Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои омнўои биллоҳи ибн аббос гуфт : сабаби нузули ин ояти он буд ки абди аллоҳи бен салому асаду асиди писарони каъб ,у сълбаҳи бен Қайс вау ёмини бен ёмину бародари зодаи абди аллоҳи салом , слмаҳу хоҳарзодаи ваии салом , ӣнони муъминони аҳл китобанд , пеши Мустафо ( с ) шуданд , ва гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! мо имон меорем бтў ,у бқрони китоби ту , ва ба Мӯсо ва бар тавроти китоби вай , ва ба ъзир ,у беруни азин ҳар чаҳ ҳаст аз китобу русул имон бидон наёрем . Мустафо ( с ) гуфт : на , ки имон оред бхдоу брсўли ваии Муҳамад ,у бктоби ваии қуръон ,у баҳри китоб ки пеш аз қуръон фурӯ омад . Эшон гуфтанд : накунем . Пас раби Алъоламин ин оят фиристод , мегуяд : эй шумо ки ба Муҳамаду бқрон ва ба Мӯсо ва ба таврот гаравиданд , омнўои биллоҳу расӯлаи биллоҳи бгрўид ,у брсўли ваии Муҳамад ,у бктоби ваии қуръон ,у баҳри китоб ки пеш аз ваии фурӯ фиристода омад : тавроту Инҷилу збўру ҷуз аз он аз кутубу суҳуф .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ ابن عباس گفت: سبب نزول این آیت آن بود که عبد اللَّه بن سلام و اسد و اسید پسران کعب، و ثعلبة بن قیس و و یامین بن یامین و برادر زاده عبد اللَّه سلام، سلمه و خواهرزاده وی سلام، اینان مؤمنان اهل کتاب‌اند، پیش مصطفی (ص) شدند، و گفتند: یا رسول اللَّه! ما ایمان میآریم بتو، و بقرآن کتاب تو، و به موسی و بر تورات کتاب وی، و به عزیر، و بیرون ازین هر چه هست از کتاب و رسل ایمان بدان نیاریم. مصطفی (ص) گفت: نه، که ایمان آرید بخدا و برسول وی محمد، و بکتاب وی قرآن، و بهر کتاب که پیش از قرآن فرو آمد. ایشان گفتند: نکنیم. پس ربّ العالمین این آیت فرستاد، میگوید: ای شما که به محمد و بقرآن و به موسی و به تورات گرویدند، آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ باللّه بگروید، و برسول وی محمد، و بکتاب وی قرآن، و بهر کتاب که پیش از وی فرو فرستاده آمد: تورات و انجیل و زبور و جز از آن از کتب و صحف.

Пас куффори аҳли китобро гуфт : эшон ки имон наёварданд ,у бхдо кофар шуданду бФриштгон , яъне ҷуҳудон ки ба Ҷабраил кофар шуданд , ва бут прессатон гуфтанд : алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ . Раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи эшонро гуфт : ва ман икФри биллоҳу млоӣктаҳу кутубау русулау алиўми алохри Фқди зли злолои бъидо .

پس کفّار اهل کتاب را گفت: ایشان که ایمان نیاوردند، و بخدا کافر شدند و بفریشتگان، یعنی جهودان که به جبرئیل کافر شدند، و بت پرستان گفتند: الملائکة بنات اللَّه. ربّ العزّة جلّ جلاله ایشان را گفت: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً.

Чун ин оят фурӯ омад , муъминони аҳл китоб гуфтанд : ё расӯли аллоҳи мо бхдоӣ имон оварадем ,у брсўли ваии Муҳамад ,у бктоби ваии қуръон , ва бар ҳар расӯлу китобӣ ки пеш аз қуръон фурӯ омад , ва имон оварадем бФриштгону рӯзи растохез , ло нафарқ байн أҳд манеҳам комаи феълати алиҳўду алнсорӣ ,у нҳни ?лаи мслмўн . Заҳҳок гуфт : ин оят дар шаъни ҷуҳудон ва тарсоён омад , ва маънӣ онаст ки : эй шумо ки имони овардед ба Мӯсоу таврот ва ба исоу Инҷил , ба Муҳамад имон ореду бқрон .

چون این آیت فرو آمد، مؤمنان اهل کتاب گفتند: یا رسول اللَّه ما بخدای ایمان آوردیم، و برسول وی محمد، و بکتاب وی قرآن، و بر هر رسول و کتابی که پیش از قرآن فرو آمد، و ایمان آوردیم بفریشتگان و روز رستاخیز، لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ کما فعلت الیهود و النصاری، وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ. ضحاک گفت: این آیت در شأن جهودان و ترسایان آمد، و معنی آنست که: ای شما که ایمان آوردید به موسی و تورات و به عیسی و انجیل، به محمد ایمان آرید و بقرآن.

Ва гуфтаанд ки : алӣ алхусус дар шаън ҷуҳудон омад , ва маънӣ онаст ки эй шумо ки имони овардеди бончаҳи аввали рӯз фурӯ фиристоданд , имон оред бончаҳи охири рӯз фурӯ фиристоданд .

و گفته‌اند که: علی الخصوص در شأن جهودان آمد، و معنی آنست که ای شما که ایمان آوردید بآنچه اوّل روز فرو فرستادند، ایمان آرید بآنچه آخر روز فرو فرستادند.

Ва баёни ин оят дар он оятаст ки гуфт :у қолати тоӣФаҳи ман أҳли алкитоби омнўои болзии أнзли алии аллазӣнаи омнўои ваҷҳи алнҳори алоиаҳ . Ва гуфтаанд : ин ояти хитоб муъминонаст , ва таъвил онаст : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои омнўо эй ақимўоу асбтўои алии алоямон , кқўлаҳи таъолӣ : фоилами أнаҳи лои إлаҳи إлои аллоҳ эй : асбти алии мо анати алайҳ . Мегуяд : эй шумо ки муъминонед ! бар имони хеши саботи нмоӣид , ва устувор бошед , аз он бмгрдид .

و بیان این آیت در آن آیت است که گفت: وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ الآیة. و گفته‌اند: این آیت خطاب مؤمنان است، و تأویل آنست: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا ای اقیموا و اثبتوا علی الایمان، کقوله تعالی: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ای: اثبت علی ما انت علیه. میگوید: ای شما که مؤمنان‌اید! بر ایمان خویش ثبات نمائید، و استوار باشید، از آن بمگردید.

Ва гуфтаанд ки хитоб мунофиқонаст , эшон ки бошкоро тасдиқ менамуданду пинҳони такзиб дар дил медоштанд . Мегуяд : эй шумо ки бошкорои имони овардед ! дар хилват ва дар сар имон оред . Қавмӣ гуфтанд ки : эҳтимол кунад ки ин хитоб бут прессатон бошад ,у маънии он буд ки : эй шумо ки имон ба лоату ъзӣу тоғӯти овардед ! бхдоу расӯл имон оред , ки чун лои бади имон бчизӣ мебояд оварад , бхдои сазо буд ки оранд ,у брсўли вай , ва китобҳои вай , на бонкаҳ дар вай на манфиатаст , ва на музират , на офаринад , на рӯзӣ диҳад , на зинда кунад , на меронад .

و گفته‌اند که خطاب منافقان است، ایشان که بآشکارا تصدیق مینمودند و پنهان تکذیب در دل میداشتند. میگوید: ای شما که بآشکارا ایمان آوردید! در خلوت و در سرّ ایمان آرید. قومی گفتند که: احتمال کند که این خطاب بت‌پرستان باشد، و معنی آن بود که: ای شما که ایمان به لات و عزی و طاغوت آوردید! بخدا و رسول ایمان آرید، که چون لا بدّ ایمان بچیزی میباید آورد، بخدای سزا بود که آرند، و برسول وی، و کتابهای وی، نه بآنکه در وی نه منفعتست، و نه مضرّت، نه آفریند، نه روزی دهد، نه زنده کند، نه میراند.

Ва алкитоб алзӣ назул алии расӯлау алкитоби алзии أнзли ман қабл назулу анзли дарин оят , бзм навену алифи қроءти ?маккейу шомӣу абӯ Амраст алии асноди алФъли илои алмФъўл ба , мисли қавла : лтбини ллнос мо назул إлиҳм . Боқӣ , назулу анзл , бФтҳ навен ва алиф хонанд , алии асноди алФъли илои аллоҳи таъолӣ ,у алмънӣ :у алкитоби алзии нзлаҳи аллоҳи таъолӣ . Қавмӣ гуфтанд аз асҳоби ҳадис ки : раби алъзаҳи дарин оят мؤмнонро гуфт : имон биёред то маълум шавад ки имон зиёдат мепазирад ,у зиёдату нуқсон дар имон шавад . Ва ин ҳамчунонаст ки маоз гуфт дар он хабари маърӯф : « тъолўои нؤмни соъаҳ »у амсоли ин дар қуръон фаровонаст .

وَ الْکِتابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلی‌ رَسُولِهِ وَ الْکِتابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ نزّل و انزل درین آیت، بضمّ نون و الف قراءت مکی و شامی و ابو عمرو است علی اسناد الفعل الی المفعول به، مثل قوله: لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ. باقی، نزّل و انزل، بفتح نون و الف خوانند، علی اسناد الفعل الی اللَّه تعالی، و المعنی: و الکتاب الّذی نزّله اللَّه تعالی. قومی گفتند از اصحاب حدیث که: ربّ العزّة درین آیت مؤمنانرا گفت: ایمان بیارید تا معلوم شود که ایمان زیادت میپذیرد، و زیادت و نقصان در ایمان شود. و این همچنانست که معاذ گفت در آن خبر معروف: «تعالوا نؤمن ساعة» و امثال این در قرآن فراوان است.

إни аллазӣнаи омнўои сами кФрўо қтодаҳ гуяд : ӣнон ҷуҳудонанд , яъне : омнўои бмўсӣ , сами кФрўои ҳайни ъбдўои алъҷл , сами омнўои бмўсии баъди авда , сами кФрўо , сами аздодўои кФрои бмҳмд ( с ) . Муҷоҳид гуфт : сами аздодўои кФро , маънӣ онаст ки : бар куфр бимиранд . Клбӣ гуфт : إни аллазӣнаи омнўои бмўсии сами кФрўои бмўсӣ .

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا قتاده گوید: اینان جهودان‌اند، یعنی: آمنوا بموسی، ثمّ کفروا حین عبدوا العجل، ثمّ آمنوا بموسی بعد عوده، ثمّ کفروا، ثمّ ازدادوا کفرا بمحمّد (ص). مجاهد گفت: ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً، معنی آنست که: بر کفر بمیرند. کلبی گفت: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا بموسی ثُمَّ کَفَرُوا بموسی.

Ин ҷуҳудонанд ки имон овараданд ба Мӯсо , пас кофар шуданд ба Мӯсо , ва имон овараданд ба ъзир , пас баъд аз ъзир кофар шуданд бъисӣ , ва тарсоёнанд ки ба Мӯсо кофар шуданд , ва ба исо имон овараданд , пас дар куфри биФзўднд ки ба Муҳамаду қуръон кофар шуданд .

این جهودان‌اند که ایمان آوردند به موسی، پس کافر شدند به موسی، و ایمان آوردند به عزیر، پس بعد از عزیر کافر شدند بعیسی، و ترسایان‌اند که به موسی کافر شدند، و به عیسی ایمان آوردند، پس در کفر بیفزودند که به محمد و قرآن کافر شدند.

Раб алъзаҳ гуфт : лами икни аллоҳи лиғФри ?лааму лои лиҳдиҳми сбило яъне : мо ақомўои алии злк , мо дом то барин куфр бошанд , аллоҳи нёмрзди эшонро ҳаргиз ,у роҳ рост нанамояд .

ربّ العزّة گفت: لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلًا یعنی: ما اقاموا علی ذلک، ما دام تا برین کفر باشند، اللَّه نیامرزد ایشان را هرگز، و راه راست ننماید.

Акнӯн бҳкми шаръ агар мусулмонӣ муртад шавад , пас мусулмон шавад , пас дигари бор муртад шавад , боз мусулмон шавад , мазҳаби аҳл ҳақ онаст ки баҳри дФътӣ ки мусулмон шавад бдрстии исломи вай ҳукм кунанд ,у хӯну моли вай маъсӯм шавад , ва ҳечкас аз уламои дарин масаъла хилоф намекунанд , магари исҳоқи роҳўиаҳ ки мегуяд : бдФъти сиўм чун муртад шавад худои баъд аз он тўбт вай напазирад , ва ин оят бадалел меорад : إни аллазӣнаи омнўои сами кФрўои сами омнўои сами кФрўо , мегуяд бсиўми дафъати раб алъзаҳ гуфт : лами икни аллоҳи лиғФри ?лаам . Ҷавоб вай онаст ки чун бдФъти сиўм кофар шавад , ва бар он куфр бимонад , ва дар куфри биафзояд ,у босалом боз нагардад , аллоҳи вайро нёмрзд . Аммо чун босалом боз гардаду куфри бигузорад , аллоҳи вайро биёмурзад , ки гуфт ҷли ҷалола бар итлоқ : إни интҳўои иғФри ?лаами мо қади салаф . Ва Мустафо ( с ) гуфт : алисломи иҳби мо қибла .

اکنون بحکم شرع اگر مسلمانی مرتدّ شود، پس مسلمان شود، پس دیگر بار مرتدّ شود، باز مسلمان شود، مذهب اهل حق آنست که بهر دفعتی که مسلمان شود بدرستی اسلام وی حکم کنند، و خون و مال وی معصوم شود، و هیچکس از علما درین مسئله خلاف نمی‌کنند، مگر اسحاق راهویه که میگوید: بدفعت سیوم چون مرتدّ شود خدای بعد از آن توبت وی نپذیرد، و این آیت بدلیل میآرد: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا، میگوید بسیوم دفعت ربّ العزّة گفت: لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ. جواب وی آنست که چون بدفعت سیوم کافر شود، و بر آن کفر بماند، و در کفر بیفزاید، و باسلام باز نگردد، اللَّه وی را نیامرزد. امّا چون باسلام باز گردد و کفر بگذارد، اللَّه وی را بیامرزد، که گفت جلّ جلاله بر اطلاق: إِنْ یَنْتَهُوا یُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ. و مصطفی (ص) گفت: الاسلام یحبّ ما قبله.

Башари алмноФқини бأни ?лаами ъзобо أлимо гуфтаанд ки он рӯз ки ояти мағфират аз баҳри пайғомбару муъминон дар сӯраи алФтҳ фурӯ омад аз осмон ,у мؤмнонрои бишорат буд дар он оят , абди аллоҳи абӣу ҷамоатӣ ки бо вай буданд гуфтанд : ин бишорати морост ки ин мағфират аз баҳр моаст , раби алъзаҳ оят фиристод ки : башари алмноФқин ё Муҳамад ! эшонро бигӯӣ ки : шуморо биҷои бишорат , азоб дарднокаст . Ин чунонаст ки гӯйанд : тҳитки алзрбу ътобки алсиФ . Яъне ки захми шамшери турои биҷой тҳитаст .

بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً گفته‌اند که آن روز که آیت مغفرت از بهر پیغامبر و مؤمنان در سوره الفتح فرو آمد از آسمان، و مؤمنانرا بشارت بود در آن آیت، عبد اللَّه ابی و جماعتی که با وی بودند گفتند: این بشارت ماراست که این مغفرت از بهر ما است، ربّ العزّة آیت فرستاد که: بَشِّرِ الْمُنافِقِینَ یا محمد! ایشان را بگوی که: شما را بجای بشارت، عذاب دردناکست. این چنانست که گویند: تحیّتک الضّرب و عتابک السّیف. یعنی که زخم شمشیر ترا بجای تحیّت است.

Пас мунофиқонро сифат кард ва гуфт : аллазӣнаи итхзўни алкоФрини أўлёءи ман дуни алмؤмнин , ин мунофиқон , ҷуҳудон бадваст мигирнд то агар рӯзии нифоқи эшон ошкоро гардад ,у расӯли худоу муъминон бар эшон хезанд , эшон он рӯзи бҷҳўдон паноҳ баранд , ва аз эшон қӯту манъату ғалабаи ҷӯянд . Ва ин он буд ки мунофиқон бо якдигар мегуфтанд ки : ин кори Муҳамади бтмом басар нашавад , борӣ бо эшон даст яке дорем , то фардои бқўти эшон мтъзз гирдем ва ғалаба кунем , ва низ мушрикони арабро ёрӣ медоданд бар қаттоли расӯли худо , то бидон мтъзз шаванд . Раб алъзаҳ гуфт : أи ибтғўни ъндҳми алъзаҳи Фإни алъзаҳи ллаҳи ҷмиъои иззату қӯт аз наздики ҷуҳудону мушрикон металаб кунанд , нмидоннд ки иззати бҳмгии худоироаст .

پس منافقان را صفت کرد و گفت: الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ، این منافقان، جهودان بدوست میگیرند تا اگر روزی نفاق ایشان آشکارا گردد، و رسول خدا و مؤمنان بر ایشان خیزند، ایشان آن روز بجهودان پناه برند، و از ایشان قوّت و منعت و غلبه جویند. و این آن بود که منافقان با یکدیگر میگفتند که: این کار محمد بتمام بسر نشود، باری با ایشان دست یکی داریم، تا فردا بقوّت ایشان متعزّز گردیم و غلبه کنیم، و نیز مشرکان عرب را یاری میدادند بر قتال رسول خدا، تا بدان متعزّز شوند. ربّ العزّة گفت: أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً عزّت و قوّت از نزدیک جهودان و مشرکان می‌طلب کنند، نمیدانند که عزّت بهمگی خدای را است.

Ва қад назул алайкуми фӣ алкитоб назул бФтҳ навен қроءти ъосм ва ёқӯбаст .

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ نزّل بفتح نون قراءت عاصم و یعقوب است.

Мегуяд : аллоҳ фурӯ фиристод бар шумо дарин китоб . Боқӣ қроء назул хонанд бзм навен . Мегуяд : фурӯ фиристода шуд бар шумо дарин китоб , яъне қуръон : أни إзои смътми оёти аллоҳ , ва ин он буд ки : мунофиқони истеҳзо бқрон мекарданд дар Мадина ,у пеш аз он дар Маккаи кофарон астҳзоء мекарданд . Ва дар Маккаи он оят фурӯ фиристод ки дар сӯра алонъомаст :у إзои раъйати аллазӣнаи ихўзўни фии оётнои Фأързи анҳуам ҳатто ихўзўои фии ҳадиси ғайра . Пас раби Алъоламин дар Мадина чун мунофиқон астҳзоء мекарданд ,у муъминон бо эшон менишастанд эшонро аз он наҳй кард ,у ончӣ дар Маккаи фурӯи фиристода буд бо ёд эшон оварад , гуфт : ва қад назул алайкуми фии алкитоби أни إзои смътми оёти аллоҳи икФри баҳоу истҳзأи баҳои Флои тқъдўои мъҳм ҳатто ихўзўои фии ҳадиси ғайра . Аллоҳи шуморо дарин қуръон ба Макка фурӯ фиристод ки : чун шунавед ки боёти худо астҳзоء мекунанд ва бидон кофар шаванд шумо бо эшон ки он такзиб ва астҳзоء мекунанд мншинид , ки агар шумо ҳам чун эшон бошед , إнкми إзои мслҳм . Сомъи шарик қоиласт дар хайру шар ,у фии маъноаи аншдўо :

میگوید: اللَّه فرو فرستاد بر شما درین کتاب. باقی قرّاء نزّل خوانند بضمّ نون. میگوید: فرو فرستاده شد بر شما درین کتاب، یعنی قرآن: أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ، و این آن بود که: منافقان استهزا بقرآن میکردند در مدینه، و پیش از آن در مکه کافران استهزاء میکردند. و در مکه آن آیت فرو فرستاد که در سورة الانعام است: وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ. پس ربّ العالمین در مدینه چون منافقان استهزاء میکردند، و مؤمنان با ایشان مینشستند ایشان را از آن نهی کرد، و آنچه در مکه فرو فرستاده بود با یاد ایشان آورد، گفت: وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللَّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ. اللَّه شما را درین قرآن به مکه فرو فرستاد که: چون شنوید که بآیات خدا استهزاء میکنند و بدان کافر شوند شما با ایشان که آن تکذیب و استهزاء میکنند منشینید، که اگر شما هم چون ایشان باشید، إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ. سامع شریک قائل است در خیر و شرّ، و فی معناه انشدوا:

إни аллоҳи ҷомеъи алмноФқини ман аҳли алмдинаҳ ,у алкоФрини ман аҳли Макка , фии ҷаҳаннами ҷмиъо . Мегуяд : чунон ки имрӯз муҷтамаъанд ин кофарону мунофиқон дар истеҳзои боёти қуръон , фардо дар дӯзах дар уқубат муҷтамаъ бошанд . Аллазӣнаи итрбсўни бкм яъне интзрўни бкми алдўоӣр . Ин мунофиқон гӯш медоранд то худ ҳол чун бар шумо гардад ? агар шуморо бар ҷуҳудони фатҳӣу ғалабае буд , хештанро ғозӣ шимуранд ,у насиб ғанимат хоҳанд . Ҳамонаст ки дар сӯра анкабут гуфт :у лӣни ҷоءи насри ман рбки лиқўлни إнои кнои мъкм .

إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ من اهل المدینة، وَ الْکافِرِینَ من اهل مکة، فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. میگوید: چنان که امروز مجتمع‌اند این کافران و منافقان در استهزا بآیات قرآن، فردا در دوزخ در عقوبت مجتمع باشند. الَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ یعنی ینتظرون بکم الدّوائر. این منافقان گوش میدارند تا خود حال چون بر شما گردد؟ اگر شما را بر جهودان فتحی و غلبه‌ای بود، خویشتن را غازی شمرند، و نصیب غنیمت خواهند. همانست که در سورة عنکبوت گفت: وَ لَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنَّا کُنَّا مَعَکُمْ.

Ва إни кони ллкоФрини насиб яъне ?дулау зҳўрои алии алмуслимӣни комаи кони явми аҳад , қоли алмноФқўни ллкоФрин : أи лами нстҳўзи алайкум эй : аи лами нғлби алайкум ?

وَ إِنْ کانَ لِلْکافِرِینَ نَصِیبٌ یعنی دولة و ظهورا علی المسلمین کما کان یوم احد، قال المنافقون للکافرین: أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ ای: ا لم نغلب علیکم؟

аи лами нҳти бкми ман ҷўонбкм ?у қили маъноа : аи лами нхбркми бъзимаҳи Муҳамаду أсҳобаҳ ?у нтлъкми алии сарҳам ?у нмнъкми ман алмؤмнин Эй надафъ ънкми сўлаҳи алмؤмнин .

ا لم نحط بکم من جوانبکم؟ و قیل معناه: ا لم نخبرکم بعزیمة محمد و أصحابه؟ و نطلعکم علی سرّهم؟ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ای ندفع عنکم صولة المؤمنین.

Ва ин он буд ки мунофиқон бо муъминон буданд бар мъскр , ва бар кофарон зӯр накардандӣ , ва дастҳо кашида доштандӣ аз куштани эшон , агар чунон будӣ ки зафари мؤмнонро будӣ , мؤмнонро гуфтандед ки на мо бо шумо будем ? ва агар зафари кофаронро будӣ эшонро гуфтандед на бар шумо даст ёфта будем , ва шуморо бкўшидим , ва газанд накардем , сипос бар эшон нҳодндид ва бо эшон дасти аФкндндид .

و این آن بود که منافقان با مؤمنان بودند بر معسکر، و بر کافران زور نکردندی، و دستها کشیده داشتندی از کشتن ایشان، اگر چنان بودی که ظفر مؤمنانرا بودی، مؤمنانرا گفتندید که نه ما با شما بودیم؟ و اگر ظفر کافران را بودی ایشان را گفتندید نه بر شما دست یافته بودیم، و شما را بکوشیدیم، و گزند نکردیم، سپاس بر ایشان نهادندید و با ایشان دست افکندندید.

Фоллаҳи иҳкми бинкми явми алқёмаҳи худои миёни муъминону мунофиқони рӯзи растохез ҳукм кунад . Яъне ки имрӯзи шамшер аз эшон бардошт ,у уқубати эшон бо рӯз растохез гузошт . Ва лни иҷъли аллоҳи ллкоФрини алии алмؤмнини сбило раво бошад ки ин дар дунё буд ,у муъминони асҳоб расӯл худоанд . Яъне ки кофаронро бар асҳоби расӯли худо дар дунё дастрас нест ,у зафар ва давлат нест , ва раво бошад ки ин дар қиёмат буд , ки кофаронро бар муъминон роҳӣ набӯд , ва ҳуҷҷатӣ набошад , муъминон дар ноз ва Наим бошанд ,у кофаронроу мунофиқонро бо эшон дар он мушорикат на , чунон ки дар дунё буд . Ва қил :у лни иҷъли аллоҳи ллкоФрини алии алмؤмнин эй алии ҷумлаи алмؤмнин , сбило , ҳатто истأслўҳм ,у лои иъбдўни аллоҳ .

فَاللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ خدای میان مؤمنان و منافقان روز رستاخیز حکم کند. یعنی که امروز شمشیر از ایشان برداشت، و عقوبت ایشان با روز رستاخیز گذاشت. وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا روا باشد که این در دنیا بود، و مؤمنان اصحاب رسول خدااند. یعنی که کافران را بر اصحاب رسول خدا در دنیا دسترس نیست، و ظفر و دولت نیست، و روا باشد که این در قیامت بود، که کافران را بر مؤمنان راهی نبود، و حجّتی نباشد، مؤمنان در ناز و نعیم باشند، و کافران را و منافقان را با ایشان در آن مشارکت نه، چنان که در دنیا بود. و قیل: وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ای علی جملة المؤمنین، سبیلا، حتّی یستأصلوهم، و لا یعبدون اللَّه.

إни алмноФқини иходъўни аллоҳ

إِنَّ الْمُنافِقِینَ یُخادِعُونَ اللَّهَ‌

Ин мунофиқони биллоҳи феъли мходът бадаст доранд , чунон ки касеро Фрҳибнд , ки зоҳир дигар менамоянд , ва бботн дигаранд ,у раби алъзаҳи ҷзоءи хдоъи эшон боишон диҳад . Ҳар чанд ки аллоҳи азоФти хдоъ бо худ кард , ва гуфт :у ҳўи ходъҳм , аммо айни хдоъ аз аллоҳ раво набӯд , ки хдоъ ботиласт ,у ботил бар вай раво нест , локини ин бар сиблат подош гуфт мходъро бчизӣ ки он монандаи хдоъ вайаст , аммо адласт аз аллоҳ ,у адл ҳақаст . Ва он подош онаст ки эшонро бар сирот нурӣ диҳад , чунон ки мؤмнонро диҳад , то бидон нур бираванду зулмати қиёмат .

این منافقان باللّه فعل مخادعت بدست دارند، چنان که کسی را فرهیبند، که ظاهر دیگر مینمایند، و بباطن دیگراند، و ربّ العزّة جزاء خداع ایشان بایشان دهد. هر چند که اللَّه اضافت خداع با خود کرد، و گفت: وَ هُوَ خادِعُهُمْ‌، امّا عین خداع از اللَّه روا نبود، که خداع باطل است، و باطل بر وی روا نیست، لکن این بر سبیل پاداش گفت مخادع را بچیزی که آن ماننده خداع وی است، امّا عدلست از اللَّه، و عدل حقّ است. و آن پاداش آنست که ایشان را بر صراط نوری دهد، چنان که مؤمنانرا دهد، تا بدان نور بروند و ظلمت قیامت.

Бидон нури зулмат қиёмат бигузоранд , на бас бар ояд то он нури мунофиқони фурӯ кушта шавад ,у мунофиқон дар зулмат мутаҳайир бимонанд , мؤмнонрои бенанд ки дар нур мераванд , гӯйанд : анзрўнои нқтбси ман нўркм . Фриштгони эшонро ҷавоб диҳанд : арҷъўои вроءкми Фолтмсўои нуро . Ин ҷавоби астҳзоء ва хдоъ эшонаст , ҳам чунон ки кофаронро гӯйанд : лои тркзўоу арҷъўои إлии мо أтрФтми фӣа . Муъминон чун он ҳоли бенанд бар нур хеш битарсанд , ки агар кушта шавад . Раби алъзаҳи эшонро мадад аноят фиристад , ва дар дил ва забонашон диҳад то гӯйанд : рбнои أтмми лнои нўрноу ағФри лнои إнки алии кули шайъи ءи қадир .

بدان نور ظلمت قیامت بگذارند، نه بس بر آید تا آن نور منافقان فرو کشته شود، و منافقان در ظلمت متحیّر بمانند، مؤمنانرا بینند که در نور میروند، گویند: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ. فریشتگان ایشان را جواب دهند: ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً. این جواب استهزاء و خداع ایشانست، هم چنان که کافران را گویند: لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی‌ ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ. مؤمنان چون آن حال بینند بر نور خویش بترسند، که اگر کشته شود. ربّ العزّة ایشان را مدد عنایت فرستد، و در دل و زبانشان دهد تا گویند: رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْ لَنا إِنَّکَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.

Ва إзои қомўои إлии алслоаҳи қомўои ксолӣ

وَ إِذا قامُوا إِلَی الصَّلاةِ قامُوا کُسالی‌

БоМалтаи лоами қроءти Ҳамза ва ксоиӣаст ,у маънии ксолӣ , мтсоқлинаст . Яъне гарон ояд бар мунофиқони намоз кардан , аз баҳри онкӣ на ҳақи бенанд бар худ воҷиб . Хабар дурустаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « мо боли риҷоли итхлФўни ани салоаи алсбҳ ? луи иълмўни мо Фиҳмои лотўҳои ҳбўо ,у луи дъии аҳдҳми илои мари моӣтини ҳснтин ӯ илои кроъи лоҷоб ,у лақади ҳммти ани омири Фтёнии ани иأтўои бҳзми алҳтби сами омири алмнодии Фиқими болслоаҳи Фأҳрқи алии буюти ақвоми лои ишҳдўни алҷмоъаҳ .

بامالت لام قراءت حمزه و کسایی است، و معنی کسالی، متثاقلین است. یعنی گران آید بر منافقان نماز کردن، از بهر آنکه نه حق بینند بر خود واجب. خبر درست است که مصطفی (ص) گفت: «ما بال رجال یتخلّفون عن صلاة الصّبح؟ لو یعلمون ما فیهما لاتوها حبوا، و لو دعی‌احدهم الی مرّ مائتین حسنتین او الی کراع لاجاب، و لقد هممت ان آمر فتیانی ان یأتوا بحزم الحطب ثم آمر المنادی فیقیم بالصّلاة فأحرق علی بیوت اقوام لا یشهدون الجماعة.

Ироؤни анноси намоз ки кунанд бар дидор мардум кунанд , на атбоъи амри худоиро ъзу ҷл . Мустафо ( с ) гуфт : « ман роءии роءии аллоҳ ба , ва ман самъи самъи аллоҳ ба , أи сомъи халқа ,у ҳқраҳу сғраҳ » .

یُراؤُنَ النَّاسَ‌ نماز که کنند بر دیدار مردم کنند، نه اتّباع امر خدای را عزّ و جلّ. مصطفی (ص) گفت: «من راءی راءی اللَّه به، و من سمّع سمّع اللَّه به، أ سامع خلقه، و حقّره و صغّره».

Ва лои изкрўни аллоҳи إлои қлило

وَ لا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا

эй лшии ءи қалил ,у ҳўи алднё . Ва қил : яъне болқлил , алрё . Ибни аббос ва ҳасан гуфтанд : зикри мунофиқ аз баҳри он андак хонд ки риёу самъати рост на худоиро , ва агар худоиро будӣ он андак бисёр будӣ . Ҳар чаҳ аллоҳ рад кунад он қалиласт , агар чаҳ бар сӯрат бисёр буд ,у ончӣ қабул кунад бисёрасту фаровон , агар чаҳ басӯрат андак буд . Ва дар хабараст аз Мустафо ( с ) : « тлки салоаи алмноФқ , иқъди аҳдкм ҳатто ткўни алшмси болмғирбон , қоми инқри нқроти комаи инқри алғроб . Лои изкри аллоҳи Фиҳни алои қлило » .

ای لشی‌ء قلیل، و هو الدّنیا. و قیل: یعنی بالقلیل، الرّیا. ابن عباس و حسن گفتند: ذکر منافق از بهر آن اندک خواند که ریا و سمعت راست نه خدای را، و اگر خدای را بودی آن اندک بسیار بودی. هر چه اللَّه رد کند آن قلیل است، اگر چه بر صورت بسیار بود، و آنچه قبول کند بسیار است و فراوان، اگر چه بصورت اندک بود. و در خبر است از مصطفی (ص): «تلک صلاة المنافق، یقعد احدکم حتّی تکون الشّمس بالمغیربان، قام ینقر نقرات کما ینقر الغراب. لا یذکر اللَّه فیهنّ الّا قلیلا».

Намози мунофиқро ба айби бнкўҳид : бтأхиру бмроёту бостъҷол .

نماز منافق را به عیب بنکوهید: بتأخیر و بمرایات و باستعجال.

Музабзабин байни злк эй мтрддини мутаҳайирин байни алкФру алоямон , лисўои бмؤмнини мухлисин ,у лои бмшркини мусарраҳин болшрк , лисўои ман алмуслимӣни Фиҷби ?лаами мо иҷби ллмслмин ,у лисўои ман алкФор Фиؤхз манеҳам мо иؤхзи ман алкФор , Флои маъаи ҳؤлоءу лои маъаи ҳؤлоء . Лои إлии ҳؤлоءи ин « ило » бмънӣ « маъа »аст , чунон ки гуфт : ман أнсории إлии аллоҳ ? эй маъаи аллоҳ . Мегуяд : на бо ӣнонанд , ва на бо эшон .

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذلِکَ ای متردّدین متحیّرین بین الکفر و الایمان، لیسوا بمؤمنین مخلصین، و لا بمشرکین مصرّحین بالشّرک، لیسوا من المسلمین فیجب لهم ما یجب للمسلمین، و لیسوا من الکفّار فیؤخذ منهم ما یؤخذ من الکفّار، فلا مع هؤلاء و لا مع هؤلاء. لا إِلی‌ هؤُلاءِ این «الی» بمعنی «مع» است، چنان که گفت: مَنْ أَنْصارِی إِلَی اللَّهِ؟ ای مع اللَّه. میگوید: نه با اینان‌اند، و نه با ایشان.

Ва ман излли аллоҳи Флни тҷди ?лаи сбило эй диноу сбилои илои алтўФиқ . Ривоят кунанд ки Мустафо ( с ) мисл зад муъминроу мунофиқу кофарро , гуфт : мисли эшон чун се касаст ки ҷое мераванду ҷӯӣ пеш ояд эшонро ,у лои бад гузора мебояд кард . Муъмин дар пеши истаду ҷӯии бози барад ва гузора кунад . Мунофиқ аз пас вай дар равад , чун Бамён ҷӯй расад , кофар ӯро мехонд ки бози гирд ки бар ту аз ҳалоки митрсм ,у муъмин ӯро мехонд ва мегуяд : башитоб ки дасткорӣу роҳат эдараст . Он мунофиқ дар миён ҳар ду мтрдд бимонад , на боз гардад ва на фаротар шавад , то ногоҳ хушк равадӣ дар ояд ,у вайро бабрад ва ҳалок кунад . Инаст мисли мунофиқ , пайваста дар шаку шабаҳат ва тӯҳматаст , то ногоҳ марг ӯро фурӯ гирад , ва дар он шаку шабаҳати бимирад .

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا ای دینا و سبیلا الی التّوفیق. روایت کنند که مصطفی (ص) مثل زد مؤمن را و منافق و کافر را، گفت: مثل ایشان چون سه کس است که جایی میروند و جویی پیش آید ایشان را، و لا بد گذاره میباید کرد. مؤمن در پیش ایستد و جوی باز برد و گذاره کند. منافق از پس وی در رود، چون بمیان جوی رسد، کافر او را میخواند که باز گرد که بر تو از هلاک میترسم، و مؤمن او را میخواند و میگوید: بشتاب که دستکاری و راحت ایدر است. آن منافق در میان هر دو متردّد بماند، نه باز گردد و نه فراتر شود، تا ناگاه خشک رودی در آید، و وی را ببرد و هلاک کند. اینست مثل منافق، پیوسته در شکّ و شبهت و تهمت است، تا ناگاه مرگ او را فرو گیرد، و در آن شکّ و شبهت بمیرد.

Въни ибни умри ани расӯли аллоҳ ( с ) қол : « анмо мисли алмноФқ мисли алшоаҳи алғоӣраҳи байни алғнмин , тФри илои ҳзаҳи марау илои ҳзаҳи мараи лои тдрии аиҳмои татаббуъ » .

وعن ابن عمر انّ رسول اللَّه (ص) قال: «انّما مثل المنافق مثل الشاة الغائرة بین الغنمین، تفرّ الی هذه مرّة و الی هذه مرّة لا تدری ایّهما تتّبع».

Пас раби Алъоламин мؤмнонро наҳй кард аз ончӣ мунофиқон мекарданд аз мўолоти яҳуд , гуфт : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои алкоФрини أўлёءи ман дуни алмؤмнини ин хитоб бо ансораст , ва ин кофарони ҷуҳудони қризаҳу нзиронд . Мегуяд бо эшон мўолот макунед . أи тридўни أни тҷълўои ллаҳи алайкуми слтонои мубино эй : ҳаҷау узрои мубино . Ин ҳуҷҷат ошкоро онаст ки гуфт : ва ман итўлҳми мнкм Фإнаҳ манеҳам . Ҳар ки пас аз нузули ин оят бо душманони худоӣ мўолот гирифт , бар хештан дуруст кард ки аз эшонам , он ҳуҷҷат ошкоро нест : إни алмноФқини фии алдрки алأсФли ман алнори фии алдрки бскўнро қроءт кӯфӣаст . Боқии бФтҳ «ро » хонанд .

پس ربّ العالمین مؤمنانرا نهی کرد از آنچه منافقان میکردند از موالات یهود، گفت: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ این خطاب با انصار است، و این کافران جهودان قریظه و نضیراند. میگوید با ایشان موالات مکنید. أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَیْکُمْ سُلْطاناً مُبِیناً ای: حجّة و عذرا مبینا. این حجّت آشکارا آنست که گفت: وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ. هر که پس از نزول این آیت با دشمنان خدای موالات گرفت، بر خویشتن درست کرد که از ایشانم، آن حجّت آشکارا نیست: إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ فی الدّرک بسکون را قراءت کوفی است. باقی بفتح «را» خوانند.

Ва дараку дараки ду луғатаст , чун наҳру наҳру қсу қасасу сатру сатру нашру нашр . Ва дараки поя эй буд мнҳдрро ,у дараҷаи поя эй буд соидро , дӯзах идрокасту атбоқ аз ҳадид ,у биҳишт дараҷотаст аз нур ва аз ҷавоҳир . Қоли абди аллоҳи бен масъӯди фии қавлаи фии алдрки алأсФли ман алнор : эй фии таввобяти ман ҳадиди мқФлаҳи фии алнор , мтбқи алайҳо . Ва ани абди аллоҳи бен умри қол : анашад анноси ъзобои явми алқёмаҳи салоса :

و درک و درک دو لغت است، چون نهر و نهر و قصّ و قصص و سطر و سطر و نشر و نشر. و درک پایه‌ای بود منحدر را، و درجه پایه‌ای بود صاعد را، دوزخ ادراک است و اطباق از حدید، و بهشت درجات است از نور و از جواهر. قال عبد اللَّه بن مسعود فی قوله فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ: ای فی توابیت من حدید مقفلة فی النّار، مطبق علیها. و عن عبد اللَّه بن عمر قال: انّ اشدّ النّاس عذابا یوم القیامة ثلاثة:

АлмноФқўн , ва ман куфри ман асҳоби алмоӣдаҳ ,у оли фиръавн . Қол : тасдиқи злки фии китоби аллоҳи ъзу ҷл . Фомои асҳоби алмоӣдаҳи Фқўлаҳи ъзу ҷл : Фإнии أъзбаҳи ъзобои лои أъзбаҳи أҳдои ман Алъоламин ,у أмои оли фиръавни Фқўлаҳи таъолӣ : أдхлўои оли фиръавни أшди алъзоб , ва аммо алмноФқўн , Фқўлаҳи таъолӣ : إни алмноФқини фии алдрки алأсФли ман алнор .

المنافقون، و من کفر من اصحاب المائده، و آل فرعون. قال: تصدیق ذلک فی کتاب اللَّه عزّ و جلّ. فامّا اصحاب المائدة فقوله عزّ و جلّ: فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذاباً لا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِینَ، و أمّا آل فرعون فقوله تعالی: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ، و امّا المنافقون، فقوله تعالی: إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ.

Ва қили лҳзиФаҳ : ман алмноФқ ? қол : алзии исФи алислому лои иъмл ба .

و قیل لحذیفة: من المنافق؟ قال: الّذی یصف الاسلام و لا یعمل به.

إлои аллазӣнаи тобўо яъне : ман алнФоқ ,у أслҳўои алъамали ллаҳ ,у аътсмўои биллоҳу أхлсўои динҳми ллаҳи Фأўлӣки маъаи алмؤмнини алии динҳм , қили маъаи алмҳоҷрину алонсор . Гуфтаанд ки : ин оят далеласт ки куфри мунофиқон аз ҳамаи куфрҳо саъб тарасту сахттар ,у шари он бештар . Набинӣ ки чун эшонро тўбт фармуд ин ҳамаи шроӣти даровард аз ислоҳу эътисому ихлос , он гуҳ бохр гуфт : Фأўлӣки маъаи алмؤмнин , ва нагуфт : Фأўлӣки ҳам алмؤмнўн . Ва он гуҳи музди муъминон дар тсўиФи афканд , бсбби онкии эшонро дар эшон баст , гуфт :у сўФи иؤти аллоҳи алмؤмнини أҷрои ъзимо .

إِلَّا الَّذِینَ تابُوا یعنی: من النّفاق، وَ أَصْلَحُوا العمل للَّه، وَ اعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ علی دینهم، قیل مع المهاجرین و الانصار. گفته‌اند که: این آیت دلیل است که کفر منافقان از همه کفرها صعب‌تر است و سخت‌تر، و شرّ آن بیشتر. نبینی که چون ایشان را توبت فرمود این همه شرائط درآورد از اصلاح و اعتصام و اخلاص، آن گه بآخر گفت: فَأُولئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ، و نگفت: فأولئک هم المؤمنون. و آن گه مزد مؤمنان در تسویف افکند، بسبب آنکه ایشان را در ایشان بست، گفت: وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً.