طاعت آن موفّق مرا سود، نه از معصیت آن مخذول مرا زیان. هر چه در آسمان و زمین همه ملک و ملک من، همه مقدور و مصنوع من، اگر خواستمی همه موفّق آفریدمی یا همه مخذول. کس را بر من اعتراض نه، و از حکم من اعراض نه.

Дар оят сиўм гуфт :у ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзу кафии биллоҳи вкилои танбеҳи садиқон ва муҳибонаст , ки ҳафт осмон ва ҳафт замин ва ҳар чаҳ дар он , ҳама он манаст , на бидон офаридам то ту рӯй бидон оре ,у дил бар он наҳй , ки баси бони Бамоне , ва аз ман бози Монӣ , локин бидон офаридам то бтўи намоям , ва бар нафас ту ороем . Он гуҳ чун ҳама бигзорӣ , ва рӯй бмни оре , ҳама дар хизмати ту орм ,у ҳамаи зери даст ту кунам . Ва ин маънӣ дар хабараст : ё дунёи ахдмии ман хдмнӣу атъбии ман хдмку ҳикояти саҳл тстрӣ маърӯфаст ки : Халифаи рӯзгори моли фаровон бар вай арза кард , ҳеҷ напазируфт . Яке пурсед ки чаро напазируфтӣ ? саҳл дуо кард то раби алъзаҳи парда аз дидаи он соили бардошт , дар нигараст як ҷаҳони гавҳар ва марворид дид . Он гуҳ гуфт : эй ҷавонмард ! моро ҳоҷат бимол Халифа нест , ки ҳамаи ҷаҳони бФрмони мост ,у хзоӣни замин бар мо арза мекунанд , локини мо худ наме хоҳем .

در آیت سیوم گفت: وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ کَفی‌ بِاللَّهِ وَکِیلًا تنبیه صدّیقان و محبّان است، که هفت آسمان و هفت زمین و هر چه در آن، همه آن منست، نه بدان آفریدم تا تو روی بدان آری، و دل بر آن نهی، که بس بآن بمانی، و از من باز مانی، لکن بدان آفریدم تا بتو نمایم، و بر نفس تو آرایم. آن گه چون همه بگذاری، و روی بمن آری، همه در خدمت تو آرم، و همه زیر دست تو کنم. و این معنی در خبر است: یا دنیا اخدمی من خدمنی و اتعبی من خدمک و حکایت سهل تستری معروفست که: خلیفه روزگار مال فراوان بر وی عرضه کرد، هیچ نپذیرفت. یکی پرسید که چرا نپذیرفتی؟ سهل دعا کرد تا ربّ العزّة پرده از دیده آن سائل برداشت، در نگرست یک جهان گوهر و مروارید دید. آن گه گفت: ای جوانمرد! ما را حاجت بمال خلیفه نیست، که همه جهان بفرمان ماست، و خزائن زمین بر ما عرضه می‌کنند، لکن ما خود نمی‌خواهیم.