Қавлаи таъолӣ : мо иФъли аллоҳи бъзобкм алоиаҳ гуфтаанд ин хитоб мунофиқонаст . Мегуяд : шумо ки мунофиқонед агар шукр кунед ,у неъмати манъам бар худ бишносед ,у боҳсону анъоми вай мӯътариф шавед , ва он гуҳи худоу расӯлро бончаҳ гуфтанд , устувор доред ,у ҳақиқати тавҳид биҷой оред , агар ин кунед худоӣ чаҳ кунад ки азоб шумо кунад ? яъне ки накунад . Ва шукр мақомӣаст аз мақомоти рўндгон , бартар аз сабру хавфу зуҳду амсоли ин , ки бнФси худ мақсӯд наанд , на бинӣ ки сабр на айни сабрро дар банда май дрбоид , балки қаҳри ҳаворо май дрбоид ,у хавф на бар нафаси худ мақсӯдаст , балки то хоӣФи бўсилти худ бмқомот мақсӯд расад . Ва зуҳд мебояд то банда буи бигурезад аз он алойиқ ки роҳи худои буии фурӯи бандад . Ва шукр чунин нест , ки шукри бнФси худ мақсӯдаст , на барои он мебояд ки то всилти корӣ дигар бошад . Ва муҳаббату шавқу ризоу тавҳиди ҳама азин бобаст . Ва ҳар чаҳ мақсӯд буд дар охират бимонад . Набинӣ ки чун банда ббҳшт расад , сабру хавфу зуҳду тавба дар банда намонад ?у шукр дар вай бимонад . Иқўли аллоҳи таъолӣ :у охири дъўоҳми أни алҳмди ллаҳи раби Алъоламин .

قوله تعالی: ما یَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِکُمْ الآیة گفته‌اند این خطاب منافقان است. میگوید: شما که منافقان‌اید اگر شکر کنید، و نعمت منعم بر خود بشناسید، و باحسان و انعام وی معترف شوید، و آن گه خدا و رسول را بآنچه گفتند، استوار دارید، و حقیقت توحید بجای آرید، اگر این کنید خدای چه کند که عذاب شما کند؟ یعنی که نکند. و شکر مقامی است از مقامات روندگان، برتر از صبر و خوف و زهد و امثال این، که بنفس خود مقصود نه‌اند، نه بینی که صبر نه عین صبر را در بنده می‌درباید، بلکه قهر هوا را می‌درباید، و خوف نه بر نفس خود مقصود است، بلکه تا خائف بوسیلت خود بمقامات مقصود رسد. و زهد میباید تا بنده بوی بگریزد از آن علایق که راه خدا بوی فرو بندد. و شکر چنین نیست، که شکر بنفس خود مقصود است، نه برای آن میباید که تا وسیلت کاری دیگر باشد. و محبّت و شوق و رضا و توحید همه ازین بابست. و هر چه مقصود بود در آخرت بماند. نبینی که چون بنده ببهشت رسد، صبر و خوف و زهد و توبه در بنده نماند؟ و شکر در وی بماند. یقول اللَّه تعالی: وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

Ва ҳақиқати шукри се чизаст ки то он ҳар се баҳам наёяд шукри нгўинд : яке илм ,у дигари ҳол ,у сдигри амал . Илм асласт ,у ҳоли самараи илм ,у амали самараи ҳол . Илм шинохт неъматаст аз манъам ,у ҳол шодӣ диласт бони неъмат ,у амали бакори доштан неъматаст бтоът дошт манъам . Ва дар хабар меояд ки рӯзи қиёмат Нидо ояд : « лиқми алҳмодўн » . Ҳечкас бар нахезад магари он кас ки дар ҳамаи аҳволи худоиро ъзу ҷл шукр карда бошад . Ва он рӯз ки оят наҳй омад аз ганҷ ниҳодан , умр гуфт : ё расӯли аллоҳ ! пас чаҳ ҷамъ кунем аз мол ? гуфт : забонии зокир ,у дилии шокир ,у зании муъмина . Яъне ки дар дунё ба ин се қаноат кун . Зани муъминаро гуфт ки мардро фориғ дорад ,у бони фароғат аз ваии зикру шукр ҳосил ояд .

و حقیقت شکر سه چیز است که تا آن هر سه بهم نیاید شکر نگویند: یکی علم، و دیگر حال، و سدیگر عمل. علم اصل است، و حال ثمره علم، و عمل ثمره حال. علم شناخت نعمتست از منعم، و حال شادی دلست بآن نعمت، و عمل بکار داشتن نعمت است بطاعت داشت منعم. و در خبر میآید که روز قیامت ندا آید: «لیقم الحمّادون». هیچکس بر نخیزد مگر آن کس که در همه احوال خدای را عزّ و جلّ شکر کرده باشد. و آن روز که آیت نهی آمد از گنج نهادن، عمر گفت: یا رسول اللَّه! پس چه جمع کنیم از مال؟ گفت: زبانی ذاکر، و دلی شاکر، و زنی مؤمنه. یعنی که در دنیا به این سه قناعت کن. زن مؤمنه را گفت که مرد را فارغ دارد، و بآن فراغت از وی ذکر و شکر حاصل آید.

Ва кони аллоҳи шокро яъне : ллқлили ман аъмолкм , ълимои бнёткм .

وَ کانَ اللَّهُ شاکِراً یعنی: للقلیل من اعمالکم، عَلِیماً بنیّاتکم.

Қавла : лои иҳби аллоҳи алҷҳри болсўءи ман алқўли إлои ман зулми ин оят рухсатаст мазлӯмро ки аз даст золим бинолад , ва аз вай шикоят кунад . Яъне ки вайро дар он тушакии буза Эй набошад , ки тшФии худ дар он мебинад . Агар сухан бад гуяд он мазлӯм , ё дъоӣӣ бад кунад бар вай , ӯро рухсат ҳаст . Гуфтаанд : ин бмҳмони доштан фурӯ омад .

قوله: لا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ این آیت رخصت است مظلوم را که از دست ظالم بنالد، و از وی شکایت کند. یعنی که وی را در آن تشکّی بزه‌ای نباشد، که تشفّی خود در آن می‌بیند. اگر سخن بد گوید آن مظلوم، یا دعائی بد کند بر وی، او را رخصت هست. گفته‌اند: این بمهمان داشتن فرو آمد.

Мегуяд : сухани бади гуфтан дар гила кардан аз ҳечкас писандида нест ,у худоӣ дӯст надорад , магар аз касе ки гила кунад аз мизбони бад , ки касе бмҳмон вай шавад ва ӯро меҳмонӣ накунад , ё кунад ва некӯ надорад .

میگوید: سخن بد گفتن در گله کردن از هیچکس پسندیده نیست، و خدای دوست ندارد، مگر از کسی که گله کند از میزبان بد، که کسی بمهمان وی شود و او را مهمانی نکند، یا کند و نیکو ندارد.

Мустафо ( с ) гуфт : « ҳақи алзиФи салоса , Фмои кони баъди злки Фҳўи садақа » .

مصطفی (ص) گفت: «حقّ الضّیف ثلاثة، فما کان بعد ذلک فهو صدقة».

Ва қол ( с ) « : ман кони иؤмни биллоҳу алиўми алохри Фликрми заифа » .

و قال (ص) «: من کان یؤمن باللَّه و الیوم الآخر فلیکرم ضیفه».

Мегуяд : дар аҳди расӯли худои меҳмонии бқўмӣ фурӯ омад , ва ӯро нек надоштанд , ва меҳмонӣ накарданд .

میگوید: در عهد رسول خدا مهمانی بقومی فرو آمد، و او را نیک نداشتند، و مهمانی نکردند.

Пас он мард бирафт ва аз эшон шикоят кард . Ин ояти бшأни вайу рухсати вайро фурӯ омад .

پس آن مرد برفت و از ایشان شکایت کرد. این آیت بشأن وی و رخصت وی را فرو آمد.

Абди арраҳмон зайд гуфт : ин дар шаъни абӯи бикри садиқ фурӯ омад , ки касе вайро дашном дод андари Макка . Абӯи бикр хомӯш мебуд , то он мард фаровон бигуфт .

عبد الرحمن زید گفت: این در شأن ابو بکر صدیق فرو آمد، که کسی وی را دشنام داد اندر مکه. ابو بکر خاموش میبود، تا آن مرد فراوان بگفت.

Пас абӯи бикри як бор ҷавоб дод . Расӯли худо ( с ) ҳозир буд ва бархест , пас ин оят фурӯ омад ки إлои ман зулм . Мегуяд ки : касе ки вайро бадӣ гӯйанд , вайро расад ки дод худ талаб кунад , ва мисли он боз гуяд бо вай , ва бар вай ҳараҷ набошад .

پس ابو بکر یک بار جواب داد. رسول خدا (ص) حاضر بود و برخاست، پس این آیت فرو آمد که إِلَّا مَنْ ظُلِمَ. میگوید که: کسی که وی را بدی گویند، وی را رسد که داد خود طلب کند، و مثل آن باز گوید با وی، و بر وی حرج نباشد.

Ва сабаби бархестани расӯл ( с ) онаст ки абӯ ҳрираҳ гуфт : сби раҷули أбои бикр ,у расӯли аллоҳи ҷолс , Фскт алнабӣ ( с ) ,у скти абӯи бикр . Флмои скти алрҷли такаллуми абӯи бикр . Фқом алнабӣ ( с ) , Фодркаҳи абӯи бикр , Фқол ё расӯли аллоҳи сбнӣу скт , Флмои такаллумати Қумат ? Фқол алнабӣ ( с ) : « ё أбои бикр ! ани алмалики кони ирди алайҳ , Флмои такаллумати вақъи алшитон , Фкрҳти ани ақъд . Сами қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « слоси клҳни ҳақ , мо ман абди излми мзлмаҳи Фиғзии алайҳои абтғоءи ваҷҳи аллоҳ , алои зодаи аллоҳи азо , ва мо фатҳи абди боби масаълаи ириди баҳои ксраҳи алои зодаи аллоҳ » .

و سبب برخاستن رسول (ص) آنست که ابو هریرة گفت: سبّ رجل أبا بکر، و رسول اللَّه جالس، فسکت النّبیّ (ص)، و سکت ابو بکر. فلمّا سکت الرّجل تکلّم ابو بکر. فقام النّبیّ (ص)، فادرکه ابو بکر، فقال یا رسول اللَّه سبّنی و سکتّ، فلمّا تکلّمت قمت؟ فقال النّبیّ (ص): «یا أبا بکر! انّ الملک کان یرد علیه، فلمّا تکلّمت وقع الشّیطان، فکرهت ان اقعد. ثمّ قال رسول اللَّه (ص): «ثلاث کلّهن حقّ، ما من عبد یظلم مظلمة فیغضی علیها ابتغاء وجه اللَّه، الّا زاده اللَّه عزّا، و ما فتح عبد باب مسئلة یرید بها کثرة الّا زاده اللَّه».

Қавлаи таъолӣ : إлои ман зулм « ало » бмънӣ локинаст ,у сухан мстأнФаст , ки сухан дар болсўءи ман алқўл тамом шуд . Мегуяд ки : худоӣ дӯст надорад ки касеро бад гуяд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт :у қўлўои ллноси ҳусно . Он гуҳ гуфт : локини мазлӯм агар шикоят кунад аз золим , ӯро расад ки шикоят кунад , ва он гуҳ дар он шикояти таъаддӣ на раво бошад , ки раб алъзаҳ гуфт :у кони аллоҳи смиъои ълимо яъне : смиъои лқўли алмзлўм , ълимои бмои измр . Ин чун таҳдидӣаст мазлӯмро агар андоза дар гузорад , ва беш аз қадар рухсат гуяд . Агар касе гуяд : сухани бади гуфтан на дар ҷҳр писандидааст на дар асрор . Пас тахсӣси ҷҳри дарин оят чаҳ маънӣ дорад ? ҷавоб онаст ки ин қзити ҳоли он касаст ки ояти буи фурӯ омад , ки бҷҳр гуфт .

قوله تعالی: إِلَّا مَنْ ظُلِمَ «الّا» بمعنی لکنّ است، و سخن مستأنف است، که سخن در بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ تمام شد. میگوید که: خدای دوست ندارد که کسی را بد گوید. همانست که جای دیگر گفت: وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً. آن گه گفت: لکن مظلوم اگر شکایت کند از ظالم، او را رسد که شکایت کند، و آن گه در آن شکایت تعدّی نه روا باشد، که ربّ العزّة گفت: وَ کانَ اللَّهُ سَمِیعاً عَلِیماً یعنی: سمیعا لقول المظلوم، علیما بما یضمر. این چون تهدیدی است مظلوم را اگر اندازه در گذارد، و بیش از قدر رخصت گوید. اگر کسی گوید: سخن بد گفتن نه در جهر پسندیده است نه در اسرار. پس تخصیص جهر درین آیت چه معنی دارد؟ جواب آنست که این قضیّت حال آن کس است که آیت بوی فرو آمد، که بجهر گفت.

Ин ҳам чунонаст ки ҷой дигар гуфт : إзои зрбтми фии сиблати аллоҳи Фтбинўо . Ин табин дар сафару ҳзр ҳар ду воҷибаст , аммо дар сафар фурӯ омад , азин ҷиҳати бсФр махсӯс кард , аммо сафар танбеҳ мекунад бар ҳзр , ҳамчунин ҷҳр танбеҳ мекунад бар асрор .

این هم چنان است که جای دیگر گفت: إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا. این تبیّن در سفر و حضر هر دو واجب است، امّا در سفر فرو آمد، ازین جهت بسفر مخصوص کرد، امّا سفر تنبیه میکند بر حضر، همچنین جهر تنبیه میکند بر اسرار.

Қавла : إни тбдўо хиро мегуяд : агар амалӣ аз аъмол бар ошкоро кунед онро яке даҳ нависанд , чунон ки гуфт : ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи ъушри أмсолҳо , أўи тхФўаҳ ё пинҳон дар дил доред , яъне : ки ният кунед , ва ҳиммат доред , аммо баъамал накунед , онро яке яке нависанд , أўи тъФўои ани сӯъ ё бадӣ аз бародари мусулмон бтў расад , ва ту аз ваии дргзорӣ , ва афв кунӣ , Фإни аллоҳи кони ъФўои қдирои худоӣ дар гузоранда гуноҳон бандагонаст , ва тавоност ки эшонро савоб некӯ диҳад , яъне ки агар ту аз бародари мусулмони дргзории худои аўлитр ва сазовортар ки гуноҳони ту дргзорд . إни аллазӣнаи икФрўни биллоҳу русулаи клбӣ ва мақотил гуфтанд : ин дар шаън ҷуҳудон омад , ва аз эшон омири бен мухилладасту язиди бен зайд ки ба исо кофар шуданд ,у бктоби ваии Инҷил , ва ҳамчунин ба Муҳамад ( с ) кофар шуданд ва ба қуръон . Ато гуфт : дар шаън банӣ қризаҳу нзир ва банӣ қинқоъ омад . Раб алъзаҳ гуфт : мехоҳанд ӣнон ки ба аллоҳи имони оранд ,у брсўлони вай кофар шаванд , ё мехоҳанд ки ббъзии расӯлони имони оранду ббъзӣ кофар шаванд . Қтодаҳ гуфт : ҷуҳудон ва тарсоёнанд , аммо ҷуҳудон ба Мӯсо имон овараданд , ва ба таврот ва ба исоу китоби ваии Инҷил кофар шуданд . Ва тарсоёни бъисӣу бонҷил имон овараданд , аммо ба Муҳамад ва ба қуръон кофар шуданд , аллоҳ гуфт : мехоҳанд миёни куфру миёни имон роҳӣ ниҳанд ,у динии созанд , ва на чунонаст ки эшон мигўинд , ки эшон коФроннди бдрстӣ , ва ҳеҷ шак нест дар куфри эшон ,у азоби дӯзахи молу марҷаъи эшон . Фзлки қавла : أўлӣки ҳам алкоФрўни ҳқоу أътднои ллкоФрини ъзобои мҳино . Он гуҳи зикр муъминон кард аз уммати Муҳамад , ки баҳамаи пайғомбарону баҳамаи кутуб имон овараданд , гуфт :у аллазӣнаи омнўои биллоҳу русулау лами иФрқўои байн أҳд манеҳам ,у баёни ин дар он оятаст ки гуфт : қул омнои биллоҳ ва мо أнзли ълинои алоиаҳ . Ва чунон ки кофаронро сифат кард ,у уқубати эшон бар пай он дошт мؤмнонро сифат кард ,у савоби эшон бар ақаб гуфт : أўлӣки сўФи иؤтиҳми أҷўрҳм яъне : боимонҳм . Иؤтиҳми биё ҳФс хонду ёқӯб , брўоити валиди ҳисон , ва ин ҳамчунонаст ки гуфт :у сўФи иؤти аллоҳи алмؤмнини أҷрои ъзимо . Ҷой дигар гуфт : Фأмои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ФиўФиҳми أҷўрҳм . Боқии қроءи нؤтиҳм , бнўн хонанд , ва ин ҳамчунонаст ки гуфт :у отиноаҳи أҷраҳи фии алднёу Фотинои аллазӣна омнўо манеҳам أҷрҳм . Ва кони аллоҳи ғФўрои лзнўбҳм , рҳимои баҳам .

قوله: إِنْ تُبْدُوا خَیْراً میگوید: اگر عملی از اعمال بر آشکارا کنید آن را یکی ده نویسند، چنان که گفت: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها، أَوْ تُخْفُوهُ یا پنهان در دل دارید، یعنی: که نیّت کنید، و همّت دارید، امّا بعمل نکنید، آن را یکی یکی نویسند، أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ یا بدی از برادر مسلمان بتو رسد، و تو از وی درگذاری، و عفو کنی، فَإِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا قَدِیراً خدای در گذارنده گناهان بندگانست، و تواناست که ایشان را ثواب نیکو دهد، یعنی که اگر تو از برادر مسلمان درگذاری خدای اولیتر و سزاوارتر که گناهان تو درگذارد. إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ کلبی و مقاتل گفتند: این در شأن جهودان آمد، و از ایشان عامر بن مخلد است و یزید بن زید که به عیسی کافر شدند، و بکتاب وی انجیل، و همچنین به محمد (ص) کافر شدند و به قرآن. عطا گفت: در شأن بنی قریظه و نضیر و بنی قینقاع آمد. ربّ العزّة گفت: می‌خواهند اینان که به اللَّه ایمان آرند، و برسولان وی کافر شوند، یا میخواهند که ببعضی رسولان ایمان آرند و ببعضی کافر شوند. قتاده گفت: جهودان و ترسایان‌اند، امّا جهودان به موسی ایمان آوردند، و به تورات و به عیسی و کتاب وی انجیل کافر شدند. و ترسایان بعیسی و بانجیل ایمان آوردند، اما به محمد و به قرآن کافر شدند، اللَّه گفت: می‌خواهند میان کفر و میان ایمان راهی نهند، و دینی سازند، و نه چنانست که ایشان میگویند، که ایشان کافرانند بدرستی، و هیچ شک نیست در کفر ایشان، و عذاب دوزخ مآل و مرجع ایشان. فذلک قوله: أُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً. آن گه ذکر مؤمنان کرد از امّت محمد، که بهمه پیغامبران و بهمه کتب ایمان آوردند، گفت: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ، و بیان این در آن آیت است که گفت: قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ عَلَیْنا الآیة. و چنان که کافران را صفت کرد، و عقوبت ایشان بر پی آن داشت مؤمنانرا صفت کرد، و ثواب ایشان بر عقب گفت: أُولئِکَ سَوْفَ یُؤْتِیهِمْ أُجُورَهُمْ یعنی: بایمانهم. یُؤْتِیهِمْ بیا حفص خواند و یعقوب، بروایت ولید حسان، و این همچنانست که گفت: وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. جای دیگر گفت: فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ. باقی قرّاء نؤتیهم، بنون خوانند، و این همچنانست که گفت: وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا و فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ. وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً لذنوبهم، رَحِیماً بهم.

Қавла : исӣлки أҳли алкитоб ҷуҳудонанд , каъби ашрафу Фнҳоси бен ъозўро ки аз расӯл худо дархостанд то эшонро алӣ алхусус беруни ози қуръони бзбони ибрии китобии фурӯи орад аз осмон , бики бор , на пораи порау ояти оят , ҳам бар мисоли таврот ки бики бор фурӯ фиристоданд ба Мӯсо . Раб алъзаҳ гуфт : ё Муҳамади азин бузургтар , аз Мӯсо дархостанд ки : أрнои аллоҳи ҷҳраҳ . ӣнҷои ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки : қолўои ҷҳраҳ : арнои аллоҳ , бошкоро ва сариҳ гуфтанд ки худоиро ъзу ҷл бмо намой . Қавл дигар онаст ки аллоҳро ва аммо намой , то ошкорои вайро байнем , ва дар вай нигарем . Фأхзтҳми алсоъқаҳи бзлмҳми соъиқаи сиҳаҳ сахтаст ки боишон расед , ва ҳам бар ҷой бамурданд .

قوله: یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ جهودان‌اند، کعب اشرف و فنحاص بن عازورا که از رسول خدا درخواستند تا ایشان را علی الخصوص بیرون آز قرآن بزبان عبری کتابی فرو آرد از آسمان، بیک بار، نه پاره پاره و آیت آیت، هم بر مثال تورات که بیک بار فرو فرستادند به موسی. ربّ العزّة گفت: یا محمد ازین بزرگتر، از موسی درخواستند که: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً. اینجا دو قول گفته‌اند: یکی آنست که: قالوا جهرة: ارنا اللَّه، بآشکارا و صریح گفتند که خدای را عزّ و جلّ بما نمای. قول دیگر آنست که اللَّه را و اما نمای، تا آشکارا وی را بینیم، و در وی نگریم. فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ صاعقه صیحه سخت است که بایشان رسید، و هم بر جای بمردند.

Гӯйанд : сиҳаҳи Ҷабраил буд . Ҳамонаст ки дар сӯра албқраҳ гуфт : Фأхзткми алсоъқаҳу أнтми тнзрўни ҷой дигар гуфт : соъиқа мисли соъиқаи оду самуд . Ва гуфтаанд ки : соъиқаи оташӣ буд ки аз меғи биФтод , ва эшонро бсухт . Ҳамонаст ки гуфт :у ирсли алсўоъқи Фисиби баҳои ман ишоء . Ва дар қуръон съқаст бмънии марг , ки дар он азоб бошад , чунон ки гуфт : أнзрткми соъиқа мисли соъиқаи оду самуд .

گویند: صیحه جبرئیل بود. همانست که در سورة البقرة گفت: فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ جای دیگر گفت: صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ. و گفته‌اند که: صاعقه آتشی بود که از میغ بیفتاد، و ایشان را بسوخت. همانست که گفت: وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصِیبُ بِها مَنْ یَشاءُ. و در قرآن صعق است بمعنی مرگ، که در آن عذاب باشد، چنان که گفت: أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ.

Ҳамонаст ки онҷо гуфт : Фأхзтҳми алсоъқаҳ ва ҳам инзрўн . Ва съқаст бмънии марги боҷл , ки дар он азоб набӯд . Ва злки фии қавла :у нафхи фии алсўри Фсъқи ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз . Яъне : Фмоти ман фии алсмоўот ва ман фии алأрз болоҷол ъанд алнФхаҳи алأўлӣ .

همانست که آنجا گفت: فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ. و صعق است بمعنی مرگ باجل، که در آن عذاب نبود. و ذلک فی قوله: وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ. یعنی: فمات من فی السّماوات و من فی الأرض بالآجال عند النّفخة الأولی.

Сами атхзўои алъҷли пас гӯсоларо бхдоиӣ гирифтанд , яъне эшон ки бо ҳорӯн буданд пас рафтани Мӯсои бмноҷот , ман баъди мо ҷоءтҳми албиноти пас онкии фиръавнро ғарқа карданд бар сари об ,у малики азуи ситада , ва эшонро дода . Ва гуфтаанд : байноти он на чизаст ки қуръон бидон омада , ва ҳай ?иледу алъсоу алҳҷру албҳру алтўФону алҷроду алқмлу алсФодъу алдм . Ва ин ҳар якеро шарҳӣаст , биҷой хеш гуфта шавад ани шоءи аллоҳи таъолӣ .

ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ پس گوساله را بخدایی گرفتند، یعنی ایشان که با هارون بودند پس رفتن موسی بمناجات، مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ پس آنکه‌ فرعون را غرقه کردند بر سر آب، و ملک ازو ستده، و ایشان را داده. و گفته‌اند: بیّنات آن نه چیز است که قرآن بدان آمده، و هی الید و العصا و الحجر و البحر و الطّوفان و الجراد و القمّل و الصّفادع و الدّم. و این هر یکی را شرحی است، بجای خویش گفته شود ان شاء اللَّه تعالی.

ФъФўнои ан злк мегуяд : он ҳама афв кардем аз эшон , ва фурӯ гузоштем .

فَعَفَوْنا عَنْ ذلِکَ میگوید: آن همه عفو کردیم از ایشان، و فرو گذاشتیم.

Ва отинои Мӯсои слтонои мубино эй ҳаҷаи байна , қавии баҳои алии ман ноўأаҳ , ва ҳай ?иледу алъсо .

وَ آتَیْنا مُوسی‌ سُلْطاناً مُبِیناً ای حجّة بیّنة، قوی بها علی من ناوأه، و هی الید و العصا.

Ва рФънои Фўқҳми алтўри бмисоқҳм ва бар сари эшон таври бдоштим , ва он он буд ки эшон шариъат таврот менапазируфтанд , ва аз эшон паймон гирифта буданд ки ҳар гуҳ ки китоби оранд боишон , бипазиранд ,у бон кор кунанд . Раби алъзаҳи Ҷабраилро фармуд то кӯҳ бар сари эшон бдошт , то шариъати таврот қабул карданд ва он паймон аз эшон вохўостнд .

وَ رَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثاقِهِمْ و بر سر ایشان طور بداشتیم، و آن آن بود که ایشان شریعت تورات می‌نپذیرفتند، و از ایشان پیمان گرفته بودند که هر گه که کتاب آرند بایشان، بپذیرند، و بآن کار کنند. ربّ العزّة جبرئیل را فرمود تا کوه بر سر ایشان بداشت، تا شریعت تورات قبول کردند و آن پیمان از ایشان واخواستند.

Ва қлнои ?лаами адхлўои албоби сҷдои ин боб ҳтаҳаст ки дар сӯраи албқраҳи шарҳи он додеми сҷдо яъне пушт хам дода , чун рокъ ки бсҷўд хоҳад шуд .

وَ قُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً این باب حطه است که در سورة البقرة شرح آن دادیم سُجَّداً یعنی پشت خم داده، چون راکع که بسجود خواهد شد.

Ва қлнои ?лаами лои тъдўои фии алсбт эй лои тътдўои боқтноси алсмки фӣа . Вараш аз нофеъ : « лои тъдўо » хонда , бФтҳи айну ташдиди дол ,у асли он ло тътдўоаст . « то » дар дол мдғм карданд , тақорубро ,у ҳаракаташи нақл бо айн карданд , то мафтӯҳи гашт . Ва қолўну Исмоил ҳар ду аз нофеъ : « лои тъдўо » хонанд бскўни айну ташдиди дол ,у мродҳми ло тътдўоаст , « то » дар дол мдғм карданд , локини ҳаракаташ бо айн надоданд , балки айнро сокини бгзоштнд бар асли хеш ,у бештарини наҳвёни инро равои нмидорнд , мигўинд : мо қабл мдғм чун сокин бошад ҷоӣз набӯд , ки он гуҳи ду сокин муҷтамаъ шаванд , ало агар сокини алиф буд ки ҳарф мадаст наҳв : добаҳу шобаҳу ҳоқаҳу томаҳ , зеро ки мади биҷой ҳаракатаст . Аммо эшон ки раво доштанд гуфтанд : ин ҳамчунонаст ки сўби бикр ,у ҳабиби бикр , ки раво буд ки онро мдғм кунанд , гӯйанд : сўби бикру ҳабиби бикр , чун равоаст ки ваов ва ё , гарчи ҳар ду ҳарф линанд , бо нуқсони мад ки дар эшонаст бо алиф ки тамом мадаст дарин боб монанд кунанд , то ду сокин ки аввали он на алиф бошаду сонии он мдғм буд муҷтамаъ шавад . Ҳамчунин ин маънӣ дар « тъд ва » ва « ихсмўн »у амсоли он , маъаи адами алмди раво буд . Боқӣ « лои тъдўо » хонанд бо сукӯни айну тахфифи дол , ва ин машҳуртараст чунон ки дар сӯра алоъроФ гуфт : إзи иъдўни фии алсбт , ва ин аз : ъдо иъдўаст ,у ҳуҷҷати ин қроءт онаст ки гуфт : Фмни абтғии вроءи злки Фأўлӣки ҳам алъодўн . Ва ҳуҷҷати қроءти варашу қолўн ва Исмоил онаст ки дар сӯра албқраҳ гуфт :у лақади ълмтми аллазӣнаи аътдўои мнкми фии алсбт .

وَ قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِی السَّبْتِ ای لا تعتدوا باقتناص السّمک فیه. ورش از نافع: «لا تعدّوا» خوانده، بفتح عین و تشدید دال، و اصل آن لا تعتدوا است. «تا» در دال مدغم کردند، تقارب را، و حرکتش نقل با عین کردند، تا مفتوح گشت. و قالون و اسماعیل هر دو از نافع: «لا تعدّوا» خوانند بسکون عین و تشدید دال، و مرادهم لا تعتدوا است، «تا» در دال مدغم کردند، لکن حرکتش با عین ندادند، بلکه عین را ساکن بگذاشتند بر اصل خویش، و بیشترین نحویان این را روا نمیدارند، میگویند: ما قبل مدغم چون ساکن باشد جائز نبود، که آن گه دو ساکن مجتمع شوند، الّا اگر ساکن الف بود که حرف مدّ است نحو: دابّة و شابّة و حاقّة و طامّة، زیرا که مدّ بجای حرکت است. امّا ایشان که روا داشتند گفتند: این همچنانست که ثوب بکر، و حبیب بکر، که روا بود که آن را مدغم کنند، گویند: ثوب بکر و حبیب بکر، چون روا است که واو و یا، گرچه هر دو حرف لین‌اند، با نقصان مدّ که در ایشانست با الف که تمام مدّ است درین باب مانند کنند، تا دو ساکن که اوّل آن نه الف باشد و ثانی آن مدغم بود مجتمع شود. همچنین این معنی در «تعدّ و» و «یخصّمون» و امثال آن، مع عدم المدّ روا بود. باقی «لا تعدوا» خوانند با سکون عین و تخفیف دال، و این مشهورتر است چنان که در سورة الاعراف گفت: إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ، و این از: عدا یعدو است، و حجّت این قراءت آنست که گفت: فَمَنِ ابْتَغی‌ وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ. و حجّت قراءت ورش و قالون و اسماعیل آنست که در سورة البقرة گفت: وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ.

Ва أхзно манеҳам мисоқои ғлизо эй ъҳдои мؤкдои фӣ алнабӣ ( с ) . Фбмои нқзҳми мисоқҳми ин « мо » слтаст , ҳам чунон ки : Фбмои раҳмаи ман аллоҳ эй Фбрҳмаҳи ман аллоҳ . Ва ъмои қалил эй ани қалил . Фбмои нқзҳми ин бнқзҳми мисоқҳми алзии ахзҳми аллоҳи алайҳим . Мегуяд : бшкстни эшон он паймонро ки аллоҳ бар эшон гирифт дар таврот ,у бкоФр шудан эшон бсхнони ҳақ , яъне ба қуръон ва ба Инҷил , ки ҷуҳудони баҳри ду кофар шуданд ,у бкштни эшон пайғомбаронро бноҳқ , ки эшон бурузӣ дар ҳафтод пайғомбар бикуштанд .

وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِیثاقاً غَلِیظاً ای عهدا مؤکّدا فی النّبیّ (ص). فَبِما نَقْضِهِمْ مِیثاقَهُمْ این «ما» صلت است، هم چنان که: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ ای فبرحمة من اللَّه. و عَمَّا قَلِیلٍ ای عن قلیل. فَبِما نَقْضِهِمْ این بنقضهم میثاقهم الّذی اخذهم اللَّه علیهم. میگوید: بشکستن ایشان آن پیمان را که اللَّه بر ایشان گرفت در تورات، و بکافر شدن ایشان بسخنان حق، یعنی به قرآن و به انجیل، که جهودان بهر دو کافر شدند، و بکشتن ایشان پیغامبران را بناحق، که ایشان بروزی در هفتاد پیغامبر بکشتند.

Ва қўлҳми қлўбно ғлФ гуфтаанд ки ӣнҷо мзмрӣаст , ва сухан бидон тамомаст , ва мзмр онаст ки : лъноҳм . Мегуяд : бони нақзи паймону бони куфр ва он қатл ва он қавл , эшонро лаънат кардем , ва аз даргоҳи худ брондим . Ва гуфтаанд : тамомӣ сухан онҷост ки гуфт : ҳрмнои алайҳими таййиботи أҳлти ?лаам , ва раво бошад ки тамомӣ онҷоаст ки гуфт : бали табъи аллоҳи алайҳои бкФрҳм ,у маънӣ он бошад ки бойени феълҳо ки карданд худои таъолии меҳр бар дили эшон ниҳод то ҳеҷ панд напазиранд ,у сухани ҳақ дар он нашавад . Ва гуфтаанд : ҷуҳудон бончаҳ гуфтанд : қлўбнои ғлФ , худро чун узрии мисохтнд , яъне ки дилҳои мо бастааст , ончии ту май гӯйии бони нмирсд . Раб Алъоламин гуфт : на чунонаст ки эшон мигўинд , ки он пӯшиш ки бар дил эшонаст на узраст эшонро , ва ин сухан онаст ки аз эшон ростаст , аммо маъзӯр шумурдан худро бон норостаст , ҳам чунон ки кофарон гуфтанд : мо нафақаи ксирои ммои тқўл , ва аллоҳ гуфт кофаронро : лои иФқҳўн , ва гуфтанд : фии озоннои вқр , ва аллоҳ гуфт : фии озонҳми вқр , ва гуфтанд : қлўбнои фии أкнаҳ . . . Ва ман бинноу бинки ҳиҷоб , ва худоӣ гуфт : ҷълнои бинку байни аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳи ҳҷобои мстўро , хатми аллоҳи алии қлўбҳму алии смъҳму алии أбсорҳми ғшоўаҳ , аммо аллоҳи он бар эшон аз он рад кард ки эшон он худро узрии мидонстнд , худои он узри эшон рад кард , ҳам чунон ки гуфт : сиқўли аллазӣнаи أшркўои луи шоءи аллоҳи мо أшркно , ва аллоҳ гуфт : луи шоءи аллоҳи мо أшркўо . Аллоҳи он бар эшон рад кард аз баҳри онкии худро дар он маъзӯр медиданд , ва ҳам азин бобаст : أ натаъм ман луи ишоءи аллоҳи أтъмаҳ ? ва аллоҳ гуфт :у ҳўи итъму лои итъм . Эшон худро дар он бухл мемаъзӯр доштанд , аллоҳи он бар эшон рад кард . Ин ҳамчунонаст : бали табъи аллоҳи алайҳои бкФрҳм балки аллоҳи меҳр бар он дилҳо ниҳод , то имон наёранд магари андакӣ , ва он андакии абди аллоҳ саломасту асҳоби вай .

وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ گفته‌اند که اینجا مضمری است، و سخن بدان تمام است، و مضمر آنست که: لعنّاهم. میگوید: بآن نقض پیمان و بآن کفر و آن قتل و آن قول، ایشان را لعنت کردیم، و از درگاه خود براندیم. و گفته‌اند: تمامی سخن آنجاست که گفت: حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ طَیِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ، و روا باشد که تمامی آنجا است که گفت: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ، و معنی آن باشد که باین فعلها که کردند خدای تعالی مهر بر دل ایشان نهاد تا هیچ پند نپذیرند، و سخن حق در آن نشود. و گفته‌اند: جهودان بآنچه گفتند: قُلُوبُنا غُلْفٌ، خود را چون عذری میساختند، یعنی که دلهای ما بسته است، آنچه تو می‌گویی بآن نمیرسد. ربّ العالمین گفت: نه چنانست که ایشان میگویند، که آن پوشش که بر دل ایشانست نه عذر است ایشان را، و این سخن آنست که از ایشان راست است، امّا معذور شمردن خود را بآن ناراست است، هم چنان که کافران گفتند: ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ، و اللَّه گفت کافران را: لا یَفْقَهُونَ، و گفتند: فِی آذانِنا وَقْرٌ، و اللَّه گفت: فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ، و گفتند: قُلُوبُنا فِی أَکِنَّةٍ... وَ مِنْ بَیْنِنا وَ بَیْنِکَ حِجابٌ، و خدای گفت: جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً، خَتَمَ اللَّهُ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ وَ عَلی‌ سَمْعِهِمْ وَ عَلی‌ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ، امّا اللَّه آن بر ایشان از آن ردّ کرد که ایشان آن خود را عذری میدانستند، خدای آن عذر ایشان رد کرد، هم چنان که گفت: سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا، و اللَّه گفت: لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکُوا. اللَّه آن بر ایشان ردّ کرد از بهر آنکه خود را در آن معذور میدیدند، و هم ازین بابست: أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ؟ و اللَّه گفت: وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لا یُطْعَمُ. ایشان خود را در آن بخل می‌معذور داشتند، اللَّه آن بر ایشان ردّ کرد. این همچنانست: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ بلکه اللَّه مهر بر آن دلها نهاد، تا ایمان نیارند مگر اندکی، و آن اندکی عبد اللَّه سلام است و اصحاب وی.

Ва бкФрҳм ин маътӯфаст бар аввали оят яъне : Фбнқзҳму кФрҳм , ва ин куфраст ба исо . Ва қўлҳми алии Марями бҳтонои ъзимои бӯҳтон азим онаст ки бар Марям дурӯғ гуфтанд ,у вайро қзФ карданд ба Юсуфи бен ёқӯби бен монон . Ва ин Юсуфи ибн ъам Марям буд , ва ӯро бизанӣ мехост , азин ҷиҳат ӯро буи қзФ карданд . Гуфтаанд ки исо бар қавмӣ расед аз он ҷуҳудон , ва эшон бо якдигар гуфтанд : қади ҷоءкми алсоҳри бен алсоҳраҳ . Он сухан бигӯаш исо расед , исо гуфт : аллоҳами алъни ман сбнӣу сби волдтӣ , ва дар он ҳоли раби Алъоламин эшонро масх кард , сӯраташони бгрдонид , ҳамаи хӯкони гаштанд .

وَ بِکُفْرِهِمْ این معطوفست بر اوّل آیت یعنی: فبنقضهم و کفرهم، و این کفر است به عیسی. وَ قَوْلِهِمْ عَلی‌ مَرْیَمَ بُهْتاناً عَظِیماً بهتان عظیم آنست که بر مریم دروغ گفتند، و وی را قذف کردند به یوسف بن یعقوب بن مانان. و این یوسف ابن عمّ مریم بود، و او را بزنی میخواست، ازین جهت او را بوی قذف کردند. گفته‌اند که عیسی بر قومی رسید از آن جهودان، و ایشان با یکدیگر گفتند: قد جاءکم السّاحر بن السّاحرة. آن سخن بگوش عیسی رسید، عیسی گفت: اللّهم العن من سبّنی و سبّ والدتی، و در آن حال ربّ العالمین ایشان را مسخ کرد، صورتشان بگردانید، همه خوکان گشتند.

Ва қўлҳми إнои қтлнои алмсиҳи исои ибни Марями эшон исоро масеҳо мехонданд .

وَ قَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ایشان عیسی را مسیحا میخواندند.

Исои ибни Марям , сухани ӣнҷо тамом шуд , пас бар сиблат мадҳ гуфт : расӯли аллоҳ , ва мо қтлўаҳ ва мо слбўаҳи исо ки расӯл худост ӯро накуштаанд ва бурдор накардаанд .

عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ، سخن اینجا تمام شد، پس بر سبیل مدح گفت: رَسُولَ اللَّهِ، وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ عیسی که رسول خداست او را نکشته‌اند و بردار نکرده‌اند.

Ва локини шабаҳи ?лаам эй алқии шабаҳи исои алии ғайра , ҳатто знўои лмои роўаҳи анаи алмсиҳ .

وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ای القی شبه عیسی علی غیره، حتّی ظنّوا لمّا راوه انّه المسیح.

Ва сабаби он буд ки чун исои он дуо кард , то аллоҳи сӯрати эшон сӯрат хӯкон кард , ҷуҳудони бтрсиднд аз дъоءи вай , ҳама баҳам омаданд ва иттифоқ карданд , ва ӯро дар хонае маҳбӯс карданд , то вайро бикашанд . Як қавл онаст ки исои асҳоби худро гуфт : кист ки ризо диҳад то шабаҳи ман бар вай афкананд , ва ӯро бикашанд , ё бурдор кунанд , ва он гуҳ дар биҳишт шавад ? яке аз ҳўорён гуфт : ман бад-ӣн ризо додам , ва худро Фдоء ту кардам . Аллоҳи таъолӣ монандаи сӯрати исо бар ваии афканд , то ӯро бурдор карданд ,у исоро бар осмони барад . Қавл дигар онаст ки : мардӣ аз он ҷуҳудони номи ваии ттёнўс , дар пеш вай рафт бқсди қатли вай . Аллоҳи таъолии исоро аз равзани хонаи босмони барад ,у шабаҳи исо бар он марди афканд . Ҷуҳудон дар шуданд ,у вайро диданд басӯрат исо , ва ӯро бикуштанд . Мақотил гуфт : ҷуҳудони мардиро бар исо гумошта буданд ,у вайро рақиб буд , ва дар ҳамаи ҳол бо вай будӣ . Исо бар кӯҳ шуд , Фриштаҳ омад , ва ду бозуӣ вай бигирифт ,у босмони барад . Раби Алъоламин шабаҳи исо бар он рақиби афканд , пас ҷуҳудон ӯро диданд , пиндоштанд ки исоаст , вай мегуфт : ман на исоам , ӯро барост надоштанд , ва бикуштанд . Пас чун ӯро кушта буданд сӯрати вай бар сӯрати исои диданд , аммо ҷасади вай на ҷасади исо буд . Эшон гуфтанд : алўҷаҳи ваҷҳи исоу алҷсди ҷасади ғайра .

و سبب آن بود که چون عیسی آن دعا کرد، تا اللَّه صورت ایشان صورت خوکان کرد، جهودان بترسیدند از دعاء وی، همه بهم آمدند و اتّفاق کردند، و او را در خانه‌ای محبوس کردند، تا وی را بکشند. یک قول آنست که عیسی اصحاب خود را گفت: کیست که رضا دهد تا شبه من بر وی افکنند، و او را بکشند، یا بردار کنند، و آن گه در بهشت شود؟ یکی از حواریان گفت: من بدین رضا دادم، و خود را فداء تو کردم. اللَّه تعالی ماننده صورت عیسی بر وی افکند، تا او را بردار کردند، و عیسی را بر آسمان برد. قول دیگر آنست که: مردی از آن جهودان نام وی ططیانوس، در پیش وی رفت بقصد قتل وی. اللَّه تعالی عیسی را از روزن خانه بآسمان برد، و شبه عیسی بر آن مرد افکند. جهودان در شدند، و وی را دیدند بصورت عیسی، و او را بکشتند. مقاتل گفت: جهودان مردی را بر عیسی گماشته بودند، و وی را رقیب بود، و در همه حال با وی بودی. عیسی بر کوه شد، فریشته آمد، و دو بازوی وی بگرفت، و بآسمان برد. ربّ العالمین شبه عیسی بر آن رقیب افکند، پس جهودان او را دیدند، پنداشتند که عیسی است، وی میگفت: من نه عیسی ام، او را براست نداشتند، و بکشتند. پس چون او را کشته بودند صورت وی بر صورت عیسی دیدند، امّا جسد وی نه جسد عیسی بود. ایشان گفتند: الوجه وجه عیسی و الجسد جسد غیره.

Пас мухталиф шуданд . Қавмӣ гуфтанд : ин исоаст , қавмӣ гуфтанд : нест . Инаст ки аллоҳ гуфт :у إни аллазӣнаи ахтлФўои фӣаи лФӣ шак манеҳ эй ман қатла . Садӣ гуфт : ихтилофи эшон дар исо онаст ки гуфтанд : ани кони ҳозои исои Фоини соҳбно ?у ани кони ҳозои соҳбнои Фоини исо ? ва гуфтаанд : ин ихтилофи ихтилоф тарсоёнаст дар вай , ки баса гуруҳ шуданд дар исо : гуруҳе гуфтанд : анбозаст . Гуруҳе гуфтанд : аллоҳаст . Гуруҳе гуфтанд : писараст . Мо ?лаам ба ман илм яъне : мо ?лаами бъисии ман илм , қатл ӯ лами иқтл . Мегуяд : эшонро баҳоли исо илм нест , ки ӯро киштанд ё нкштнд .

پس مختلف شدند. قومی گفتند: این عیسی است، قومی گفتند: نیست. اینست که اللَّه گفت: وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ ای من قتله. سدی گفت: اختلاف ایشان در عیسی آنست که گفتند: ان کان هذا عیسی فاین صاحبنا؟ و ان کان هذا صاحبنا فاین عیسی؟ و گفته‌اند: این اختلاف اختلاف ترسایان است در وی، که بسه گروه شدند در عیسی: گروهی گفتند: انباز است. گروهی گفتند: اللَّه است. گروهی گفتند: پسر است. ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ یعنی: ما لهم بعیسی من علم، قتل او لم یقتل. میگوید: ایشان را بحال عیسی علم نیست، که او را کشتند یا نکشتند.

إлои атбоъи алзни локин гумон мебаранд ва бар паии гумони худ истодаанд . Ва мо қтлўаҳ яқинан маънӣ онаст ки эшон яқин наанд ки исоаст ки вайро куштаанд . Маънӣ дигар гуфтаанд : ва мо қтлўаҳ яқинан кори исоу нопидо шудани вайро аз замин маълум накардаанд нек , ва бон нарасидаанд ба бегумоне , ва ин аз он бобаст ки гӯйанд : қиллати ҳозои алдўоءи фии ҳозои алмоء . Порсӣ гӯйон гӯйанд : фалон дар корӣ шавад то хӯн аз он бчкд . Бойени қавл : ва мо қтлўаҳи ин «ҳо » бо илм шавад . Тқўли алъараб : қатлати алшии ءи уламо , азои астқсии алнзри фӣа ҳатто илми уламои томо .

إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ لکن گمان میبرند و بر پی گمان خود ایستاده‌اند. وَ ما قَتَلُوهُ یَقِیناً معنی آنست که ایشان یقین نه‌اند که عیسی است که وی را کشته‌اند. معنی دیگر گفته‌اند: وَ ما قَتَلُوهُ یَقِیناً کار عیسی و ناپیدا شدن وی را از زمین معلوم نکرده‌اند نیک، و بآن نرسیده‌اند به بی‌گمانی، و این از آن بابست که گویند: قلت هذا الدّواء فی هذا الماء. پارسی گویان گویند: فلان در کاری شود تا خون از آن بچکد. باین قول: وَ ما قَتَلُوهُ این «ها» با علم شود. تقول العرب: قتلت الشّی‌ء علما، اذا استقصی النّظر فیه حتّی علم علما تامّا.

Қавли атои дарин оят онаст ки : исои наздики пери занӣ фурӯ омад , ва аз ваии меҳмонии хост . Пер зан гуфт : подшоҳи мо мардиро талаб мекунад барин сифат ки туе , ва ман туро меҳмонӣ кунам , аммо туро аз подшоҳ пинҳон накунам . Исо гуфт : ҳоли ман аз подшоҳ бапуш ,у марои пинҳони дор , то туро дъоӣӣ кунам баҳр чаҳ туро муродаст , ки ночор рост ояд . Пер зан гуфт : марои писарӣ ғоибаст , аз худо бихоҳ то вайро бо ман расонад . Исо дуо кард ,у писари он соъат дар расед . Исои он пери занро гуфт ки : писарро аз ман хабари мада ,у ҳоли ман аз вай бапуш . Пери зани хилоф он кард , писари хешро гуфт : меҳмонии бмни фурӯ омадааст , ва бо ман гуфт ки вайро аз подшоҳ омн дорам ,у нспорм . Писар гуфт : куҷоаст он мард ? гуфт : дар хазона гурехтааст . Он писар дар хазона рафт .

قول عطا درین آیت آنست که: عیسی نزدیک پیر زنی فرو آمد، و از وی مهمانی خواست. پیر زن گفت: پادشاه ما مردی را طلب می‌کند برین صفت که تویی، و من ترا مهمانی کنم، امّا ترا از پادشاه پنهان نکنم. عیسی گفت: حال من از پادشاه بپوش، و مرا پنهان دار، تا ترا دعائی کنم بهر چه ترا مراد است، که ناچار راست آید. پیر زن گفت: مرا پسری غایب است، از خدا بخواه تا وی را با من رساند. عیسی دعا کرد، و پسر آن ساعت در رسید. عیسی آن پیر زن را گفت که: پسر را از من خبر مده، و حال من از وی بپوش. پیر زن خلاف آن کرد، پسر خویش را گفت: مهمانی بمن فرو آمده است، و با من گفت که وی را از پادشاه آمن دارم، و نسپارم. پسر گفت: کجا است آن مرد؟ گفت: در خزانه گریخته است. آن پسر در خزانه رفت.

Ва исоро гуфт : Қуми илои алмалик , хез то бар подшоҳ рӯем ки туро мехонд . Исо гуфт : чунин макун ,у ҳақи зиёфат ботил магардон то ҳар чаҳ туро муродаст бтўи даҳум .

و عیسی را گفت: قم الی الملک، خیز تا بر پادشاه رویم که ترا میخواند. عیسی گفت: چنین مکن، و حقّ ضیافت باطل مگردان تا هر چه ترا مراد است بتو دهم.

Бсхрит гуфт ки : ман мехоҳам ки подшоҳ духтар бизанӣ бмн диҳад . Исо гуфт : рӯи ҷома дар пӯш , ва бар подшоҳи рӯ , бигӯ : омадам ки духтар бизанӣ бмни диҳӣ . Писар рафт ва ҳамчунин кард , ва ӯро гирифтанд ва заданд ва маҷрӯҳ карданд . Боз омад ,у исоро гуфт бахшам ки : маро фиристодӣ то маро заданд , ва маҷрӯҳ карданд . Хез то рӯем пеши подшоҳ . Исои дасти бони ҷароҳатҳо фурӯ оварад ҳама нек шуд ,у баҳоли сиҳҳат боз омад .

بسخریّت گفت که: من میخواهم که پادشاه دختر بزنی بمن دهد. عیسی گفت: رو جامه در پوش، و بر پادشاه رو، بگو: آمدم که دختر بزنی بمن دهی. پسر رفت و همچنین کرد، و او را گرفتند و زدند و مجروح کردند. باز آمد، و عیسی را گفت بخشم که: مرا فرستادی تا مرا زدند، و مجروح کردند. خیز تا رویم پیش پادشاه. عیسی دست بآن جراحتها فرو آورد همه نیک شد، و بحال صحّت باز آمد.

Дигари бораи он ғуломи пеш подшоҳ шуд , подшоҳ ӯро дид , ва он ҷароҳатҳо ҳеҷ бар вай намонда , аз он ҳол битарсед , гуфт : ту омадае то духтарам бизанӣ бихоҳӣ ? гуфт : оре . Гуфт : турои ин мурод бидиҳам агар ин хонаи пар аз зар кунӣ . Он ғулом рафт , ва он қисса бо исо бигуфт . Исо дуо кард , ва он хонаи пар аз зар шуд . Пас исо аз онҷо берун шуд . Ғулом бидонаст ки онҷо ҳақиқатӣаст , ҳама фурӯ гузошт , ва аз пай вай бирафт , гуфт : суҳбати ту бҳичи чизи бандаам . Исо гуфт : ман тарсам ки ин подшоҳи бмо дар расад ,у қасди қатл ман кунад , ҳар кас ки ризо диҳад бар онкии ҳайату сӯрати ман бар вай афкананд , то вайро бикашанд , биҳишт ӯ рост . Ғулом гуфт : он кас ман бошам , ва бар он ризо додам . Раби алъзаҳи шабаҳи исо бар он писари ъҷўзи афканд , то вайро бигирифтанд , ва бурдор карданд . Ва исоро босмони бурданд , бар кӯҳӣ аз кӯҳҳои байти алмуқаддас , дар моҳи рамазони шаби қадар ,у сини ваии басӣ ва се соли расида , ва се сол аз муддати набуввати ваии гузашт . Вҳби бен мнбаҳ гуфт : чун ваҳй буи омад сӣ сола буд . Ва гуфтаанд : вай бар осмон чун Фриштгон пар дорад , ва нур дорад ,у шаҳвати таому шароб аз ваии востдаҳ , ва бо Фриштгони гирди арши мипрд , ҳам инсаст ва ҳам мулкӣ , ҳам осмонӣ ва ҳам заминӣ .

دیگر باره آن غلام پیش پادشاه شد، پادشاه او را دید، و آن جراحتها هیچ بر وی نمانده، از آن حال بترسید، گفت: تو آمده‌ای تا دخترم بزنی بخواهی؟ گفت: آری. گفت: ترا این مراد بدهم اگر این خانه پر از زر کنی. آن غلام رفت، و آن قصه با عیسی بگفت. عیسی دعا کرد، و آن خانه پر از زر شد. پس عیسی از آنجا بیرون شد. غلام بدانست که آنجا حقیقتی است، همه فرو گذاشت، و از پی وی برفت، گفت: صحبت تو بهیچ چیز بندهم. عیسی گفت: من ترسم که این پادشاه بما در رسد، و قصد قتل من کند، هر کس که رضا دهد بر آنکه هیئت و صورت من بر وی افکنند، تا وی را بکشند، بهشت او راست. غلام گفت: آن کس من باشم، و بر آن رضا دادم. ربّ العزّة شبه عیسی بر آن پسر عجوز افکند، تا وی را بگرفتند، و بردار کردند. و عیسی را بآسمان بردند، بر کوهی از کوه‌های بیت المقدس، در ماه رمضان شب قدر، و سنّ وی بسی و سه سال رسیده، و سه سال از مدّت نبوّت وی گذشت. وهب بن منبه گفت: چون وحی بوی آمد سی ساله بود. و گفته‌اند: وی بر آسمان چون فریشتگان پر دارد، و نور دارد، و شهوت طعام و شراب از وی واستده، و با فریشتگان گرد عرش میپرد، هم انس است و هم ملکی، هم آسمانی و هم زمینی.

Ва кони аллоҳи ъзизо эй : мниъои ҳайни манъи исои ман алқтл . Ҳкимои фии тадбираи Фимои феъли бъбдаҳи ман алнҷоаҳ . Қолўо :у тарки исои баъди рафъаи илои алсмоءи хФину мдръаҳу всодаҳ .

وَ کانَ اللَّهُ عَزِیزاً ای: منیعا حین منع عیسی من القتل. حَکِیماً فی تدبیره فیما فعل بعبده من النّجاة. قالوا: و ترک عیسی بعد رفعه الی السّماء خفّین و مدرعة و وسادة.