Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи иأклўни أмўоли алитомии злмои алоиаҳ . . . Ин оят дар шаъни қайиони мстҳл фурӯ омад , эшон ки мол ятемон хуранд бноҳқ ва ин онаст ки қайи беш аз он музд ки вайро буд бмърўФ . Аз моли ятем бар гирад . Мақотил ҳён гуфт : мардӣ буд аз қабӣлаи ғтФон , ӯро мрсди бен зайд мегуфтанд , писари бародари ваии ятем буд ,у моли он ятем дар таҳти вилояту тасарруфи вай буд . Даст дар ниҳод ва аз он моли ятеми ончӣ хост барграфт ва хӯрд ва дошт . Раби Алъоламин дар шаъни ваии ин оят фиристод .

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی‌ ظُلْماً الآیة... این آیت در شأن قیّمان مستحلّ فرو آمد، ایشان که مال یتیمان خورند بناحق و این آنست که قیّم بیش از آن مزد که وی را بود بمعروف. از مال یتیم بر گیرد. مقاتل حیان گفت: مردی بود از قبیله غطفان، او را مرثد بن زید میگفتند، پسر برادر وی یتیم بود، و مال آن یتیم در تحت ولایت و تصرّف وی بود. دست در نهاد و از آن مال یتیم آنچه خواست برگرفت و خورد و داشت. رب العالمین در شأن وی این آیت فرستاد.

إнмои иأклўни фии бтўнҳм норо яъне оқибату саранҷоми хӯрандаи моли ятем оташаст . Ин ҳамчунонаст ки Мустафо ( с ) гуфт касеро ки аз перояи заррин ё симин об хӯрд : анмои иҷрҷри фии батнаи нори ҷаҳаннам , яъне оқибат вай онаст ки ботш расад . Ва қол ( с ) : албҳри нори фии нор , эй оқибатаи кзлк .

إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً یعنی عاقبت و سرانجام خورنده مال یتیم آتش است. این همچنانست که مصطفی (ص) گفت کسی را که از پیرایه زرین یا سیمین آب خورد: انّما یجرجر فی بطنه نار جهنّم، یعنی عاقبت وی آنست که بآتش رسد. و قال (ص): البحر نار فی نار، ای عاقبته کذلک.

Ва зикри бутун дар ояти басти сухани рост ,у таъҷили ваъидро , чунон ки гӯйанд : фалони чиз тавқ карданд дар гардани вай ,у тавқи худ дар гардан буду чашми вай аз чашм хона баркашанд ,у чашми худ дрчшми хона буд , ва ин аз мабсутҳои қуръонаст , чунон ки қўлҳми бأФўоҳҳму иқўлўни бأлснтҳму лои тхтаҳи биминк .

و ذکر بطون در آیت بسط سخن راست، و تعجیل وعید را، چنان که گویند: فلان چیز طوق کردند در گردن وی، و طوق خود در گردن بود و چشم وی از چشم خانه برکشند، و چشم خود درچشم خانه بود، و این از مبسوطهای قرآن است، چنان که قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ و یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ و لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ.

Ва сислўни съирои бзм ё қроءти шомӣу абӯ бикраст . Мегуяд : эшонро дрорнди ботш , назираи қавла : сأслиаҳи сқр , сўФи нслиҳм норо . Боқии қроءи бФтҳ ёء хонанд , яъне дршўнди эшон ботш , назираи қавла : إлои ман ҳўи соли алҷҳим , ҷаҳаннами ислўнҳо , лои ислоҳои إлои алأшқӣ . Иқоли слити алнор эй дхлтҳо ,у аслитаҳи алнор , эй алқитаҳи фӣҳо . Садӣ гуфт : рӯзи қиёмат ҳар қавмиро нишонеаст ки халқи эшонро бон нишон бишносанду хӯрандагони моли ятемро бноҳқ , нишон онаст ки оташ аз даҳани эшону гӯшу бинӣ ва ду чашми эшон май тобад . Ҳар кас ки дар эшон нигарад , донад ки эшон моли ятеми бзлм хӯрдаанд .

وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً بضم یا قراءت شامی و ابو بکر است. میگوید: ایشان را درآرند بآتش، نظیره قوله: سَأُصْلِیهِ سَقَرَ، سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً. باقی قرّاء بفتح یاء خوانند، یعنی درشوند ایشان بآتش، نظیره قوله: إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِیمِ، جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَها، لا یَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَی. یقال صلیت النّار ای دخلتها، و اصلیته النّار، ای القیته فیها. سدی گفت: روز قیامت هر قومی را نشانی است که خلق ایشان را بآن نشان بشناسند و خورندگان مال یتیم را بناحق، نشان آنست که آتش از دهن ایشان و گوش و بینی و دو چشم ایشان می‌تابد. هر کس که در ایشان نگرد، داند که ایشان مال یتیم بظلم خورده‌اند.

Вқол алнабӣ ( с ) : « рояти лайлаи асрӣ бе қўмои ?лаами мшоФри кмшоФри алإбл , қади вкли баҳами ман иأхзи бмшоФрҳм , сами иҷъли фии аФўоҳҳми схрои ман нори ихрҷи ман асоФлҳм . Қиллат ё Ҷабраил : ман ҳؤлоء ? қол : ҳؤлоءи аллазӣнаи иأклўни أмўоли алитомии злмои إнмои иأклўни фии бтўнҳм норо .

وقال النّبیّ (ص): «رایت لیلة اسری بی قوما لهم مشافر کمشافر الإبل، قد وکّل بهم من یأخذ بمشافرهم، ثمّ یجعل فی افواههم صخرا من نار یخرج من اسافلهم. قلت یا جبرئیل: من هؤلاء؟ قال: هؤلاء الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی‌ ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً.

Съиро номӣаст оташро ки барафрӯхта бошанд ва гарм карда , гӯйанд : дарака шашумаст аз даракоти дӯзах , иқоли астърти алнори тстър ,у съртҳои Фҳии мсъўраҳ ,у ноқаи мсъўраҳ , баҳои сър эй ҷунун ,у фалони мсъри ҳарби азои кони ишълҳо .

سَعِیراً نامی است آتش را که برافروخته باشند و گرم کرده، گویند: درکه ششم است از درکات دوزخ، یقال استعرت النّار تستعر، و سعرتها فهی مسعورة، و ناقة مسعورة، بها سعر ای جنون، و فلان مسعر حرب اذا کان یشعلها.

Қавлаи таъолӣ : иўсикми аллоҳи алоиаҳ дар садри исломи ҳукми мироси чунон буд ки босаломи мирос май бурданд , ҳар ки дар дайн ислом омадӣ аз мусулмонони мироси барадӣ , агар қаробат будӣ ва гарна , пас ин ҳукми бъқди савганди бародарӣ бо якдигари гуфтани мансӯхи гашт ва ин оят фурӯ омад :у аллазӣнаи ақдати أимонкми Фотўҳми нсибҳм .

قوله تعالی: یُوصِیکُمُ اللَّهُ الآیة در صدر اسلام حکم میراث چنان بود که باسلام میراث می‌بردند، هر که در دین اسلام آمدی از مسلمانان میراث بردی، اگر قرابت بودی و گرنه، پس این حکم بعقد سوگند برادری با یکدیگر گفتن منسوخ گشت و این آیت فرو آمد: وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ.

Мустафо ( с ) миёни муҳоҷиру ансор бародарӣ дод ,у якдигарро мегуфтанд : дамии дмку молии молик ,у змтӣ , змтк , тнсрнӣу ансрк , трснӣу арск . Ин ақди миён эшон бирафтӣ , ва аз якдигари бойени ақди мироси бурдандӣ . Пас ин ҳукми мансӯхи гашти бҳҷрт ,у носихи ин буд : мо лаками ман влоитҳми ман шайъи ء ҳатто иҳоҷрўо . Пас ҳар ки муҳоҷир будӣ мироси барадӣ , ва агар чаҳ хешованд набӯдӣ , ва ҳар ки муҳоҷир набӯд ӯро мирос набӯд агар чаҳ хешованди наздик буд . Пас ин ҳукм низ мансӯхи гашти бойени оят ки :у أўлўои алأрҳоми бъзҳми أўлии ббъзи фии китоби аллоҳ . Пас баёну шарҳи ин оятро раби Алъоламин иўсикми аллоҳ фурӯ фиристод .

مصطفی (ص) میان مهاجر و انصار برادری داد، و یکدیگر را میگفتند: دمی دمک و مالی مالک، و ذمّتی، ذمّتک، تنصرنی و انصرک، ترثنی و ارثک. این عقد میان ایشان برفتی، و از یکدیگر باین عقد میراث بردندی. پس این حکم منسوخ گشت بهجرت، و ناسخ این بود: ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی یُهاجِرُوا. پس هر که مهاجر بودی میراث بردی، و اگر چه خویشاوند نبودی، و هر که مهاجر نبود او را میراث نبود اگر چه خویشاوند نزدیک بود. پس این حکم نیز منسوخ گشت باین آیت که: وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی‌ بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ. پس بیان و شرح این آیت را رب العالمین یُوصِیکُمُ اللَّهُ فرو فرستاد.

Баъзе муфассирон гуфтанд : ин ояти алӣ алхусус дар шаъни саъди бен алрбиъ фурӯ омад ки рӯзи аҳад кушта шуд . Зан вай омад бар Мустафо ( с ) , ва гуфт : ё расӯли аллоҳи ман зани саъди бен алрбиъам , ки рӯзи аҳад дар маърака бо ту буду шаҳиди гашт ва инак ду духтари бмни бгзошт . Агар эшонро мол набошад каси эшонро бизанӣ нахоҳад , ва ман дармонам , ва он моли падари эшон чандон ки буд бародари вай ки ъам ин духтар конаст бар гирифт .

بعضی مفسران گفتند: این آیت علی الخصوص در شأن سعد بن الربیع فرو آمد که روز احد کشته شد. زن وی آمد بر مصطفی (ص)، و گفت: یا رسول اللَّه من زن سعد بن الربیع ام، که روز احد در معرکه با تو بود و شهید گشت و اینک دو دختر بمن بگذاشت. اگر ایشان را مال نباشد کس ایشان را بزنی نخواهد، و من درمانم، و آن مال پدر ایشان چندان که بود برادر وی که عمّ این دختر کان است بر گرفت.

Расӯл худо гуфт он занро : ки интизор куну гӯши дор ки аллоҳи таъолӣ дар кори шумо оят фиристад ва ҳукм кунад . Он зан рафту дигари бор боз омад ва мегирист . То дарин буданд .

رسول خدا گفت آن زن را: که انتظار کن و گوش دار که اللَّه تعالی در کار شما آیت فرستد و حکم کند. آن زن رفت و دیگر بار باز آمد و میگریست. تا درین بودند.

Ҷабраил омад ва оят оварад : иўсикми аллоҳи фии أўлодкм . . . Расӯли худои он ъам эшонро бар хонд ва гуфт : аз он мол ки бар гирифтӣ ду сики духтарони саъди рост , ва ҳашт як зани вайро ,у боқӣ ки бимонад туроу аввали мирос ки дар ислом қисмат карданд ин буд .

جبرئیل آمد و آیت آورد: یُوصِیکُمُ اللَّهُ فِی أَوْلادِکُمْ... رسول خدا آن عمّ ایشان را بر خواند و گفت: از آن مال که بر گرفتی دو سه یک دختران سعد راست، و هشت یک زن وی را، و باقی که بماند ترا و اول میراث که در اسلام قسمت کردند این بود.

Он гуҳи расӯли худо ( с ) гуфт : ани аллоҳи таъолии лами ирзи бмлки муқаррабу лои набии мурсал ҳатто тؤтии қисмаи алтркот ,у аътии кули зии ҳақи ҳуққа , алои лои васӣаи лўорс .

آن گه رسول خدا (ص) گفت: انّ اللَّه تعالی لم یرض بملک مقرّب و لا نبیّ مرسل حتّی تؤتی قسمة التّرکات، و اعطی کلّ ذی حقّ حقّه، الا لا وصیّة لوارث.

Иўсикми аллоҳи васият ки аз ҷиҳат аллоҳ ояд фарзи муҳкам буд . Мегуяд : иФрзи аллоҳи алайкуми фии аўлодкми баъди мўткм . МиФрмоиди аллоҳи таъолӣ , ва бар шумо мефарз кунад дар кори фарзандони шумо пас марги шумо . Ллзкр мисли ҳаззи алأнсиини дарин ояти баёни мироси писарон ва духтаронаст ,у мироси падару модар . Аммо писарон ки мирос баранд бтриқ тъсиб баранду маънӣ тъсиб онаст ки чун ворис худӣ бошад танҳо , моли ҳамаи вайро буд , агар соҳиби фарз бо вай буд ҳар чаҳ аз саҳҳоми зўии алФрз басар ояд вайро бошад ,у писарро ҳаргиз аз мироси маҳрӯм ва маҳҷӯб накунанд , ало агар монеъӣ аз мавонеъи мирос чун куфру рқу қатл дар ваии мавҷӯд буд ва то писар дар ҷой буд фарзанди писарро дар мирос насиб нест , ва чун писар намонад фарзандони ваии биҷой ӯ бошанд дар мирос . Аммо духтарони соҳиб фарз бошанду маънӣ фарзят онаст ки эшонро аз мироси баҳраи муайяни номзад буд . Агар ду духтар буданд ё бештар , фарзи эшон ду сикаст , чунон ки аллоҳ гуфт : Фإн кун нсоءи фавқи аснтини Флҳни слсои мо тарк , ва агар яке бошад духтар , фарзи вай нима моласт , чунон ки гуфт :у إни канти воҳидаи Флҳои алнсФ .

یُوصِیکُمُ اللَّهُ وصیت که از جهت اللَّه آید فرض محکم بود. میگوید: یفرض اللَّه علیکم فی اولادکم بعد موتکم. میفرماید اللَّه تعالی، و بر شما می فرض کند در کار فرزندان شما پس مرگ شما. لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ درین آیت بیان میراث پسران و دختران است، و میراث پدر و مادر. اما پسران که میراث برند بطریق تعصیب برند و معنی تعصیب آنست که چون وارث خودی باشد تنها، مال همه وی را بود، اگر صاحب فرض با وی بود هر چه از سهام ذوی الفرض بسر آید وی را باشد، و پسر را هرگز از میراث محروم و محجوب نکنند، الّا اگر مانعی از موانع میراث چون کفر و رق و قتل در وی موجود بود و تا پسر در جای بود فرزند پسر را در میراث نصیب نیست، و چون پسر نماند فرزندان وی بجای او باشند در میراث. امّا دختران صاحب فرض باشند و معنی فرضیّت آنست که ایشان را از میراث بهره معین نامزد بود. اگر دو دختر بودند یا بیشتر، فرض ایشان دو سه یک است، چنان که اللَّه گفت: فَإِنْ کُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَکَ، و اگر یکی باشد دختر، فرض وی نیمه مالست، چنان که گفت: وَ إِنْ کانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ.

Нофеъ « воҳида » брФъи хондау бойени қроءти кони маънии ҳудус ва вуқуъ дорад ки онро хабари нгўинду духтаронро ин фарз ки гуфтем номзадаст магар дар он ҳол ки бо эшон писарон бошанд , ки пас бсбби писарон « асаба » шаванд ,у бтриқ тъсиб гиранд чунон ки гуфт раби Алъоламин : ллзкр мисли ҳаззи алأнсиин ва чунон ки писарони ниўФтнди духтарони ҳам ниўФтнд , алои бмонъи куфру рқу қатл . Аммо фарзандони духтарони зўу алорҳом , ба мазҳаби шофиӣу молику Довӯди зўу алорҳом ворисон набошанду бмзҳби Аҳмаду абӯи Ҳанифа , агар аз ворисони асабау соҳиби фарзи ҳеҷ кас набошад эшонро дар мироси насиб буд . Аммо падари гоҳ асаба бошаду гоҳи соҳиби фарз ,у гоҳи ҳам асаба ва ҳам соҳиби фарз : агар бо вай писар мет буд ё писар писар мет , он гуҳи соҳиби фарз буд , фарзи ваии сдс буд . Чунон ки раб Алъоламин гуфт :у лأбўиаҳи лкли воҳиди мнҳмои алсдси ммои тарки إни кони ?лаи валад ва агар бо ваии духтар буд ё духтари писар , ӯ ҳам сдсаст бФрзит ва ҳам боқии бтъсиб ва агар бо ваии ҳеҷ фарзанд набӯд пас асаба бошад ,у бтриқи тъсиби мироси барад ва чунон ки фарзандонро ҳуҷб ва ҳурмон нест алои бмонъи рқу куфру қатл , падару модари ҳам чунонаст . Аммо модари соҳиб фарзаст ,у фарзи ваии гоҳ сдсасту гоҳи сулс : агар бо вай фарзанд мет буд ё фарзанд писар мет , фарзи ваии сдс буд , чунон ки аллоҳ гуфт :у лأбўиаҳи лкли воҳиди мнҳмои алсдси ммои тарки إни кони ?лаи валад , ва агар бо вай фарзанд мету фарзанд писар мет набошад пас фарзи вай сулс бошад , чунон ки аллоҳ гуфт : Фإни лами икни ?лаи валаду варасаи أбўоаҳи Флأмаҳи алслси магар дар ду масъалау ҳумои завҷу абӯон ,у завҷау абӯон , ки дарин ду масъала , аввали насиби соҳиби фарз ки бо вайаст берун кунанд , пас сулс ончӣ бимонад бмодр диҳанд , на сулси ҳамаи мол ва агар бо модари ду бародар ё ду хоҳар мет буд аз ҳар ҷиҳат ки бошад фарзи вай сдс бошад чунон ки аллоҳ гуфт : Фإни кони ?лаи إхўаҳи Флأмаҳи алсдси ин ахўаҳи ӣнҷои ҳам ихвонаст ва ҳам ахўаҳ , ки араби ду чиз ҷамъ шуморанд , чунон ки гуфт : қолтои أтинои тоӣъин , ва нагуфт тоӣъин , Фқди сғти қлўбкмо , ва нагуфт « қлбокмоу алмънии фӣа : ани алҷмъи анмои саммии лأнаҳи иҷмъи баъзаи илои баъз , Фозои ҷамъи инсони илои инсони Фҳўи ҷамъи идли алайҳи алхбр ,у ҳўи қавла ( с ) : аснони Фмои фавқҳо ҷимоъа .

نافع «واحدة» برفع خوانده و باین قراءت کان معنی حدوث و وقوع دارد که آن را خبر نگویند و دختران را این فرض که گفتیم نامزد است مگر در آن حال که با ایشان پسران باشند، که پس بسبب پسران «عصبه» شوند، و بطریق تعصیب گیرند چنان که گفت ربّ العالمین: لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ و چنان که پسران نیوفتند دختران هم نیوفتند، الّا بمانع کفر و رقّ و قتل. اما فرزندان دختران ذو و الارحام، به مذهب شافعی و مالک و داود ذو و الارحام وارثان نباشند و بمذهب احمد و ابو حنیفه، اگر از وارثان عصبه و صاحب فرض هیچ کس نباشد ایشان را در میراث نصیب بود. امّا پدر گاه عصبه باشد و گاه صاحب فرض، و گاه هم عصبه و هم صاحب فرض: اگر با وی پسر میّت بود یا پسر پسر میت، آن گه صاحب فرض بود، فرض وی سدس بود. چنان که ربّ العالمین گفت: وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِنْ کانَ لَهُ وَلَدٌ و اگر با وی دختر بود یا دختر پسر، او هم سدس است بفرضیت و هم باقی بتعصیب و اگر با وی هیچ فرزند نبود پس عصبه باشد، و بطریق تعصیب میراث برد و چنان که فرزندان را حجب و حرمان نیست الّا بمانع رقّ و کفر و قتل، پدر و مادر هم چنان است. امّا مادر صاحب فرض است، و فرض وی گاه سدس است و گاه ثلث: اگر با وی فرزند میّت بود یا فرزند پسر میّت، فرض وی سدس بود، چنان که اللَّه گفت: وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِنْ کانَ لَهُ وَلَدٌ، و اگر با وی فرزند میت و فرزند پسر میت نباشد پس فرض وی ثلث باشد، چنان که اللَّه گفت: فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ مگر در دو مسأله و هما زوج و ابوان، و زوجة و ابوان، که درین دو مسأله، اول نصیب صاحب فرض که با وی است بیرون کنند، پس ثلث آنچه بماند بمادر دهند، نه ثلث همه مال و اگر با مادر دو برادر یا دو خواهر میّت بود از هر جهت که باشد فرض وی سدس باشد چنان که اللَّه گفت: فَإِنْ کانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ این اخوة اینجا هم اخوان است و هم اخوة، که عرب دو چیز جمع شمارند، چنان که گفت: قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ، و نگفت طائعین، فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما، و نگفت «قلباکما و المعنی فیه: انّ الجمع انّما سمّی لأنّه یجمع بعضه الی بعض، فاذا جمع انسان الی انسان فهو جمع یدلّ علیه الخبر، و هو قوله (ص): اثنان فما فوقها جماعة.

Ҳамзау ксоиии Фломаҳи бкср алиф хонанд , аз баҳри онкии змаҳи миёни ду касра сақил доранд . Боқии бзм алиф хонанд , рҷўъои фӣҳо илои алأсл . Ман баъди васӣаи иўсии баҳои қроءти ?маккейу шомӣу абӯи бикри баҳри ду ҷойгаҳи бФтҳ содаст бар феъли маҷҳӯл , боқии бкср сод хонанд ,у ихтиёри бӯи убайдау бӯи ҳотам касраст , аз онкӣ зикр мет аз пеш рафт ,у асноди феъл бо вайаст . Ва муаййиди ин қроءти он ду ҳарф дигараст : иўсину тўсўн ,у маънӣ оят онаст ки ин мироси пас аз он қисмат кунанд ки васиятӣ ки мет карда бошад биҷой оварда бошанд ,у аўомӣ ки бар вай буд гзордаҳ бошанд .

حمزه و کسایی فلامّه بکسر الف خوانند، از بهر آنکه ضمه میان دو کسره ثقیل دارند. باقی بضم الف خوانند، رجوعا فیها الی الأصل. مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِها قراءت مکی و شامی و ابو بکر بهر دو جایگه بفتح صاد است بر فعل مجهول، باقی بکسر صاد خوانند، و اختیار بو عبیده و بو حاتم کسر است، از آنکه ذکر میّت از پیش رفت، و اسناد فعل با وی است. و مؤیّد این قراءت آن دو حرف دیگر است: یوصین و توصون، و معنی آیت آنست که این میراث پس از آن قسمت کنند که وصیّتی که میّت کرده باشد بجای آورده باشند، و اوامی که بر وی بود گزارده باشند.

Ва тартиби ин аҳком чунонаст ки : чун касеро фармони ҳақ дар расад , аз асли моли ваии ибтидои бтҷҳизу ткФин вай кунанд бмърўФ , чунон ки исроф накунанд , ва бар ворисони иҷҳофӣ ва зарарӣ наёранд , пас агар динӣ бошад бар вай , бигузоранд ,у змти вай аз он барӣ кунанд ва агар дайну тарка ҳар ду баробар оянд пас на танфизи васият буд онҷо , ва на қисмати маворис ки қзоءи диўну ҳуқуқи мардум бар ҳар ду мақдамаст ва ҳамчунин ҳуқуқи худои ъзу ҷл чун зкоаҳу куффорату назру ҳаҷи бмзҳби шофиӣ бар васияту мирос мақдамаст . Аммо бмзҳби молику абӯи Ҳанифаи ин ҳуқуқи худои ъзу ҷл агар дар он васият кунад аз сулси мол берун кунанд , ва агар васият накунад худ Аслан биўФтд ,у далели шофиӣ ( рз ) хабар хсъмиаҳаст , қолат : ё расӯли аллоҳ ! ани абии шайхи кабӣри лои истмски алии алроҳлаҳ , аи Фأҳҷи анҳу ? қол : أи раъйати луи кони алии абики дайни أи канти тқзинаҳ ?

و ترتیب این احکام چنانست که: چون کسی را فرمان حق در رسد، از اصل مال وی ابتدا بتجهیز و تکفین وی کنند بمعروف، چنان که اسراف نکنند، و بر وارثان اجحافی و ضرری نیارند، پس اگر دینی باشد بر وی، بگذارند، و ذمّت وی از آن بری کنند و اگر دین و ترکه هر دو برابر آیند پس نه تنفیذ وصیت بود آنجا، و نه قسمت مواریث که قضاء دیون و حقوق مردم بر هر دو مقدم است و همچنین حقوق خدای عزّ و جلّ چون زکاة و کفّارت و نذر و حجّ بمذهب شافعی بر وصیت و میراث مقدّم است. امّا بمذهب مالک و ابو حنیفه این حقوق خدای عزّ و جلّ اگر در آن وصیّت کند از ثلث مال بیرون کنند، و اگر وصیت نکند خود اصلا بیوفتد، و دلیل شافعی (رض) خبر خثعمیه است، قالت: یا رسول اللَّه! انّ ابی شیخ کبیر لا یستمسک علی الرّاحلة، ا فأحجّ عنه؟ قال: أ رأیت لو کان علی ابیک دین أ کنت تقضینه؟

Қолат : нъм . Қол : дайни аллоҳи аҳқ , қолҳо слосо .

قالت: نعم. قال: دین اللَّه احقّ، قالها ثلاثا.

Обоؤкму أбноؤкми лои тдрўни أиҳми أқрби лаками нФъои ин тарҷеҳи падарон ва модаронаст бар дигари ворисон . Мегуяд : шумо ндонед ки аз эшон кист шуморо беҳтару бакори омадатар , яъне ки эшон шуморо дар ҷудоу манфиат мткоФӣанд , ҳар ду бакори омадау наздики манфиат . Маънӣ дигар гуфтаанд ки : шумо ндонед ки аз эшон кадоми яке дар дунёи шуморо бакори омада тараст то мирос буи диҳед ,у истеҳқоқ дар вай шиносед ,у локини аллоҳи худ ин Фроӣз биниҳод , ва ин қисматҳо ёд кард , ва боз бурид бҳкмту дониши хеш , ва агар бшмо боз гузоштӣ шумо надонистед ки аз эшон ки сӯдмандтараст шуморо ?у кор бар шумо табоҳи гаштӣ ,у моли зойеъ ва гуфтаанд маънӣ онаст ки : шумо ндонед ки Фрдодри қиёмат аз эшон кадоми яке шуморо бо нафъ тар бошад ,у бакори омадатар . Ибн аббос гуфт : атўъкми ллаҳи ъзу ҷли ман алобоءу алонбёءи арФъкми дараҷаи явми алқёмаҳ , ҳар ки имрӯз дар дунёи худоиро фармони бурдортар , фардо дар қиёмати дараҷаи ваии бартар ,у манзалати ваии наздики ҳақи бузургвортар . Агар падарро дараҷаи бартар аз дараҷаи фарзанд буд , раби Алъоламин вайро шафиъ фарзанд кунад , то бшФоъти падари дараҷаи фарзанди бдрҷаҳ падар расад , ва агар фарзандро дараҷаи бартар буд , аз баҳри падар шафоат кунад , то ӯро бдрҷаҳи фарзанди расонад . Яъне ки шумо имрӯз ндонед ки фардои дараҷаи кадоми яке бартар буд ,у нафъ аз кадоми яке талаб бояд кард .

آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ لا تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً این ترجیح پدران و مادران است بر دیگر وارثان. میگوید: شما ندانید که از ایشان کیست شما را بهتر و بکار آمده‌تر، یعنی که ایشان شما را در جدا و منفعت متکافی‌اند، هر دو بکار آمده و نزدیک منفعت. معنی دیگر گفته‌اند که: شما ندانید که از ایشان کدام یکی در دنیا شما را بکار آمده‌تر است تا میراث بوی دهید، و استحقاق در وی شناسید، و لکن اللَّه خود این فرائض بنهاد، و این قسمتها یاد کرد، و باز برید بحکمت و دانش خویش، و اگر بشما باز گذاشتی شما ندانستید که از ایشان که سودمندتر است شما را؟ و کار بر شما تباه گشتی، و مال ضایع و گفته‌اند معنی آنست که: شما ندانید که فردادر قیامت از ایشان کدام یکی شما را با نفع‌تر باشد، و بکار آمده‌تر. ابن عباس گفت: اطوعکم للَّه عزّ و جلّ من الآباء و الانبیاء ارفعکم درجة یوم القیامة، هر که امروز در دنیا خدای را فرمان بردارتر، فردا در قیامت درجه وی برتر، و منزلت وی نزدیک حق بزرگوارتر. اگر پدر را درجه برتر از درجه فرزند بود، ربّ العالمین وی را شفیع فرزند کند، تا بشفاعت پدر درجه فرزند بدرجه پدر رسد، و اگر فرزند را درجه برتر بود، از بهر پدر شفاعت کند، تا او را بدرجه فرزند رساند. یعنی که شما امروز ندانید که فردا درجه کدام یکی برتر بود، و نفع از کدام یکی طلب باید کرد.

Фаризаи ман аллоҳи إни аллоҳи кони ълимои ҳкимои ълимои болошёء қабл халқҳо , ҳкимои Фимои дбри ман алФрз . Фаризаи насби алии улҳоли алмؤкдаҳи ман қавла :у лأбўиаҳ , эйу лأбўиаҳу лҳؤлоءи алўрсаҳи мо зкрнои мФрўзо , ФФризаҳи мؤкдаҳи лқўлаҳи таъолӣ : иўсикми аллоҳ . . .

فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِیماً حَکِیماً علیما بالاشیاء قبل خلقها، حکیما فیما دبّر من الفرض. فریضة نصب علی الحال المؤکّدة من قوله: و لأبویه، ای و لأبویه و لهؤلاء الورثة ما ذکرنا مفروضا، ففریضة مؤکّدة لقوله تعالی: یُوصِیکُمُ اللَّهُ...

Ва лаками нисфи мо тарки أзўоҷкми дарин ояти баёни мирос шавҳаронасту ҷеффатони эшон ,у мирос авлодам . Аммо шавҳари соҳиб фарзаст ,у фарзи ваии гоҳ нима бошаду гоҳи чаҳор як : агар бо ваии фарзанд зан набӯд ва на фарзанди писараш , фарзи вай нима бошад , чунон ки аллоҳ гуфт :у лаками нисфи мо тарки أзўоҷкми إни лами икни лҳни валад ва агар бо ваии фарзанд буд аз вай ё аз шавҳарии дигар , ё бо ваии фарзанди писари зан буд , фарзи ваии чаҳор як бошад , чунон ки гуфт : Фإни кони лҳни валади фалаками алрбъи ммои тркни ман баъди васӣаи иўсини баҳои أўи дайн .

وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ درین آیت بیان میراث شوهران است و جفتان ایشان، و میراث اولاد امّ. امّا شوهر صاحب فرض است، و فرض وی گاه نیمه باشد و گاه چهار یک: اگر با وی فرزند زن نبود و نه فرزند پسرش، فرض وی نیمه باشد، چنان که اللَّه گفت: وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ و اگر با وی فرزند بود از وی یا از شوهری دیگر، یا با وی فرزند پسر زن بود، فرض وی چهار یک باشد، چنان که گفت: فَإِنْ کانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِها أَوْ دَیْنٍ.

Аммо занони мнкўҳаҳ агар яке бошад то чаҳор , фарзи эшон рубъаст ё самани миёни эшон басӯиат : агар бо эшон фарзанд шавҳар набӯд ва на фарзанди писараш , фарзи эшон рубъаст яъне чаҳор як . Чунон ки аллоҳ гуфт :у лҳни алрбъи ммои трктми إни лами икни лаками валад ва агар бо зани фарзанд шавҳар бошад , аз вай , ё аз зании дигар , ё фарзанди писараш , фарзи вай саман бошад яъне ҳашт як , чунон ки гуфт : Фإни кони лаками валади Флҳни алсмни ммои трктми ман баъди васӣаи тўсўни баҳои أўи дайн .

اما زنان منکوحه اگر یکی باشد تا چهار، فرض ایشان ربع است یا ثمن میان ایشان بسویّت: اگر با ایشان فرزند شوهر نبود و نه فرزند پسرش، فرض ایشان ربع است یعنی چهار یک. چنان که اللَّه گفت: وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ و اگر با زن فرزند شوهر باشد، از وی، یا از زنی دیگر، یا فرزند پسرش، فرض وی ثمن باشد یعنی هشت یک، چنان که گفت: فَإِنْ کانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَیْنٍ.

Ва إни кони раҷули иўрси кулолаи أўи амрأаҳи алоиаҳи тақдир оят онаст ки :у ани кони раҷул ӯ амрأаҳи иўрс . Кулола . Ҳар ворис ки на падар бошад ва на фарзанд ӯро кулола гӯйанд , ва ҳар мўрс ки аз вай на падар монад ва на фарзанд ӯро кулола гӯйанд . Пас кулола номӣаст ҳам ворис ва ҳам мўрсро . Агар гўӣим ки мўрсаст иштиқоқи он аз кул насабааст ,у ҳўи азои лами ибқи ман қутби насабаи аҳад . Ва агар гўӣим ки ворисаст иштиқоқи он аз иклиласт ,у ҳўи алзии итклли болрأс , эй иҳит ба , Фкأни алклолаҳи ткллўои болмити ман ҷавонибау ҳаволӣа ,у алўлди хориҷи ман злку кзлки алўолд . Ва дарин оят кулола метаст мўрс , ва мансӯбаст бар ҳол .

وَ إِنْ کانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ الآیة تقدیر آیت آنست که: و ان کان رجل او امرأة یورث. کلالة. هر وارث که نه پدر باشد و نه فرزند او را کلاله گویند، و هر مورث که از وی نه پدر ماند و نه فرزند او را کلاله گویند. پس کلاله نامی است هم وارث و هم مورث را. اگر گوئیم که مورث است اشتقاق آن از کلّ نسبه است، و هو اذا لم یبق من قطب نسبه احد. و اگر گوئیم که وارث است اشتقاق آن از اکلیل است، و هو الّذی یتکلّل بالرّأس، ای یحیط به، فکأنّ الکلالة تکلّلوا بالمیّت من جوانبه و حوالیه، و الولد خارج من ذلک و کذلک الوالد. و درین آیت کلاله میّت است مورث، و منصوبست بر حال.

Маънӣ онаст ки : агар мардӣ ё зании бимирад ки аз вай мирос баранд дар ҳоли кулола , ки азу на падар монад ва на фарзанду ?лаи أхи أўи أхт ва ӯро бародарӣ буд ё хоҳарӣ , яъне аз модар .

معنی آنست که: اگر مردی یا زنی بمیرد که از وی میراث برند در حال کلاله، که ازو نه پدر ماند و نه فرزند وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ و او را برادری بود یا خواهری، یعنی از مادر.

Иҷмоъ уммат онаст ки ин бародару хоҳар ҳар ду аз ҷиҳат модаранд ,у далели барин қроءти саъди бен абӣ вқосаст :у ?лаи ах ӯ أхт манам , Флкли воҳиди мнҳмои алсдс ҳар яке азин бародару хоҳари ҳам модари шаш як моласт . Фإни конўои أксри ман злки фаҳми шуракои фии алслс агар ду бошанд ин авлодам , ё бештар аз ду , чандон ки бошанд насиби эшон се як бошад , қисмат кунанд миёни эшон ин се як , басӯиат , наринау модинаҳи яксон ва агар бо авлодам падар мет бошад ё падари падар , ё фарзанд мет , ё фарзанди писараш , пас эшонро мирос набӯду биўФтнд .

اجماع امّت آنست که این برادر و خواهر هر دو از جهت مادراند، و دلیل برین قراءت سعد بن ابی وقاص است: و له اخ او أخت من امّ، فَلِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ هر یکی ازین برادر و خواهر هم مادر شش یک مال است. فَإِنْ کانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ فَهُمْ شُرَکاءُ فِی الثُّلُثِ اگر دو باشند این اولاد امّ، یا بیشتر از دو، چندان که باشند نصیب ایشان سه یک باشد، قسمت کنند میان ایشان این سه یک، بسویّت، نرینه و مادینه یکسان و اگر با اولاد امّ پدر میّت باشد یا پدر پدر، یا فرزند میت، یا فرزند پسرش، پس ایشان را میراث نبود و بیوفتند.

Ман баъди васӣаи иўсии баҳои أўи дайн

مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصی‌ بِها أَوْ دَیْنٍ

Қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : « анкми тқрўни алўсиаҳ қабл аддӣну бдأи расӯли аллоҳи боладин қабл алўсиаҳ » , ҳар чанд ки аллоҳи таъолии ибтидо бўсит кард он гуҳ дайн гуфт , аммо расӯли худо ки мубини аҳкоми шариъат буд ,у амини даргоҳи иззати ибтидо бад-ӣн кард дар мол мет , он гуҳи бўсит . Яъне ки ояти ақтзоء ҷамъ мекунад на ақтзоءи тартиб . Ва иҷмоъи уламо ва фуқаҳо онаст ки дар таркати нахусти қзоء дайнаст , пас танфизи васият , пас тақвими саҳҳому қисмати маворис .

قال علی بن ابی طالب (ع): «انّکم تقرّون الوصیّة قبل الدّین و بدأ رسول اللَّه بالدّین قبل الوصیّة»، هر چند که اللَّه تعالی ابتدا بوصیت کرد آن گه دین گفت، امّا رسول خدا که مبیّن احکام شریعت بود، و امین درگاه عزّت ابتدا بدین کرد در مال میّت، آن گه بوصیت. یعنی که آیت اقتضاء جمع میکند نه اقتضاء ترتیب. و اجماع علما و فقها آنست که در ترکت نخست قضاء دین است، پس تنفیذ وصیّت، پس تقویم سهام و قسمت مواریث.

Ғайри мзор яъне ман ғайри адхоли алзрри алии алўрсаҳи болўсиаҳ . Мегуяд он васият ки мўсӣ кунӣ набояд ки газанди афканд бар вараса , ё зӣонеи орад ки мирос дар эшон лоғару танги кандӯ муфассирон гуфтанд : ин зарар онаст ки васият кунад бад-ӣнӣ ки бирав нест , ё иқрор диҳад аз баҳр касе ки ҳеҷ чиз аз вай бирав набошад ,у мақсӯди вай дар он иқрори васият , азрори вараса буд . Мустафо ( с ) гуфт : « лои зарару лои азрори фии алислом » .

غَیْرَ مُضَارٍّ یعنی من غیر ادخال الضّرر علی الورثه بالوصیّة. میگوید آن وصیّت که موصی کنی نباید که گزند افکند بر ورثه، یا زیانی آرد که میراث در ایشان لاغر و تنگ کندو مفسّران گفتند: این ضرر آنست که وصیت کند بدینی که برو نیست، یا اقرار دهد از بهر کسی که هیچ چیز از وی برو نباشد، و مقصود وی در آن اقرار وصیّت، اضرار ورثه بود. مصطفی (ص) گفت: «لا ضرر و لا اضرار فی الاسلام».

Ман қатъи миросои фарзаи аллоҳи қатъи аллоҳи миросаи ман алҷнаҳ .

من قطع میراثا فرضه اللَّه قطع اللَّه میراثه من الجنّة.

Васӣаи ман аллоҳи ин астқсоасту ташдиди азим , ва аз аллоҳи таъкӣд бар мусулмонони миёни ду васият , бовел гуфт : иўсикми аллоҳ , ва бохр гуфт : васӣаи ман аллоҳ .

وَصِیَّةً مِنَ اللَّهِ این استقصا است و تشدید عظیم، و از اللَّه تأکید بر مسلمانان میان دو وصیّت، باوّل گفت: یُوصِیکُمُ اللَّهُ، و بآخر گفت: وَصِیَّةً مِنَ اللَّهِ.

Ва аллоҳи алӣами Фимои дбри ман ҳзаҳи алФроӣз . Ҳалими ъмни Асоаи бтأхири уқубата .

وَ اللَّهُ عَلِیمٌ فیما دبّر من هذه الفرائض. حَلِیمٌ عمّن عصاه بتأخیر عقوبته.

Тлки ҳудӯди аллоҳи алоиаҳ . . . Ин таъйини саҳҳому қатъи ансбо ва андозҳоаст аз худои ъзу ҷл . Он гуҳи ваъдаи дори эшонро ки фармони худоу расӯли биҷои оранд , ва аз андозҳои ваии дрнгзрнд , ббҳшти боқӣу нози Наими ҷовдонӣ .

تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ الآیة... این تعیین سهام و قطع انصبا و اندازها است از خدای عزّ و جلّ. آن گه وعده‌دار ایشان را که فرمان خدا و رسول بجای آرند، و از اندازهای وی درنگذرند، ببهشت باقی و ناز نعیم جاودانی.

Гуфт : ва ман итъи аллоҳу расӯлаи идхлаҳи ҷиноти тҷрии ман таҳтҳо алأнҳори холидин фӣҳоу злки алФўзи алъзими идхлаҳи биё ,у ндхлаҳи бнўн ҳар ду хондаанд . Бнўн дар ҳар ду ояти қроءти маданӣ ва шомӣаст алии хитоби алмулук , ва ин ахбори бнўн , маъаи тақаддуми зикр аллоҳ ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт : бали аллоҳи мўлокму ҳўи хайри алносрини снлқӣ . Боқии қро дар ҳар ду оят биё хонанд блФзи ғайбат , зеро ки зикри аллоҳ мутақаддимасту алмънӣ : идхлаҳи аллоҳ . Мегуяд : дар ореми эшонро дар он биҳиштҳо , бо нозу Наим ,у Фўзи азим , ки ҳар биҳиштиро дар даҳ ангушти ангуштарӣ буд . Нақши нигини он ангштриҳо яке онаст ки : саломи алайкуми тбтми Фодхлўҳои холидин . Дувуми адхлўҳои бсломи злки явми алхлўд . Сиўми أўрстмўҳои бмои кантами тъмлўн . Чаҳоруми рифъати ънкми алҳмўму алأҳзон . Панҷуми албснокми алҳллу алҳлӣ . Шашуми зўҷнокми алҳўри алъайн . Ҳафтуми лаками фӣҳо мо тштҳиаҳи алأнФсу тлзи алأъин . Ҳаштуми роФқтми алнабӣину алсдиқин . Нуҳуми сртми шбонои лои тҳрмўн . Даҳуми скнтми фии ҷавории лои иўзии алҷирон . Ин саранҷом эшонаст ки худоу расӯлро тоъат доранд , ва андозҳои шаръи биҷои оранд .

گفت: وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ یدخله بیا، و ندخله بنون هر دو خوانده‌اند. بنون در هر دو آیت قراءت مدنی و شامی است علی خطاب الملوک، و این اخبار بنون، مع تقدّم ذکر اللَّه همچنانست که جای دیگر گفت: بَلِ اللَّهُ مَوْلاکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النَّاصِرِینَ سَنُلْقِی. باقی قرّا در هر دو آیت بیا خوانند بلفظ غیبت، زیرا که ذکر اللَّه متقدّم است و المعنی: یدخله اللَّه. میگوید: در آریم ایشان را در آن بهشتها، با ناز و نعیم، و فوز عظیم، که هر بهشتی را در ده انگشت انگشتری بود. نقش نگین آن انگشتریها یکی آنست که: سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ. دوم ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ. سیوم أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. چهارم رفعت عنکم الهموم و الأحزان. پنجم البسناکم الحلل و الحلّی. ششم زوّجناکم الحور العین. هفتم لکم فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ. هشتم رافقتم النبیّین و الصّدّیقین. نهم صرتم شبّانا لا تهرمون. دهم سکنتم فی جواری لا یوذی الجیران. این سرانجام ایشانست که خدا و رسول را طاعت دارند، و اندازهای شرع بجای آرند.

Ва саранҷоми эшон ки нофармон оянд , ва аз андозҳо гузоранд , онаст ки бсхту нқмт ҳақ расанд , чунон ки гуфт : ҷли ҷалола : ва ман иъси аллоҳу расӯлау итъди ҳудӯдаи идхлаҳ норо холдои фӣҳоу ?лаи азоби маин , азоби маин азоби хор кунандааст , ва он хорӣ навмидӣаст . Дар миёни слослу анколу зақум ва ғуслин чунон бимонанд ки якборагӣ навмед шаванд , наузи биллоҳи ман сӯъи алқзоءу дараки алшқоء .

و سرانجام ایشان که نافرمان آیند، و از اندازها گذارند، آنست که بسخط و نقمت حق رسند، چنان که گفت: جلّ جلاله: وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِیها وَ لَهُ عَذابٌ مُهِینٌ، عذاب مهین عذاب خوار کننده است، و آن خواری نومیدی است. در میان سلاسل و انکال و زقّوم و غسلین چنان بمانند که یکبارگی نومید شوند، نعوذ باللَّه من سوء القضاء و درک الشّقاء.