Қавлаи таъолӣ :у إни ман أҳли алкитоби إлои лиؤмнн ба қабл мўтаҳ

قوله تعالی: وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ

Рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қол алнабӣ ( с ) : « линзлни ибни Марями ҳукамои ъдло ,у лиқтлни алдҷол ,у лиқтлни алхнзир ,у ликсрни алслиб ,у ткўни алсҷдаҳи воҳидаи ллаҳи раби Алъоламин » . Сами қоли абӯи ҳрираҳ : Фоқрؤои ани шӣтм :у إни ман أҳли алкитоби إлои лиؤмнн ба қабл мўтаҳи алоиаҳ .

روی ابو هریرة قال: قال النّبیّ (ص): «لینزلنّ ابن مریم حکما عدلا، و لیقتلنّ الدجال، و لیقتلنّ الخنزیر، و لیکسرنّ الصّلیب، و تکون السّجدة واحدة للَّه ربّ العالمین». ثمّ قال ابو هریرة: فاقرؤا ان شئتم: وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ الآیة.

Гуфтаанд ки : китоби ӣнҷо Инҷиласт ,у аҳли китоб тарсоёнанд ки дар исо ғулув мекунанд , ва кофар мешаванд . Мегуяд : ҳеҷ тарсо намонад буқати нузули исо аз осмон , ки на буии имони орад ,у пеш аз марги исои бпиғомбрӣу бандагии вай гувоҳӣ диҳад . Ва гуфтаанд ки : аҳли китоб ҷуҳудонанду тарсоён . Ва қил : мўтаҳи кноитст аз оҳоди эшон . Мегуяд : ҳеҷ нест аз ҷуҳудону тарсоён ки буқати муъоина чун мимирнд , на бъисии имони оранд , ва гӯйанд пайғомбарасту банда , локини имон ки буқати муъоина буд судӣ накунад , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : Флми як инФъҳми إимонҳми лмои рأўои бأсно . Қоли ибни аббос : лои имўти яҳӯдӣу лои соҳиби китоб ҳатто иؤмни бъисӣ ,у ани аҳтрқ ӯ ғарқ ӯ сиқти алайҳи ҷидор ӯ аклаҳи алсбъ . Ъкрмаҳ гуфт : ибни аббосро имтиҳон карданд , гуфтанд : агар аз боло бзир уфтад , ва ҳалок шавад , имон чигуна орад ? гуфт : дар ҳавои он калима бигӯед . Гуфтанд : ва агар ӯро гардан бизананд чун имони орад ? гуфт : забони бони мигрдонди чандон ки тавонад . Муҳамади бен алии бен алҳнФиаҳ гуфт : касе ки ҷуҳуд бошад буқати марги вай Фриштгон оянд , ва бар рӯй ва бар қафои ваии мизннд ,у мигўинд : эй адуи аллоҳ ! на исои пайғомбар бтў омад ва ту ӯро дурӯғ зан гирифтӣ ? он ҷуҳуд гуяд : омнти анаи абди набӣ . Ин бигӯед , локин суд надорад ,у имони бойени вақт бакор наёяд . Ва ҳамчунин тарсоро гӯйанд : эй адуи аллоҳ ! аток исо набиё , Фкзбт ба ,у заъмати анаи аллоҳ ӯ ибна ? тарсои имони орад ва гуяд : анаи абди аллоҳу расӯла , локин бакор наёяд ва суд надорад . Ва қил : « лиؤмнн ба » иъўди илои Муҳамад ( с ) , ва « қабл мўтаҳ » иъўди илои алкитобӣ ,у қил : алأўли иъўди илои аллоҳи субҳона ,у ассонии илои алкитобӣ ,у алсҳиҳи мо сабақ , ази лӣси фии алоиаҳи алои зикри исо ( ъ ) . Ва явми алқёмаҳи икўни алайҳими шҳидои алии ани қади блғи алрсолаҳ ,у ақри болъбўдиаҳи алӣ нафса .

گفته‌اند که: کتاب اینجا انجیل است، و اهل کتاب ترسایان‌اند که در عیسی غلوّ میکنند، و کافر میشوند. میگوید: هیچ ترسا نماند بوقت نزول عیسی از آسمان، که نه بوی ایمان آرد، و پیش از مرگ عیسی بپیغامبری و بندگی وی گواهی دهد. و گفته‌اند که: اهل کتاب جهودان‌اند و ترسایان. و قیل: مَوْتِهِ کنایتست از آحاد ایشان. میگوید: هیچ نیست از جهودان و ترسایان که بوقت معاینه چون میمیرند، نه بعیسی ایمان آرند، و گویند پیغامبر است و بنده، لکن ایمان که بوقت معاینه بود سودی نکند، چنان که ربّ العزّة گفت: فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا. قال ابن عباس: لا یموت یهودیّ و لا صاحب کتاب حتّی یؤمن بعیسی، و ان احترق او غرق او سقط علیه جدار او اکله السّبع. عکرمه گفت: ابن عباس را امتحان کردند، گفتند: اگر از بالا بزیر افتد، و هلاک شود، ایمان چگونه آرد؟ گفت: در هوا آن کلمه بگوید. گفتند: و اگر او را گردن بزنند چون ایمان آرد؟ گفت: زبان بآن میگرداند چندان که تواند. محمد بن علی بن الحنفیة گفت: کسی که جهود باشد بوقت مرگ وی فریشتگان آیند، و بر روی و بر قفای وی میزنند، و میگویند: ای عدوّ اللَّه! نه عیسی پیغامبر بتو آمد و تو او را دروغ‌زن گرفتی؟ آن جهود گوید: آمنت انّه عبد نبیّ. این بگوید، لکن سود ندارد، و ایمان باین وقت بکار نیاید. و همچنین ترسا را گویند: ای عدوّ اللَّه! اتاک عیسی نبیّا، فکذبت به، و زعمت انّه اللَّه او ابنه؟ ترسا ایمان آرد و گوید: انّه عبد اللَّه و رسوله، لکن بکار نیاید و سود ندارد. و قیل: «لیؤمننّ به» یعود الی محمد (ص)، و «قبل موته» یعود الی الکتابیّ، و قیل: الأوّل یعود الی اللَّه سبحانه، و الثّانی الی الکتابیّ، و الصّحیح ما سبق، اذ لیس فی الآیة الّا ذکر عیسی (ع). وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً علی ان قد بلّغ الرّسالة، و اقرّ بالعبودیّة علی نفسه.

Фбзлм эй Фбзлми тоӣФаҳ , ман аллазӣнаи ҳодўои ин зулм онаст ки нақз паймон карданд ,у боёти худоӣ кофар шуданд . Раби алъзаҳи эшонро бони зулму бони бағӣ уқубат кард , ва чизҳои ҳалол бар эшон ҳаром кард , ва ин таҳрим онҷоаст ки гуфт :у алии аллазӣнаи ҳодўои ҳрмнои кули зии зафари алоиаҳ . Ва дарин ояти тақдим ва таъхираст ,у назм оят инаст : Фбзлми ман аллазӣнаи ҳодўоу бсдҳми ани сиблати аллоҳу أхзҳми алрбўоу أклҳми амволи анноси болботли ҳрмнои алайҳими таййиботи аҳлти ?лаам , ъқўбаҳи ?лаам . Мегуяд : бонкаҳ зулм карданд ,у мардумонро аз роҳи Мустафо ва аз роҳи худо ва аз дайн бар гардониданд , ва рибо ситаданд ,у моли мардум ба беҳақ ва ботил хӯрданд , мо он ҳалолҳо бар эшон ҳаром кардем , уқубати эшонро дар дунё , эшонро ин уқубат кардем , ва дар уқбои эшонро азобӣ дрднмоӣ сохтем . Он гуҳи муъминони эшонро чун абди аллоҳи салому асҳоби вай мустасно кард , ва гуфт : локини алросхўни фӣ алълм манеҳам яъне фии илми ктобҳми ман алиҳўд ,у алмؤмнўн яъне асҳоб алнабӣ ( с ) , иؤмнўни бмои أнзли إлик яъне алқуръон , ва мо أнзли ман қблк яъне алтўроаҳу алонҷилу алзбўр .

فَبِظُلْمٍ ای فبظلم طائفة، مِنَ الَّذِینَ هادُوا این ظلم آن است که نقض پیمان کردند، و بآیات خدای کافر شدند. ربّ العزّة ایشان را بآن ظلم و بآن بغی عقوبت کرد، و چیزهای حلال بر ایشان حرام کرد، و این تحریم آنجا است که گفت: وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ الآیة. و درین آیت تقدیم و تأخیر است، و نظم آیت اینست: فبظلم من الّذین هادوا و بصدّهم عن سبیل اللَّه و أخذهم الرّبوا و أکلهم اموال النّاس بالباطل حرّمنا علیهم طیّبات احلّت لهم، عقوبة لهم. میگوید: بآنکه ظلم کردند، و مردمان را از راه مصطفی و از راه خدا و از دین بر گردانیدند، و ربا ستدند، و مال مردم به بی‌حق و باطل خوردند، ما آن حلالها بر ایشان حرام کردیم، عقوبت ایشان را در دنیا، ایشان را این عقوبت کردیم، و در عقبی ایشان را عذابی دردنمای ساختیم. آن گه مؤمنان ایشان را چون عبد اللَّه سلام و اصحاب وی مستثنی کرد، و گفت: لکِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ یعنی فی علم کتابهم من الیهود، وَ الْمُؤْمِنُونَ یعنی اصحاب النّبیّ (ص)، یُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْکَ یعنی القرآن، وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یعنی التوراة و الانجیل و الزبور.

Ва алмқимини алслоаҳ ва дар насб муқӣмин гуфтанд ки насби алӣ алмдҳаст , тафзили иқомати салоаро бар дигари аъмол . Ин фазлу шараф аз он ёфт ки дигари аъмолу аҳкоми бавоситаи Ҷабраили собити гашт ,у намози шаби миъроҷ бе воситаи Ҷабраил , Мустафо аз ҳақ гирифт ҷли ҷалола . Ва гуфтаанд ки : муқӣмин мҷрўраст , маътӯф барҳо ва мем ки дар манеҳамаст , яъне : манеҳам ва ман алмқимини алслоаҳ , яъне алслўоти алхмси бўзўӣҳо ва вақтҳо ва қиёмҳоу қроءаҳи алқуръони фӣҳо ,у алркўъу алсҷўд ва хушўъҳоу ҷамеъи мъолмҳо .

وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاةَ و در نصب مقیمین گفتند که نصب علی المدح است، تفضیل اقامت صلاة را بر دیگر اعمال. این فضل و شرف از آن یافت که دیگر اعمال و احکام بواسطه جبرئیل ثابت گشت، و نماز شب معراج بی‌واسطه جبرئیل، مصطفی از حق گرفت جلّ جلاله. و گفته‌اند که: مقیمین مجرور است، معطوف بر ها و میم که در مِنْهُمْ است، یعنی: منهم و من المقیمین الصّلاة، یعنی الصّلوات الخمس بوضوئها و وقتها و قیامها و قراءة القرآن فیها، و الرکوع و السجود و خشوعها و جمیع معالمها.

Ва алмؤтўни алзкоаҳ яъне алзкоаҳи алмФрўзаҳ ,у алмؤмнўни биллоҳи анаи воҳиди лои шарики ?ла ,у алиўми алохр яъне албъси алзии фӣаи ҷзоءи алأъмол . أўлӣки снؤтиҳми бёءи қроءти Ҳамза ,у бнўни қроءти боқӣ ,у алўҷаҳи Фиҳмои қади сабақ . Ва аҷри азим биҳиштаст .

وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکاةَ یعنی الزّکاة المفروضة، وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ انّه واحد لا شریک له، وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یعنی البعث الّذی فیه جزاء الأعمال. أُولئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ بیاء قراءت حمزه، و بنون قراءت باقی، و الوجه فیهما قد سبق. و اجر عظیم بهشت است.

إнои أўҳинои إлики сабаби нузули ин ояти он буд ки раби алъзаҳи ҷли ҷалола дар шаъни ҷуҳудони ин оят фиристод : исӣлки أҳли алкитоби алоиаҳ , ва он айбу ъўори эшон , ва он Фзоиҳи аъмоли эшон дарин оёт пайдо кард . Ҷуҳудон дар хашм шуданд , ва як забон берун омаданд ки : ва мо анзли аллоҳи алии башари ман шайъи ء , аллоҳи бҳичи башари чизе аз кутуб ва суҳуф нафиристод . Ва баъзе гуфтанд аз эшон ки : пас аз Мӯсои бҳичи пайғомбари ҳеҷ китоб нафиристод . Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : إнои أўҳинои إлики комаи أўҳинои إлии Нӯҳ ё Муҳамади мо бтўи пайғоми додем , ва ваҳй фиристодем ҳам чунон ки пайғомбарони гузаштаро додем , сиблати ту дар ваҳии ҳам сиблат эшонаст , ва ин бар ҷуҳудон ҳуҷҷатаст , ки эшон дониста буданд аз таврот ки раби алъзаҳи бойени пайғомбарон ваҳй фиристод , ва пайғом дод , ва чунон ки эшонро пайғом дод , Мустафоро пайғом дод . Ва он гуҳи Нӯҳро фарои пеш ҳамагон дошт агарчӣ аз ваии фозилтар дар анбёء буданд , аммо аз баҳри он зикри ваии фаро пеш дошт ки Нӯҳ , абӯи албшр буд , комаи қоли ъзу ҷл :у ҷълнои зритаҳи ҳам албоқин . Ва аввали пайғомбар аз пайғомбарони шариъати Нӯҳ буд ,у аввал касе ки даъват кард ,у мушриконро бим дод Нӯҳ буд ,у аввал касе ки уммати вайро азоб карданд бдъоءи вай , Нӯҳ буд ,у мӯъҷизати вай дар нафаси вай буд , ки вайро ҳазор соли умр буд , ки яктои мӯии вай сифед нагашт ,у қӯти вай соқит нашуд , ва ҳеҷ пайғомбар дар даъвати он маболиғат нанамуд ки Нӯҳ намӯд , ҳам дар шаб даъват кард , ҳам дар рӯз , ҳам дар ниҳон , ҳам дар ошкоро ,у злки фии қавлаи таъолӣ : қоли раби إнии даъвати қавмии Лайлоу нҳоро ,у қавла : сами إнии дъўтҳми ҷҳоро , сами إнии أълнти ?лааму أсррти ?лаами إсроро . Ва ҳеҷ кас дар ранҷи хеши он сабр накард ки вай кард , бурузӣ дар чанд бори вайро бздндӣ , чунон ки аз ҳуш бирафтӣ , чун бҳўш боз омадӣ ҳам чунон даъват кардӣ , ва дар равиши хеши мақом шукр дошт , ки бартарин мақомаст . Комаи қоли таъолӣ : إнаҳи кони ъбдои шкўро .

إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ سبب نزول این آیت آن بود که ربّ العزّة جلّ جلاله در شأن جهودان این آیت فرستاد: یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ الآیة، و آن عیب و عوار ایشان، و آن فضایح اعمال ایشان درین آیات پیدا کرد. جهودان در خشم شدند، و یک زبان بیرون آمدند که: و ما انزل اللَّه علی بشر من شی‌ء، اللَّه بهیچ بشر چیزی از کتب و صحف نفرستاد. و بعضی گفتند از ایشان که: پس از موسی بهیچ پیغامبر هیچ کتاب نفرستاد. ربّ العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی‌ نُوحٍ یا محمد ما بتو پیغام دادیم، و وحی فرستادیم هم چنان که پیغامبران گذشته را دادیم، سبیل تو در وحی هم سبیل ایشانست، و این بر جهودان حجّت است، که ایشان دانسته بودند از تورات که ربّ العزّة باین پیغامبران وحی فرستاد، و پیغام داد، و چنان که ایشان را پیغام داد، مصطفی را پیغام داد. و آن گه نوح را فرا پیش همگان داشت اگرچه از وی فاضلتر در انبیاء بودند، امّا از بهر آن ذکر وی فرا پیش داشت که نوح، ابو البشر بود، کما قال عزّ و جلّ: وَ جَعَلْنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ. و اوّل پیغامبر از پیغامبران شریعت نوح بود، و اوّل کسی که دعوت کرد، و مشرکان را بیم داد نوح بود، و اوّل کسی که امّت وی را عذاب کردند بدعاء وی، نوح بود، و معجزت وی در نفس وی بود، که وی را هزار سال عمر بود، که یکتای موی وی سفید نگشت، و قوّت وی ساقط نشد، و هیچ پیغامبر در دعوت آن مبالغت ننمود که نوح نمود، هم در شب دعوت کرد، هم در روز، هم در نهان، هم در آشکارا، و ذلک فی قوله تعالی: قالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَ نَهاراً، و قوله: ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهاراً، ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً. و هیچ کس در رنج خویش آن صبر نکرد که وی کرد، بروزی در چند بار وی را بزدندی، چنان که از هوش برفتی، چون بهوش باز آمدی هم چنان دعوت کردی، و در روش خویش مقام شکر داشت، که برترین مقام است. کما قال تعالی: إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً.

Ва аввал касе ки брстохиз аз хок барояд баъд аз Мустафо ( с ) , Нӯҳ бошад ,у раби алъзаҳи ҷли ҷалола дар китоби хеши ду ҷойгаҳи Нӯҳро сонӣ Мустафо кард : яке дар гирифтани аҳду паймон ,у злки фии қавлаи таъолӣ :у إзи أхзнои ман алнабӣин мисоқҳму мнк ва ман Нӯҳ . Дигар дар пайғому ваҳй , чунон ки гуфт : إнои أўҳинои إлики комаи أўҳинои إлии Нӯҳ . Иқол : саммии нўҳои лонаи ноҳи алӣ нафса . Ва « иброҳӣм » ном ибрӣаст ,у баёни он дар сӯра албқраҳ рафт , ва « Исмоил » , муҷоҳид гуфт : модари ваии он гуҳ ки вайро бзод аз ранҷ зодан ин клмт бигуфт : « асмъ ё раб » . Ваҳй омад буи : « қади самъи эл » , пас вайро азин калимаи номи ниҳоди Исмоил . Ва гуфтаанд : исҳоқ заҳҳокаст ,у Нӯҳ , фараҷ ,у Айюб , Саид ,у Юсуф , зиёд ,у ёқӯб , Исроил ,у асботи авлод ёқӯбанд дувоздаҳ : рўбил ,у шмъўн ,у лоўӣ ,у иҳўзо ,у ишхр ,у дон ,у рёлўн ,у тФсолӣ ,у ҷоад ,у аср ,у Юсуф ,у ибни ёмин .

و اوّل کسی که برستاخیز از خاک برآید بعد از مصطفی (ص)، نوح باشد، و ربّ العزّة جلّ جلاله در کتاب خویش دو جایگه نوح را ثانی مصطفی کرد: یکی در گرفتن عهد و پیمان، و ذلک فی قوله تعالی: وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ. دیگر در پیغام و وحی، چنان که گفت: إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی‌ نُوحٍ. یقال: سمّی نوحا لانّه ناح علی نفسه. و «ابراهیم» نام عبری است، و بیان آن در سورة البقرة رفت، و «اسماعیل»، مجاهد گفت: مادر وی آن گه که وی را بزاد از رنج زادن این کلمت بگفت: «اسمع یا ربّ». وحی آمد بوی: «قد سمع ایل»، پس وی را ازین کلمه نام نهاد اسماعیل. و گفته‌اند: اسحاق ضحّاک است، و نوح، فرج، و ایوب، سعید، و یوسف، زیاد، و یعقوب، اسرائیل، و اسباط اولاد یعقوب‌اند دوازده: روبیل، و شمعون، و لاوی، و یهوذا، و یشخر، و دان، و ریالون، و تفثالی، و جاد، و اسر، و یوسف، و ابن یامین.

إнои أўҳинои إлики комаи أўҳинои إлии Нӯҳ ва алнабӣин ман баъда ин ҳамчунонаст ки онҷо гуфт : қул мо канти бдъои ман алрсл . Ҷой дигар гуфт : мо иқоли лаки إлои мо қади қили ллрсли ман қблк .

إِنَّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی‌ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ این همچنانست که آنجا گفت: قُلْ ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ. جای دیگر گفت: ما یُقالُ لَکَ إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ.

Ва أўҳинои إлии إброҳиму إсмоъилу إсҳоқу ёқӯбу алأсбот эй аўҳинои илайҳами фии суҳуфи иброҳӣм . Он гуҳи Довӯдро аз ҷиҳати овози хуши бзкри збўр махсӯс кард , ва гуфт : отинои Довӯди збўро . Довӯд ҳар гуҳ ки збўр хондӣ аз хушии овози ваии халқии ҷони бдодндӣ . Мустафо ( с ) гуфт бӯи Мӯсои ашъариро , аз онкии овози ваии хуш буд : « аътити мзморои ман мзомири оли Довӯд » .

وَ أَوْحَیْنا إِلی‌ إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ ای اوحینا الیهم فی صحف ابراهیم. آن گه داود را از جهت آواز خوش بذکر زبور مخصوص کرد، و گفت: آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً. داود هر گه که زبور خواندی از خوشی آواز وی خلقی جان بدادندی. مصطفی (ص) گفت بو موسی اشعری را، از آنکه آواز وی خوش بود: «اعطیت مزمارا من مزامیر آل داود».

Шабии бӯи Мӯсо қуръон мехонд ,у расӯли худо самоъ мекард . Дигари рӯзи вайро гуфт : « луи рأитнии алборҳаҳу أнои асмъи лқроءтк » ! Фқол : аммоу аллоҳ ё расӯли аллоҳ ! луи илмати анки тсмъи лҳбртаҳи тҳбиро .

شبی بو موسی قرآن میخواند، و رسول خدا سماع میکرد. دیگر روز وی را گفت: «لو رأیتنی البارحة و أنا اسمع لقراءتک»! فقال: اما و اللَّه یا رسول اللَّه! لو علمت انّک تسمع لحبّرته تحبیرا.

Бӯ Усмон наҳудо гуфт : ҳаргизи овози ҳеҷ мзмори хуштар аз овози бӯ Мӯсо нашунидаам , дар намози бомдоди моро имомӣ мекард , ва хостем ки сӯра албқраҳ хондӣ , ё дар қроءти биФзўдӣ , аз бас ки хуш мехонд .

بو عثمان نهدی گفت: هرگز آواز هیچ مزمار خوشتر از آواز بو موسی‌نشنیده‌ام، در نماز بامداد ما را امامی میکرد، و خواستیم که سورة البقرة خواندی، یا در قراءت بیفزودی، از بس که خوش میخواند.

Ва отинои Довӯди збўрои Ҳамзаи збўрои бзм « зо » хонд , ва инро ду ваҷҳаст : яке онкии ҷамъ зибр бошад бмънии мазбӯр , масдарии биҷои исми ниҳода . Чунон ки гӯйанд : ҳозои зарби аломир , эй мазруба ,у ҳозои нсҷи алимн , эй мнсўҷҳо , ва чунон ки мактубро китоб гӯйанд ,у маҳсӯбро ҳисоб гӯйанд . Ва раво бошад ки онро ҷамъ кунанд , вгрчаҳ масдараст , зеро ки биҷои исми афтода , набинӣ ки китоб масдараст дар асл , локин чун бмънӣ мактубаст ӯро бар кутуб ҷамъ кунанд . Ҳамчунин зибрро збўр ҷамъ кунанд , лўқўъаҳи мавқеи алосм ,у ҳўи алмзбўр ,у ани кони фии алأсли мсдро .

وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً حمزة زبورا بضم «زا» خواند، و این را دو وجه است: یکی آنکه جمع زبر باشد بمعنی مزبور، مصدری بجای اسم نهاده. چنان که گویند: هذا ضرب الامیر، ای مضروبه، و هذا نسج الیمن، ای منسوجها، و چنان که مکتوب را کتاب گویند، و محسوب را حساب گویند. و روا باشد که آن را جمع کنند، وگرچه مصدر است، زیرا که بجای اسم افتاده، نبینی که کتاب مصدر است در اصل، لکن چون بمعنی مکتوبست او را بر کتب جمع کنند. همچنین زبر را زبور جمع کنند، لوقوعه موقع الاسم، و هو المزبور، و ان کان فی الأصل مصدرا.

Ваҷҳи дувуми онкӣ : эҳтимол дорад ки збўри бзми ҷамъ збўр бошад бФтҳ , ва ин ҷамъӣ бошад завоид аз он ҳазф карда , ва бар хилофи ҳаракат ақтсор карда , чунон ки гӯйанд : крўону крўон ,у варашону варашон ,у асаду асад ,у фарси вирду хайли вирд ,у раҷули зарифу риҷоли зурӯф . Чун раво буд ки инҳоро чунин ҷамъ карданд , ҳамчунин мумтанеъ набошад ки збўрро бар збўр ҷамъ кунанд .

وجه دوم آنکه: احتمال دارد که زبور بضمّ جمع زبور باشد بفتح، و این جمعی باشد زوائد از آن حذف کرده، و بر خلاف حرکت اقتصار کرده، چنان که گویند: کروان و کروان، و ورشان و ورشان، و اسد و اسد، و فرس ورد و خیل ورد، و رجل ظریف و رجال ظروف. چون روا بود که اینها را چنین جمع کردند، همچنین ممتنع نباشد که زبور را بر زبور جمع کنند.

Боқӣ « збўро » хонанд , бФтҳи зо ,у ваҷҳи ин зоҳираст : ?фони збўри бмънии мазбӯр , Фъўл бмънӣ мафъӯласт , кркўби бмънии мркўб . Ва збўр номӣаст хоссаи ин китобро . Ва гуфтаанд : збўри сад ва панҷоҳ сӯрааст ки дар он зикри ҳад на ,у ҳукм на ,у фариза на ,у ҳалолу ҳаром на .

باقی «زبورا» خوانند، بفتح زا، و وجه این ظاهر است: فانّ زبور بمعنی مزبور، فعول بمعنی مفعولست، کرکوب بمعنی مرکوب. و زبور نامی است خاصّه این کتاب را. و گفته‌اند: زبور صد و پنجاه سورة است که در آن ذکر حدّ نه، و حکم نه، و فریضه نه، و حلال و حرام نه.

Ва рслои қади қссноҳми алейк ин бон фурӯ омад ки ҷуҳудон гуфтанд : раби Алъоламин зикр пайғомбарон кард ,у қиссаи эшон бо Муҳамад бигуфт ,у кори Мӯсо бар мо равшан накард , ки аллоҳ бо вай сухан гуфт ё нагуфт . Раби Алъоламин ин оят фиристод :у рслои қади қссноҳми алейк ман қабл , мегуяд : мо қиссаи пайғомбарон бар ту хондем пеши азин , яъне дар Макка дар сӯраи алонъом , ки нузули он ба Макка буд ,у рслои лами нқссҳми алейк ва пайғомбароне ҳастанд ки зикр эшон накардем ,у қиссаи эшон бар ту нхўондим . Эҳтимол кунад ки тарки зикри эшон аз онаст ки наздики аҳли китоб дар кутуби эшон зикру қиссаи он пайғомбарон нест , пас дар зикри эшон расӯлро бар эшон ҳуҷҷат набошад .

وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ این بآن فرو آمد که جهودان گفتند: ربّ العالمین ذکر پیغامبران کرد، و قصّه ایشان با محمد بگفت، و کار موسی بر ما روشن نکرد، که اللَّه با وی سخن گفت یا نگفت. ربّ العالمین این آیت فرستاد: وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ، میگوید: ما قصّه پیغامبران بر تو خواندیم پیش ازین، یعنی در مکه در سورة الانعام، که نزول آن به مکه بود، وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ و پیغامبرانی هستند که ذکر ایشان نکردیم، و قصّه ایشان بر تو نخواندیم. احتمال کند که ترک ذکر ایشان از آنست که نزدیک اهل کتاب در کتب ایشان ذکر و قصّه آن پیغامبران نیست، پس در ذکر ایشان رسول را بر ایشان حجّت نباشد.

Он гуҳ гуфт :у кулами аллоҳи Мӯсои тклимоу ҳўи ибни арбаъӣни сана , лайлаи алнори мара ,у мараи ахрии явми аътии алтўроаҳ . Мегуяд : аллоҳ бо Мӯсо сухан гуфт сухани гуфтанӣ , бмсдр таъкӣд кард , то донанд ки сухани гуфтан бо вай бевосита буд . Ва тахсӣси Мӯсои бтклим аз миёни дигари пайғомбарон , далеласт ки сухани гуфтан бо вай бар ваҷҳе буд меҳтар аз он ваҷҳ ки бо дигарон буд бавосита .

آن گه گفت: وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسی‌ تَکْلِیماً و هو ابن اربعین سنة، لیلة النّار مرّة، و مرّة اخری یوم اعطی التوراة. میگوید: اللَّه با موسی سخن گفت سخن گفتنی، بمصدر تأکید کرد، تا دانند که سخن گفتن با وی بی‌واسطه بود. و تخصیص موسی بتکلیم از میان دیگر پیغامبران، دلیل است که سخن گفتن با وی بر وجهی بود مهتر از آن وجه که با دیگران بود بواسطه.

Рӯй алзҳрии ани инси бен молик ( рз ) , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « кулами аллоҳи ахии Мӯсои бмоӣаҳи алифи калимау أрбъаҳ ва ъушрин алифи калимау слоси ъушраи калима , Фкأни алкломи ман аллоҳ ,у алостмоъи ман Мӯсо . Флмои ани ҳбти Мӯсои илои алўодии лқиаҳи Иблис , қоли ?ла : ё Мӯсо ! ман ин ақблт ? қол : клмнии рабии ъзу ҷл . Қол : ё Мӯсои лои тФрҳ , ?фони алзии клмки лӣси ҳўи аллоҳ . Қол : Фонтлқи аллоҳи алўодии алзии кони алайҳи Мӯсо ,у ҳўи иқўл : ё Мӯсо ! литмӣни қлбки ?фони алзии клмки ҳўи аллоҳ .

روی الزهری عن انس بن مالک (رض)، قال: قال رسول اللَّه (ص): «کلّم اللَّه اخی موسی بمائة الف کلمة و أربعة و عشرین الف کلمة و ثلاث عشرة کلمة، فکأنّ الکلام من اللَّه، و الاستماع من موسی. فلمّا ان هبط موسی الی الوادی لقیه ابلیس، قال له: یا موسی! من این اقبلت؟ قال: کلّمنی ربّی عزّ و جلّ. قال: یا موسی لا تفرح، فانّ الّذی کلّمک لیس هو اللَّه. قال: فانطلق اللَّه الوادی الّذی کان علیه موسی، و هو یقول: یا موسی! لیطمئنّ قلبک فانّ الّذی کلّمک هو اللَّه.

Қол : сами рҷъи Мӯсои илои маконаи алзии кон ақбл манеҳ , феълами аллоҳи ъзу ҷли лмои рҷъ , Фқоли ?ла : лами раҷъат ё Мӯсо ? қоли Мӯсо : илоҳӣу Сайидӣ ! анат клмтнӣам ғайрики Фимои бинӣу бинк ? қоли аллоҳ : ё Мӯсо ! أнои клмтки Фмои бинӣу бинки тарҷумон » .

قال: ثمّ رجع موسی الی مکانه الّذی کان اقبل منه، فعلم اللَّه عزّ و جلّ لمّا رجع، فقال له: لم رجعت یا موسی؟ قال موسی: الهی و سیّدی! انت کلّمتنی ام غیرک فیما بینی و بینک؟ قال اللَّه: یا موسی! أنا کلّمتک فما بینی و بینک ترجمان».

Ва ани абии ҳрираҳ , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лмои кулами аллоҳи Мӯсои кони ибсри дбиби алнмли алии алсФои фии аллилаҳи алмзлмаҳи ман масираи ъушраи Фросх » .

و عن ابی هریرة، قال: قال رسول اللَّه (ص): «لمّا کلّم اللَّه موسی کان یبصر دبیب النّمل علی الصّفا فی اللّیلة المظلمة من مسیرة عشرة فراسخ».

Ва ани ибни масъӯд , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : кулами аллоҳи Мӯсоу канти алайҳи ҷбаҳи суф ,у ксоءи суф ,у сроўили суф ,у ъамомаи суф ,у нълоаҳи ҷилди ҳмори ғайри зкӣ .

و عن ابن مسعود، قال: قال رسول اللَّه (ص): کلّم اللَّه موسی و کانت علیه جبّة صوف، و کساء صوف، و سراویل صوف، و عمامة صوف، و نعلاه جلد حمار غیر ذکی.

Ва бидон ки аввал касе ки дар ислом инкор кард ки аллоҳ бо Мӯсо сухан гуфт , сухани мсмўъ бевосита , ҷаъди дарҳам буд , брўзгори Њишоми бен абди алмалики бен Марвон . Њишоми уламои вақтро ҷамъ кард бавосита ,у ҷаъдро ҳозир карданд то худ чаҳ мегуяд . Ҷаъд бар он инкор исрор намӯд , уламои ҳама муттафиқ шуданд ки гӯяндаи ин сухан зиндиқаст ,у муътақиди ин бар ботил , ки дар он рад қуръонаст ,у такзиби шаръ . Пас Њишоми бен абди алмалики рӯзи иди азҳии вайро ҳозир кард ,у халқро панд дод , ва қурбон фармуд , ва гуфт : арҷъўоу зҳўои тақаббули аллоҳи мнкм , фонии мзҳи болҷўри ман дарҳам , ?фонаи заъми ани аллоҳи лами иклми Мӯсои тклимо ,у лами итхзи иброҳӣми хлило . Сам назул ,у забҳаи таҳти алмнбри бмҳзри ман алхосаҳу алъомаҳ , Фостҳсни алкули фаъла ,у қолўо : нафии алғли ман алислом .

و بدان که اوّل کسی که در اسلام انکار کرد که اللَّه با موسی سخن گفت، سخن مسموع بی‌واسطه، جعد درهم بود، بروزگار هشام بن عبد الملک بن مروان. هشام علماء وقت را جمع کرد بواسطه، و جعد را حاضر کردند تا خود چه میگوید. جعد بر آن انکار اصرار نمود، علما همه متّفق شدند که گوینده این سخن زندیق است، و معتقد این بر باطل، که در آن ردّ قرآن است، و تکذیب شرع. پس هشام بن عبد الملک روز عید اضحی وی را حاضر کرد، و خلق را پند داد، و قربان فرمود، و گفت: ارجعوا و ضحّوا تقبّل اللَّه منکم، فانّی مضح بالجور من درهم، فانّه زعم انّ اللَّه لم یکلّم موسی تکلیما، و لم یتّخذ ابراهیم خلیلا. ثمّ نزل، و ذبحه تحت المنبر بمحضر من الخاصّة و العامّة، فاستحسن الکلّ فعله، و قالوا: نفی الغلّ من الاسلام.

Аммо калом дар қуръон бар чаҳор ваҷҳаст : яке онаст ки худои таъолии бахудии худ бо бандагон гуяд беваҳй , чунон ки аллоҳ мегуяд , ва банда мешунӯд ,у сухан ки бо Мӯсо гуфт чунин буд . Иқўли аллоҳи таъолӣ :у кулами аллоҳи Мӯсои тклимо . Назири ин дар сӯра албқраҳ гуфт :у қади кон Фриқ манеҳам исмъўни каломи аллоҳ яъне : алсбъини аллазӣнаи смъўои каломи аллоҳ . Ваҷҳи дувуми калом худоаст бўҳӣ , чун қуръон ба Мустафо ( с ) фурӯди омадаи бўҳӣ ,у злки қавлаи таъолӣ :у إни أҳди ман алмшркини астҷорки Фأҷраҳ ҳатто исмъи каломи аллоҳ яъне алқуръон . Назири ин дар сӯра алФтҳ гуфт : иридўни أни ибдлўои каломи аллоҳ яъне алқуръони алзии аўҳии илои Муҳамад . Ваҷҳи сиўм каломаст бмънии илму ъҷоӣб , чунон ки гуфт таъолӣу тақаддус : қул луи кони албҳри мдодои лклмоти рабӣ яъне лаълами рабӣу ъҷоӣбаҳ . Ҳамонаст ки дар сӯра луқмон гуфт : мо нФдти калимоти аллоҳ яъне илми аллоҳу ъҷоӣбаҳ . Ваҷҳи чаҳоруми калом халқаст буқати марги эшон , каломӣ ки одамиён нашунаванд ,у злки фии қавлаи таъолӣ : куллан إнҳои калимаи ҳўи қоилҳо ,у лои исмъҳои бнўи одам , лأни алкоФри азои ъоини алмлоӣкаҳи омн ва надам ,у лои инФъаҳи алоямону алндм .

امّا کلام در قرآن بر چهار وجه است: یکی آنست که خدای تعالی بخودی خود با بندگان گوید بی وحی، چنان که اللَّه میگوید، و بنده میشنود، و سخن که با موسی گفت چنین بود. یقول اللَّه تعالی: وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسی‌ تَکْلِیماً. نظیر این در سورة البقرة گفت: وَ قَدْ کانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلامَ اللَّهِ یعنی: السّبعین الّذین سمعوا کلام اللَّه. وجه دوم کلام خدا است بوحی، چون قرآن به مصطفی (ص) فرود آمده بوحی، و ذلک قوله تعالی: وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ یعنی القرآن. نظیر این در سورة الفتح گفت: یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلامَ اللَّهِ یعنی القرآن الّذی اوحی الی محمد. وجه سیوم کلام است بمعنی علم و عجائب، چنان که گفت تعالی و تقدّس: قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی یعنی لعلم ربّی و عجائبه. همانست که در سورة لقمان گفت: ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ یعنی علم اللَّه و عجائبه. وجه چهارم کلام خلق است بوقت مرگ ایشان، کلامی که آدمیان نشنوند، و ذلک فی قوله تعالی: کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها، و لا یسمعها بنو آدم، لأنّ الکافر اذا عاین الملائکة آمن و ندم، و لا ینفعه الایمان و النّدم.

Рслои мубашширин ва мунзарин аъроб ин ҳамчунонаст ки аъробу рслои қади қссноҳм , ҳар ду мансӯбанд бнзъи ҳарфи хФз , яъне аўҳинои алики комаи аўҳинои илои Нӯҳу илои русул . Ва раво бошад ки насби он бФълии мзмр буд яъне :у арслнои рслои мубашширин , яъне болсўоби алии алтоъаҳ , ва мунзарин болъқоби алии алмъсиаҳ . Мегуяд : пайғомбаронро фиристодем ббшорту нзорт , то фардои нгўинд : мо ҷоءнои ман бширу лои нзир , луи лои أрслти إлинои рсўло , ва ин илзом бар маъқӯл халқаст , ки эшон чунон донанд ки гирифтани пеш аз огоҳ кардан бедодаст ,у аллоҳи таъолӣ бар уқули ҳуҷҷати афканд ,у пеш аз онкӣ огоҳ кард нагирифт , гуфт : ва мо кнои муаззабин ҳатто набаъс рсўло , ҷой дигар гуфт : ва мо кони рбки мӯҳлики алқрӣ ҳатто ибъси фии أмҳои рсўло . Ва бҳқиқти ҳуҷҷати аллоҳи рости пеш аз ирсоли русул , ва пас аз он бҳҷти офаридагорӣу худовандӣ , ки вай худовандӣаст бавуҷуди оранда аз адам . Раҳеро аз адами бавуҷуди орад , бар онкӣ бо вай он кунад ки худ хоҳад , касро бо вай дар он сухан нест . На вайро харид , ё аз моликӣ ёфт , ё аз мўрсии мироси барад ки дар он малики ҳукмиро ё шартиро фарои ваии роҳӣ буд .

رُسُلًا مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ اعراب این همچنانست که اعراب وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ، هر دو منصوب‌اند بنزع حرف خفض، یعنی اوحینا الیک کما اوحینا الی نوح و الی رسل. و روا باشد که نصب آن بفعلی مضمر بود یعنی: و ارسلنا رسلا مبشّرین، یعنی بالثّواب علی الطّاعة، و منذرین بالعقاب علی المعصیة. میگوید: پیغامبران را فرستادیم ببشارت و نذارت، تا فردا نگویند: ما جاءَنا مِنْ بَشِیرٍ وَ لا نَذِیرٍ، لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولًا، و این الزام بر معقول خلق است، که ایشان چنان دانند که گرفتن پیش از آگاه کردن بیداد است، و اللَّه تعالی بر عقول حجّت افکند، و پیش از آنکه آگاه کرد نگرفت، گفت: وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا، جای دیگر گفت: وَ ما کانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُری‌ حَتَّی یَبْعَثَ فِی أُمِّها رَسُولًا. و بحقیقت حجّت اللَّه راست پیش از ارسال رسل، و پس از آن بحجّت آفریدگاری و خداوندی، که وی خداوندی است بوجود آرنده از عدم. رهی را از عدم بوجود آرد، بر آنکه با وی آن کند که خود خواهد، کس را با وی در آن سخن نیست. نه وی را خرید، یا از مالکی یافت، یا از مورثی میراث برد که در آن ملک حکمی را یا شرطی را فرا وی راهی بود.

Локини аллоҳи ишҳди ин локини истисно аз онаст ки пеши азин дар қисса ҷуҳудон гуфт :у кФрҳми боёти аллоҳ , боёти худоӣ кофар шуданд , локини худоӣ гувоҳӣ медиҳад бончаҳ фурӯ фиристод бтў , яъне қуръон . Ва гуфтаанд : сабаби нузули ин ояти он буд ки ҷуҳудонро аз набуввати Мустафо ( с ) пурседанд , гуфтанд ки : мо ндонем ва нашносем ,у бойен гувоҳӣ надиҳем . Пас ҷамоатӣ аз он ҷуҳудон дар пеши расӯл худо шуданд . Расӯл гуфт : эйу аллоҳ , шумо донистаед ки ман расӯл худоам . Гуфтанд : ндонем ва нашносему бад-ӣн гувоҳӣ надиҳем . Худои таъолии ин оят фиристод : локини аллоҳи ишҳд эй ибини бнбўтк , бмои أнзли إлики ман алқуръону далоила , лأни алшҳодаҳи табйин . Мегуяд : худоӣ равшан гирданд бнбўти ту бончаҳ фурӯ фиристод бтў аз қуръону длоӣли он . أнзлаҳи бълмаҳ эй ҳўи иълми анки аҳли лонзолаҳи алейк , лқёмк ба . Фурӯ фиристод бтўи ин қуръон бончаҳ донист ки ту аҳли онӣ ,у биҷои онӣ . Маънии дигар : أнзлаҳи бълмаҳ эй анзли алейк фӣаи илмаи болхлқ , ва мо исрўн ва мо иълнўн , ва мо ?лаами фӣаи ман лбиноту алнўри улмубин ,у қил : أнзлаҳи бълмаҳ эй ман илма .

لکِنِ اللَّهُ یَشْهَدُ این لکن استثنا از آن است که پیش ازین در قصّه جهودان گفت: وَ کُفْرِهِمْ بِآیاتِ اللَّهِ، بآیات خدای کافر شدند، لکن خدای گواهی میدهد بآنچه فرو فرستاد بتو، یعنی قرآن. و گفته‌اند: سبب نزول این آیت آن بود که جهودان را از نبوّت مصطفی (ص) پرسیدند، گفتند که: ما ندانیم و نشناسیم، و باین گواهی ندهیم. پس جماعتی از آن جهودان در پیش رسول خدا شدند. رسول گفت: ای و اللَّه، شما دانسته‌اید که من رسول خدا ام. گفتند: ندانیم و نشناسیم و بدین گواهی ندهیم. خدای تعالی این آیت فرستاد: لکِنِ اللَّهُ یَشْهَدُ ای یبیّن بنبوّتک، بِما أَنْزَلَ إِلَیْکَ من القرآن و دلایله، لأنّ الشّهادة تبیین. میگوید: خدای روشن گرداند بنبوّت تو بآنچه فرو فرستاد بتو از قرآن و دلائل آن. أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ای هو یعلم انّک اهل لانزاله علیک، لقیامک به. فرو فرستاد بتو این قرآن بآنچه دانست که تو اهل آنی، و بجای آنی. معنی دیگر: أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ای انزل علیک فیه علمه بالخلق، و ما یسرّون و ما یعلنون، و ما لهم فیه من لبیّنات و النّور المبین، و قیل: أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ ای من علمه.

Ва алмлоӣкаҳ ишҳдўн мегуяд : Фриштгон гувоҳӣ медиҳанд бнбўти ту ё Муҳамад , агар ҷуҳудони гувоҳии нмидҳнд бокӣ нест ,у гувоҳии Фриштгони бқём муъҷиза шиносанд , ҳар ки муъҷизаи ваии зоҳири гашт , Фриштгони бсдқи вай гувоҳӣ диҳанд . Ва кафии биллоҳи шҳидои иқўл : Флои шоҳиди афзали ман аллоҳ . Бأнаҳи анзли алейк алқуръон .

وَ الْمَلائِکَةُ یَشْهَدُونَ میگوید: فریشتگان گواهی میدهند بنبوّت تو یا محمد، اگر جهودان گواهی نمیدهند باکی نیست، و گواهی فریشتگان بقیام معجزه شناسند، هر که معجزه وی ظاهر گشت، فریشتگان بصدق وی گواهی دهند. وَ کَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً یقول: فلا شاهد افضل من اللَّه. بأنّه انزل علیک القرآن.

إни аллазӣнаи кФрўо яъне бмҳмд ( с )у алқуръон :у сдўои анноси ани алислом , қади злўои злолои бъидо эй тўило .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یعنی بمحمّد (ص) و القرآن: وَ صَدُّوا النّاس عن الاسلام، قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً ای طویلا.

إни аллазӣнаи кФрўо яъне алиҳўд ,у злмўои мҳмдо ( с ) бктмони наъта , мегуяд : он ҷуҳудон ки ба Муҳамаду қуръон кофар шуданд , ва ба Муҳамад зулм карданд ки наъту сифати ваии бпўшиднд , лами икни аллоҳи лиғФри ?лаами худоӣ бар он нест ки эшонро биёмурзад , ки дар илми қадим вай чунонаст ки эшон дар куфр меринд . Ва лои лиҳдиҳми триқо

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یعنی الیهود، وَ ظَلَمُوا محمدا (ص) بکتمان نعته، میگوید: آن جهودان که به محمد و قرآن کافر شدند، و به محمد ظلم کردند که نعت و صفت وی بپوشیدند، لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ خدای بر آن نیست که ایشان را بیامرزد، که در علم قدیم وی چنانست که ایشان در کفر میرند. وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً

Илои алҳдӣу алислом , ва бон нест ки эшонро босаломи роҳи намояд . Балии роҳи ҷуҳудӣ ки роҳ дӯзахаст эшонро намояд . Холидин фӣҳо أбдоу кони злки алии аллоҳи исиро . эй ъзобҳми алии аллоҳи ҳин .

الی الهدی و الاسلام، و بآن نیست که ایشان را باسلام راه نماید. بلی راه جهودی که راه دوزخ است ایشان را نماید. خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً. ای عذابهم علی اللَّه هیّن.