Қавлаи таъолӣу тақаддус : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои атқўои аллоҳу абтғўои إлиаҳи алўсилаҳи маънии тавассул тақаррубаст , иқол : тавассулати илои фалон эй тақаррубати илайҳ , ва гуфтаанд : маънии всилт муҳаббатаст , абтғўои إлиаҳи алўсилаҳ эй тҳббўои илои аллоҳ , мегуяд : эй шумо ки мؤмнонид , дӯст худо бошед ,у буи тақарруб кунед , ва наздикӣ ҷӯйед бохалоси аъмол ,у иҷтиноби маҳорим ,у эҳсон бо халқ , ва гуфтаанд : всилти дараҷа азимаст дар биҳишти сохта аз баҳри Мустафо ( с ) ,у фии злки иқўл алнабӣ ( с ) : « слўои аллоҳи лии алўсилаҳ , ?фонҳо дараҷаи фии алҷнаҳ , лои инолҳои алои абди воҳид ,у أрҷўи ани акўни анои ҳў » ,у ани алии бен абии толиб ( ъ ) , қол : « ани фии алҷнаҳи лؤлؤтини илои батнони алърш , воҳидаи бизоء ,у алأхрии сФроء , фии кули воҳидаи мнҳмои алифи ғурфа , Фолбизоءи ҳаии алўсилаҳи лмҳмд ( с )у аҳли байта ,у алсФроءи лоброҳим ( ъ )у аҳли байта .

قوله تعالی و تقدس: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ معنی توسل تقرب است، یقال: توسلت الی فلان ای تقربت الیه، و گفته‌اند: معنی وسیلت محبت است، ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ ای تحبّبوا الی اللَّه، میگوید: ای شما که مؤمنانید، دوست خدا باشید، و بوی تقرب کنید، و نزدیکی جویید باخلاص اعمال، و اجتناب محارم، و احسان با خلق، و گفته‌اند: وسیلت درجه عظیم است در بهشت ساخته از بهر مصطفی (ص)، و فی ذلک‌ یقول النبی (ص): «سلوا اللَّه لی الوسیلة، فانها درجة فی الجنة، لا ینالها الا عبد واحد، و أرجو ان اکون انا هو»، و عن علی بن ابی طالب (ع)، قال: «ان فی الجنّة لؤلؤتین الی بطنان العرش، واحدة بیضاء، و الأخری صفراء، فی کل واحدة منهما الف غرفة، فالبیضاء هی الوسیلة لمحمد (ص) و اهل بیته، و الصفراء لابراهیم (ع) و اهل بیته.

Ва назири ҳзаҳи алоиаҳи қавлаи таъолӣу тақаддус : أўлӣки аллазӣнаи идъўни ибтғўни إлии рбҳми алўсилаҳи أиҳми أқрб . Иқол :у сили исли васила , Фҳўи восл ,у ҷамъи алўсилаҳи васоил . Васоили он всоӣтаст ки миёни раҳеу мавлои пайвастагиро нишонаст ,у сабаби иттисоли банда бмўлӣ онаст . Ва ҷоҳдўои фии сиблатае фии тоъата , лълкми тФлҳўн эй тзФрўни бъдўкму тсъдўни фии охрткм .

و نظیر هذه الایة قوله تعالی و تقدس: أُولئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلی‌ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ. یقال: و سل یسل وسیلة، فهو واسل، و جمع الوسیلة وسائل. وسائل آن وسائط است که میان رهی و مولی پیوستگی را نشانست، و سبب اتصال بنده بمولی آنست. وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ ای فی طاعته، لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ای تظفرون بعدوّکم و تسعدون فی آخرتکم.

إни аллазӣнаи кФрўои луи أни ?лаами мо фии алأрзи ҷмиъо ва мислаи маъаае заъфаи маъаа , лиФтдўо бае лиФтдўо ба анФсҳм . Ман азоби явми алқёмаҳи мо тақаббул манеҳам .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ ای ضعفه معه، لِیَفْتَدُوا بِهِ ای لیفتدوا به انفسهم. مِنْ عَذابِ یَوْمِ الْقِیامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ.

Қол алнабӣ ( с ) : « иқоли ллкоФри явми алқёмаҳ : أи раъйати луи кони лак мисли аларзи зҳбои лукнати тФтдӣ ба ? Фиқўл : нъм . Фиқоли қади сӣлти аисри ман злк » .

قال النبی (ص): «یقال للکافر یوم القیامة: أ رأیت لو کان لک مثل الارض ذهبا لکنت تفتدی به؟ فیقول: نعم. فیقال قد سئلت ایسر من ذلک».

Иридўни أни ихрҷўои ман алнор ва мо ҳам бхорҷин минҳо ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт ҳикоят аз дӯзахён : рбнои أхрҷнои минҳои хдоўндгоро ! беруни ор аз оташ ,у бурҳон аз уқубат . Ҷавоб эшон диҳанд пас аз ҳазор сол : ахсؤои фӣҳоу лои тклмўн .

یُرِیدُونَ أَنْ یَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنْها همانست که جای دیگر گفت حکایت از دوزخیان: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها خداوندگارا! بیرون آر از آتش، و برهان از عقوبت. جواب ایشان دهند پس از هزار سال: اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ.

Ҷой дигар гуфт : إнкми моксўни ин хитоб бо коФронст ,у қзити куфри эшон ки ҷовид дар дӯзах бимонанду ҳаргизи беруни нёинд . Ва далели барин абтдоء оятаст ки гуфт : إни аллазӣнаи кФрўо . Аммо муъминони аҳли маъсият агар чаҳ бгноҳони хеш дар дӯзах шаванд , ҷовид дар он намонанд ва берун оянд , лқўл алнабӣ ( с ) : « лисибни ақўомои сФъи ман алнори бзнўби асобўҳои ъқўбаҳ , сами идхлҳми аллоҳи алҷнаҳи бФзли раҳматаи Фиқоли ?лаами алҷҳнмиўн » .

جای دیگر گفت: إِنَّکُمْ ماکِثُونَ این خطاب با کافرانست، و قضیت کفر ایشان که جاوید در دوزخ بمانند و هرگز بیرون نیایند. و دلیل برین ابتداء آیت است که گفت: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا. اما مؤمنان اهل معصیت اگر چه بگناهان خویش در دوزخ شوند، جاوید در آن نمانند و بیرون آیند، لقول النبی (ص): «لیصیبنّ اقواما سفع من النار بذنوب اصابوها عقوبة، ثم یدخلهم اللَّه الجنة بفضل رحمته فیقال لهم الجهنمیون».

Ва фии рўоиаҳи ахрӣ : « ихрҷи қавми ман умматии ман алнори бшФоътии исмўни алҷҳнмиин »

و فی روایة اخری: «یخرج قوم من امتی من النّار بشفاعتی یسمّون الجهنمیین»

Ва рӯй : « азои Фрғи аллоҳи ман алқзоءи байни ибода ,у ?ераади أни ихрҷи ман алнори ман ?ераади ани ихрҷаҳи ммни кони ишҳди ани лои илоҳи алои аллоҳ , амри алмлоӣкаҳи أни ихрҷўои ман кони иъбди аллоҳ , Фихрҷўнҳм ,у иърФўнҳми босори алсҷўд ,у ҳарами аллоҳи алии алнори ани тأкли асари алсҷўд , Фкли ибни одами тأклаҳи алнори алои асари алсҷўд , Фихрҷўни ман алнори қади амтҳшўоу ъодўои ҳммо , Фисби алайҳими моءи алҳёҳ . Финбтўни комаи тунбати алҳбаҳи фии ҳмили алсил » .

و روی: «اذا فرغ اللَّه من القضاء بین عباده، و اراد أن یخرج من النّار من اراد ان یخرجه ممّن کان یشهد ان لا اله الا اللَّه، امر الملائکة أن یخرجوا من کان یعبد اللَّه، فیخرجونهم، و یعرفونهم بآثار السجود، و حرم اللَّه علی النّار ان تأکل اثر السجود، فکل ابن آدم تأکله النار الا اثر السجود، فیخرجون من النّار قد امتحشوا و عادوا حمما، فیصبّ علیهم ماء الحیاة. فینبتون کما تنبت الحبّة فی حمیل السیل».

Ин ахбори сҳоҳи далелҳои равшананд ки аз муъминони ҳеҷ кас дар дӯзахи нмимонд .

این اخبار صحاح دلیلهای روشن‌اند که از مؤمنان هیچ کس در دوزخ نمیماند.

Гарчи гунаҳкору бади кирдор буд , чун асли тавҳиду мояи имон бар ҷой буд агар чаҳ андакӣ бошад , раби Алъоламин чун хоҳад ки эшонро барраанд ,у карами худ бхлқи намояд , қавмиро баргуморад азин муъминони мухлисон то дар он арсаи қиёмат ҷидол даргиранд , ва аз баҳри он бародарон ки дар оташанд сухан гӯйанд . Дар хабараст ки гӯйанд : « рбнои ахўоннои конўои исўмўни маъноу ислўну иҳҷўн , Фодхлтҳми алнор » ! худовандо бародарони мо ки бо мо намоз карданд , ва рӯза доштанд , ва ҳаҷ карданд , акнӯн эшонро бдўзх фиристодӣ ! раб алъзаҳ гуяд : равед , ва ҳар киро басӯрат шиносед , берун оред ки сӯратҳошон барҷост .

گرچه گنهکار و بد کردار بود، چون اصل توحید و مایه ایمان بر جای بود اگر چه اندکی باشد، ربّ العالمین چون خواهد که ایشان را برهاند، و کرم خود بخلق نماید، قومی را برگمارد ازین مؤمنان مخلصان تا در آن عرصه قیامت جدال درگیرند، و از بهر آن برادران که در آتشند سخن گویند. در خبر است که گویند: «ربّنا اخواننا کانوا یصومون معنا و یصلّون و یحجّون، فادخلتهم النّار»! خداوندا برادران ما که با ما نماز کردند، و روزه داشتند، و حج کردند، اکنون ایشان را بدوزخ فرستادی! ربّ العزّة گوید: روید، و هر که را بصورت شناسید، بیرون آرید که صورتهاشان برجاست.

Оташи сӯрат эшон нахурд . Эшон раванд ,у халқӣ бисёр беруни оранд . Пас раби Алъоламин эшонро гуяд : « арҷъўо » бад-ӣн қаноат кунед , боз гардид , ҳар кро дар девони вай аз хайри як мисқол бибинед , берун оред . Эшон раванд ,у бҳкми фармони қавмиро беруни оранд , пас бо ним мисқол ояд , пас бо ҳамсанги як зарра ояд . Пас гӯйанд : рбнои лами назри фӣҳо хиро . Худовандо намебайнем дар дӯзах касе ки дар ваии ҳеҷ хайр мондааст . Пас раб Алъоламин гуяд : шФъти алмлоӣкаҳ ,у шФъи алнбиўн ,у шФъи алмؤмнўн ,у лами ибқи алои арҳми алроҳмўн , Фиқбзи қабзаи ман алнор , Фихрҷи минҳои қўмои лами иълмўои хирои қт , қади ъодўои ҳммо , Филқиҳми фии наҳри фии афвоҳи алҷнаҳ , иқоли ?лаи наҳри алҳёҳ , Фихрҷўни комаи тхрҷи алҳбаҳи фии ҳмили алсил , Фихрҷўни коллؤлؤи фии рқобҳми алхўотим , Фиқўли аҳли алҷнаҳи ҳؤлоءи ътқоءи арраҳмон , адхлҳми алҷнаҳи бғири амали ъмлўаҳ .

آتش صورت ایشان نخورد. ایشان روند، و خلقی بسیار بیرون آرند. پس رب العالمین ایشان را گوید: «ارجعوا» بدین قناعت کنید، باز گردید، هر کرا در دیوان وی از خیر یک مثقال ببینید، بیرون آرید. ایشان روند، و بحکم فرمان قومی را بیرون آرند، پس با نیم مثقال آید، پس با همسنگ یک ذرّه آید. پس گویند: ربّنا لم نذر فیها خیرا. خداوندا نمی‌بینیم در دوزخ کسی که در وی هیچ خیر مانده است. پس ربّ العالمین گوید: شفعت الملائکة، و شفع النبیّون، و شفع المؤمنون، و لم یبق الا ارحم الراحمون، فیقبض قبضة من النار، فیخرج منها قوما لم یعلموا خیرا قطّ، قد عادوا حمما، فیلقیهم فی نهر فی افواه الجنّة، یقال له نهر الحیاة، فیخرجون کما تخرج الحبة فی حمیل السیل، فیخرجون کاللؤلؤ فی رقابهم الخواتیم، فیقول اهل الجنة هؤلاء عتقاء الرحمن، ادخلهم الجنة بغیر عمل عملوه.

Ва алсорқу алсорқаҳи Фоқтъўои أидиҳмои ин дар шаъни туъмаи бен абирқ фурӯ омад ки он дръ дуздед ,у қиссаи вай дар сӯра алнсоء рафт ,у рафъи он бар маънӣ ҷзоءаст , яъне : ман срқи Фоқтъўаҳ . Ва раво бошад ки хабар ибтидоӣ бошад ки дар он мзмраст , яъне : Фимои фарзи алайкуму алсорқу алсорқаҳи Фоқтъўо . Мегуяд : дар онкӣ бар шумо фарз карданд ҳукм дуздонаст , ва он ҳукм онаст ки дастҳои эшон бибаред , яъне ки мардро даст рост бибаред ,у занро дасти рост чун дуздӣ бар эшон равшан шавад , ва ин он гуҳ бошад ки дузди оқил буд ,у болиғ ,у бохтёри хеш , на макрау мултазами ҳукми ислом , на ҳарбӣ ва на мстأмн , бики қавл ,у онкӣ дар ҳрз мусулмон шавад ё змии собити алъсмаҳ ,у колое ки дар шаръи мтқўм буд , аз ҳрзи хеши беруни орад : зару сим ва хазу бузу амсоли он аз андарунҳо дар хонаҳои дарбаста , ё ҳорс бар он нишаста ,у кафан аз гӯр ,у берун аз кафан на ,у чорпоӣ аз истабл ,у мива аз хирмангоҳ ки гўшўон бар он нишаста ,у гӯсфанд аз гила ,у шутур аз қатор , чун шубону ҷамол бедор бошанд , ва дар он менигаранд ,у овоз эшон бидон мерасад , ва он чиз ки беруни орад аз он ҳрз , қимати он кам аз донагӣ ва ним зар бошад бмзҳби шофиӣ , ё даҳ дирами сифеди бмзҳби абӯи Ҳанифа , ё се дирами бмзҳби молик .

وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما این در شأن طعمة بن ابیرق فرو آمد که آن درع دزدید، و قصه وی در سورة النساء رفت، و رفع آن بر معنی جزاء است، یعنی: من سرق فاقطعوه. و روا باشد که خبر ابتدایی باشد که در آن مضمر است، یعنی: فیما فرض علیکم و السارق و السارقة فاقطعوا. میگوید: در آنکه بر شما فرض کردند حکم دزدان است، و آن حکم آنست که دستهای ایشان ببرید، یعنی که مرد را دست راست ببرید، و زن را دست راست چون دزدی بر ایشان روشن شود، و این آن گه باشد که دزد عاقل بود، و بالغ، و باختیار خویش، نه مکره و ملتزم حکم اسلام، نه حربی و نه مستأمن، بیک قول، و آنکه در حرز مسلمان شود یا ذمی ثابت العصمة، و کالایی که در شرع متقوّم بود، از حرز خویش بیرون آرد: زر و سیم و خزّ و بزّ و امثال آن از اندرونها در خانه‌های دربسته، یا حارس بر آن نشسته، و کفن از گور، و بیرون از کفن نه، و چارپای‌ از اصطبل، و میوه از خرمنگاه که گوشوان بر آن نشسته، و گوسفند از گله، و شتر از قطار، چون شبان و جمّال بیدار باشند، و در آن می‌نگرند، و آواز ایشان بدان میرسد، و آن چیز که بیرون آرد از آن حرز، قیمت آن کم از دانگی و نیم زر باشد بمذهب شافعی، یا ده درم سفید بمذهب ابو حنیفه، یا سه درم بمذهب مالک.

Ва ҳуҷҷати шофиии хабар саҳеҳаст , қол алнабӣ ( с ) : « лои тқтъи яди алсорқи алои фии рубъи динори Фсоъдо »

و حجّت شافعی خبر صحیح است، قال النبی (ص): «لا تقطع ید السارق الا فی ربع دینار فصاعدا»

,у онкӣ дар он шбҳтӣ набӯд ки на моли фарзанд буд ё фарзанди фарзанд , ва на моли падар буд ё аҷдоди вай , ва на моли ҳам ҷуфт буд бики қавл ,у онкии як нассоби бики бор , танҳо , бешарикӣ аз ҳрз берун оварда , ё ду нассоби бадви кас , чун ин шароит дар ваии муҷтамаъи гашт , дасти рости ваии бибаранд , аз онҷо ки муфассал кафаст . Пас агар боз ояд дувуми бори пои чапи ваии бибаранд . Агар бозояд сиўми бори дасти чапи ваии бибаранд . Агар бозояд чаҳоруми бори пои рости ваии бибаранд , лмо

، و آنکه در آن شبهتی نبود که نه مال فرزند بود یا فرزند فرزند، و نه مال پدر بود یا اجداد وی، و نه مال هم جفت بود بیک قول، و آنکه یک نصاب بیک بار، تنها، بی‌شریکی از حرز بیرون آورده، یا دو نصاب بدو کس، چون این شرایط در وی مجتمع گشت، دست راست وی ببرند، از آنجا که مفصل کف است. پس اگر باز آید دوم بار پای چپ وی ببرند. اگر بازآید سیوم بار دست چپ وی ببرند. اگر بازآید چهارم بار پای راست وی ببرند، لما

Рӯй абӯи ҳрираҳи أн алнабӣ ( с ) қоли фии алсорқ : « ани срқи Фоқтъўои яда , сами ани срқи Фоқтъўои раҷула , сами ани срқи Фоқтъўои яда , сами ани срқи Фоқтъўои раҷула » .

روی ابو هریرة أن النبی (ص) قال فی السارق: «ان سرق فاقطعوا یده، ثمّ ان سرق فاقطعوا رجله، ثمّ ان سرق فاقطعوا یده، ثمّ ان سرق فاقطعوا رجله».

Пас агар панҷуми бор дуздӣ кунад , дуруст онаст ки бар вай қатл нест , ва дар шаръ бар ваии ҷуз аз таъзир ҳаддӣ нест . Пас чун ҳад бар ваии ронданди товони ончӣ дуздидааст бар вай воҷибаст , агар дарвеш бошад , ва агар тавонгар . Аммо бмзҳби кӯфӣони товон бар вай набошад магар ки ончии дуздида буд худ бар ҷой буд ки бхдоўнди хеш боз диҳанд , ва агар соҳиби моли он моли бдзди бигузоради бсдқаҳ ё бҳбаҳ , баъд аз онкӣ бо эмом афтод ,у ҳад воҷиб шуд , он ҳади бниўФтнд , бадалели хабари Сафавони бен Умия ки рдоءи ваии бдздиднд . Сафавони дуздро бигирифт ,у пеши расӯли худои барад . Расӯл бифармуд то дасти ваии бибаранд . Сафавон гуфт : ё расӯли аллоҳ ӯро на бад-ӣн оварадам , он радои бсдқаҳ буи додам .

پس اگر پنجم بار دزدی کند، درست آنست که بر وی قتل نیست، و در شرع بر وی جز از تعزیر حدّی نیست. پس چون حدّ بر وی راندند تاوان آنچه دزدیده است بر وی واجب است، اگر درویش باشد، و اگر توانگر. امّا بمذهب کوفیان تاوان بر وی نباشد مگر که آنچه دزدیده بود خود بر جای بود که بخداوند خویش باز دهند، و اگر صاحب مال آن مال بدزد بگذارد بصدقه یا بهبه، بعد از آنکه با امام افتاد، و حدّ واجب شد، آن حدّ بنیوفتند، بدلیل خبر صفوان بن امیه که رداء وی بدزدیدند. صفوان دزد را بگرفت، و پیش رسول خدا برد. رسول بفرمود تا دست وی ببرند. صفوان گفت: یا رسول اللَّه او را نه بدین آوردم، آن ردا بصدقه بوی دادم.

Расӯл худо гуфт : « Фҳло қабл أни тأтинӣ ба » ?

رسول خدا گفت: «فهلّا قبل أن تأتینی به»؟

Ва баъд аз онкӣ бар бандаи ҳад воҷиб шуд агар қатъ бошад ва агар ғайри он , раво набошад ки дар он шафоат кунанд , ва бо сқоти он машғӯл шаванд , лмо

و بعد از آنکه بر بنده حدّ واجب شد اگر قطع باشد و اگر غیر آن، روا نباشد که در آن شفاعت کنند، و با سقاط آن مشغول شوند، لما

Рӯй ани ъоӣшаҳи ани қришои аҳмҳми шаъни алмрأаҳи алмхзўмиаҳи алтии сирқат , Фқолўои ман иклми фӣҳо расӯли аллоҳ ( с ) ? ва ман иҷрии алайҳи алои Усомаи бен зайд , ҳуби расӯли аллоҳ , Фклми Усома , Фқоли расӯли аллоҳ : « алшФъи фии ҳади ман ҳудӯди аллоҳ ? сами қоми Фохттб , сами қол : « анмои аҳлки аллазӣнаи қблкм , анҳми конўои азои срқи Фиҳми алшарифи тркўаҳ ,у азои срқи Фиҳми алзъиФи ақомўои алайҳи алҳд , ваем аллоҳи луи أни Фотимаи бинти Муҳамади сирқати лқтъти ядҳо » , ва рӯй أнаҳи қол ( с ) : « ман ҳолати шафоатаи дуни ҳади ман ҳудӯди аллоҳ , Фқди зоди аллоҳ , ва ман хосами фии ботили ҳўи иълмаҳ , лами изли фии схти аллоҳ ҳатто инзъ » .

روی عن عائشة ان قریشا اهمّهم شأن المرأة المخزومیّة التی سرقت، فقالوا من یکلّم فیها رسول اللَّه (ص)؟ و من یجری علیه الا اسامة بن زید، حبّ رسول اللَّه، فکلّم اسامة، فقال رسول اللَّه: «الشفع فی حدّ من حدود اللَّه؟ ثمّ قام فاختطب، ثمّ قال: «انّما اهلک الّذین قبلکم، انّهم کانوا اذا سرق فیهم الشریف ترکوه، و اذا سرق فیهم الضعیف اقاموا علیه الحدّ، و ایم اللَّه لو أن فاطمة بنت محمد سرقت لقطعت یدها»، و روی أنّه قال (ص): «من حالت شفاعته دون حدّ من حدود اللَّه، فقد ضادّ اللَّه، و من خاصم فی باطل هو یعلمه، لم یزل فی سخط اللَّه حتی ینزع».

Ҷзоءи бмои ксбои бқўли ксоиии насби алӣ улҳоласт ,у бқўли зҷоҷи мафъӯли ?ла , эй лҷзоءи Фълҳмо ,у бқўли қтрб масдараст ,у кзлки аъроби қавла : « наколо ман аллоҳу аллоҳи азизи ҳаким » . Фмни тоби ман баъди зулмау أслҳи Фإни аллоҳи итўби алайҳи ин тавбау ислоҳи амали баъд аз қатъасту ради мол , яъне ки чун ҳади худоӣ бар ваии бронднд ,у мол ки бардааст боз дод , бони мухолифати шаръу иртикоби мҳзўри дайн ки аз вай биёмада , агар тўбт кунад ва дар худои зорад . Ва низ накунад ,у амали хеши босалоҳи орад , худоӣ омрзгорасту тўбтпазиру бахшоянда .

جَزاءً بِما کَسَبا بقول کسایی نصب علی الحال است، و بقول زجاج مفعول له، ای لجزاء فعلهما، و بقول قطرب مصدر است، و کذلک اعراب قوله: «نَکالًا مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ». فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ این توبه و اصلاح عمل بعد از قطع است و ردّ مال، یعنی که چون حدّ خدای بر وی براندند، و مال که برده است باز داد، بآن مخالفت شرع و ارتکاب محظور دین که از وی بیامده، اگر توبت کند و در خدا زارد. و نیز نکند، و عمل خویش باصلاح آرد، خدای آمرزگار است و توبت‌پذیر و بخشاینده.

Ва далел бар ин , хабари ибн умраст , гуфто : дар аҳди расӯли худои занӣ дуздӣ кард , ва ӯро бигирифтанд ,у бҳзрти расӯли худои бурданд . Расӯл бифармуд ки : « ақтъўои ядҳо » даст вай бибаред . Қавми он зан гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! ӯро май бозхрим ба панҷсад динор . Расӯл худо бидон илтифот накард , гуфт : « ақтъўои ядҳо » . Пас даст бибареданд . Он гуҳи он зан гуфт : ё расӯли аллоҳи ҳилли лии ман тавба ? маро тўбт ҳаст аз ончӣ кардам ? гуфт : « нъм » , туро тўбт ҳаст , ва ту имрӯзи покӣ аз гуноҳон , чунон ки он рӯз ки аз модари зодӣ . Дар он ҳоли ин оят фурӯ омад ки : Фмни тоби ман баъди зулмау أслҳи Фإни аллоҳи итўби алайҳи إни аллоҳи ғафури раҳим .

و دلیل بر این، خبر ابن عمر است، گفتا: در عهد رسول خدا زنی دزدی کرد، و او را بگرفتند، و بحضرت رسول خدا بردند. رسول بفرمود که: «اقطعوا یدها» دست وی ببرید. قوم آن زن گفتند: یا رسول اللَّه! او را می‌بازخریم به پانصد دینار. رسول خدا بدان التفات نکرد، گفت: «اقطعوا یدها». پس دست ببریدند. آن گه آن زن گفت: یا رسول اللَّه هل لی من توبة؟ مرا توبت هست از آنچه کردم؟ گفت: «نعم»، ترا توبت هست، و تو امروز پاکی از گناهان، چنان که آن روز که از مادر زادی. در آن حال این آیت فرو آمد که: فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ.

أи лами тааллуми أни аллоҳи ?лаи малики алсмоўоту алأрзи хзоӣни алсмоўот , алмтру алрзқ ,у хзоӣни аларзи алнбот . Иъзби ман ишоءи ман мот манеҳам алии куфра ,у иғФри лмни ишоءи ман тоб манеҳам алии куфра ,у қил : иъзби ман ишоءи алии алзнби алсғир ,у иғФри лмни ишоءи алзнби алъзим , вау аллоҳи алии кули шайъи ءи қадири ман алтъзибу алмғФраҳ .

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ خزائن السماوات، المطر و الرزق، و خزائن الارض النّبات. یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ من مات منهم علی کفره، وَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ من تاب منهم علی کفره، و قیل: یعذب من یشاء علی الذنب الصغیر، و یغفر لمن یشاء الذنب العظیم، و وَ اللَّهُ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ من التعذیب و المغفرة.

ё أиҳо алрасул лои иҳзнки аллазӣнаи исоръўни фии алкФр эй лои иҳзнки мсорътҳми фии алкФр , ази канти мавъӯди алнсри алайҳим , мегуяд : ё Муҳамад : нбодо ки шитофтан ин мунофиқону ҷуҳудони бкФр , туро андўҳгн кунад баъд аз онкии аллоҳи таъолии ваъдаи нусрат бар эшон дод , ин нусрати зуд буд . Ту андўҳгн мабош , агар чаҳ пуштӣ доранд бикдигр , ки эшонро корӣ аз пеш нашавад , ва қӯт набӯд . Ман аллазӣнаи қолўои омнои бأФўоҳҳму лами тؤмни қлўбҳми ин ҳуҷҷатаст бар мараҷён ки мигўинд : имон қавласту муҷарради иқрор , бе тасдиқи дил .

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ لا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ای لا یحزنک مسارعتهم فی الکفر، اذ کنت موعود النصر علیهم، میگوید: یا محمد: نبادا که شتافتن این منافقان و جهودان بکفر، ترا اندوهگن کند بعد از آنکه اللَّه تعالی وعده نصرت بر ایشان داد، این نصرت زود بود. تو اندوهگن مباش، اگر چه پشتی دارند بیکدیگر، که ایشان را کاری از پیش نشود، و قوت نبود. مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ این حجت است بر مرجیان که میگویند: ایمان قولست و مجرد اقرار، بی‌تصدیق دل.

Раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан кард , ва эшонро мсоръон дар куфр гуфт . Чун тасдиқи дил бо гуфт забон набӯд .

رب العالمین ایشان را دروغ زن کرد، و ایشان را مسارعان در کفر گفت. چون تصدیق دل با گفت زبان نبود.

Ва ман аллазӣнаи ҳодўои ин суханро ду ваҷҳаст : яке онкӣ : ман аллазӣнаи қолўо ва ман аллазӣнаи ҳодўо , он гуҳи ҷуҳудонро сифат кард : ва ҳам смоъўн . Дигар ваҷҳ онаст киу лами тؤмни қлўбҳми теми алклом , он гуҳ гуфт : ва ман аллазӣнаи ҳодўои сухании мстأнФ .

وَ مِنَ الَّذِینَ هادُوا این سخن را دو وجه است: یکی آنکه: من الّذین قالوا و من الّذین هادوا، آن گه جهودان را صفت کرد: و هم سماعون. دیگر وجه آنست که وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ تم الکلام، آن گه گفت: وَ مِنَ الَّذِینَ هادُوا سخنی مستأنف.

Смоъўни ллкзб яъне қоӣлўни ?ла , лқўлаҳ : самъи аллоҳи лмни ҳамдае қабл аллоҳи ҳамдау аҷоб , ва бпорсӣ гӯйанд : ин сухан аз вай машну яъне мпазир , мо самъи фалони каломӣ эй мо қибла . Мегуяд : ин ҷуҳудони дурӯғи шинавону дурӯғи пзироннд , яъне аз донишмандони хеш , ки эшонро мигўинд ки Муҳамад на расӯласт . Смоъўни лқўми охирин лами иأтўки Сафёни ъиинаҳро пурседанд ки ҷосусро дар қуръон зикрӣ ҳаст ? ин оятро бархонад : смоъўни лқўми охирин лами иأтўк . Мегуяд : ин ҷуҳудон банӣ қризаҳу нзири бҷосўсии бнздик ту меоянд ,у сухани мигирнд , ва бо ғоӣбон хеш мебаранд , онон ки бнздик ту намеоянд , ва эшон ҷуҳудон хайбаранд . Ин ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт :у إзои халои бъзҳми إлии баъз ,у إзои хлўои إлии шётинҳм .

سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ یعنی قائلون له، لقوله: سمع اللَّه لمن حمده ای قبل اللَّه حمده و اجاب، و بپارسی گویند: این سخن از وی مشنو یعنی مپذیر، ما سمع فلان کلامی ای ما قبله. میگوید: این جهودان دروغ شنوان و دروغ پذیرانند، یعنی از دانشمندان خویش، که ایشان را میگویند که محمد نه رسول است. سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ سفیان عیینه را پرسیدند که جاسوس را در قرآن ذکری هست؟ این آیت را برخواند: سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ. میگوید: این جهودان بنی قریظه و نضیر بجاسوسی بنزدیک تو می‌آیند، و سخن میگیرند، و با غائبان خویش میبرند، آنان که بنزدیک تو نمی‌آیند، و ایشان جهودان خیبرند. این همانست که جای دیگر گفت: وَ إِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلی‌ بَعْضٍ، وَ إِذا خَلَوْا إِلی‌ شَیاطِینِهِمْ.

ИҳрФўни алкулами ман баъди мавозиъа яъне иғирўни алқуръони ман баъди вазъи аллоҳ Аёа мавозиъа , ин онаст ки худои таъолии гувоҳӣ додани Муҳамадро бпиғомбрӣ дар тавроти биҷой тасдиқ биниҳод ,у ҳудӯд бар ҷои тақрир ва танфиз биниҳод . Ҷуҳудони он шаҳодат бар ҷой такзиб биниҳоданд ,у ҳудӯд бар ҷои таътил ва табдил биниҳоданд . Иқўлўни إни أўтитми ҳозои Фхзўаҳи ин дар шаъни ду ҷуҳуд омад аз ашрофи хайбар . Мардӣу занӣ зино карда буданд , ва мҳсн буданд , ва он зино бар эшон дуруст шуда . Ҷуҳудон хостанд ки ҳад аз эшон бияфкананд , то мусулмонон шамотат накунанд . Дар миёни эшон ихтилоф афтод дар он кор . Якдигарро гуфтанд : биёед то бойени пайғомбар араб шавем , ва ин ҳукми пеш ӯ барем , агар ӯ дар дайни хеш ҳукм кунад дар эшон бҳди фурӯд аз куштан , онро бипазирем , ва он ҳад ки дар таврот аст фурӯгузорем ,у гўӣим ки : бҳкми пайғомбар кор кардем . Ва إни лами тؤтўаҳи Фоҳзрўо ва агар чунонаст ки шуморо аз дайни Муҳамад ҳаддӣ ндиҳанд фурӯд аз куштан , аз пазируфтани сухан Муҳамад парҳезед . Омаданд бар расӯли худоӣ ва пурседанд . Расӯл ( с ) гуфт : рҷмаст эшонро , сангсор кардану куштан . Эшон гуфтанд ки : дар таврот ин нест , ки дар таврот тҳмимаст , рӯсиёҳ кардан ва бар шутури бгрдонидн .

یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ یعنی یغیرون القرآن من بعد وضع اللَّه ایاه مواضعه، این آنست که خدای تعالی گواهی دادن محمد را بپیغامبری در تورات بجای تصدیق بنهاد، و حدود بر جای تقریر و تنفیذ بنهاد. جهودان آن شهادت بر جای تکذیب بنهادند، و حدود بر جای تعطیل و تبدیل بنهادند. یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هذا فَخُذُوهُ این در شأن دو جهود آمد از اشراف خیبر. مردی و زنی زنا کرده بودند، و محصن بودند، و آن زنا بر ایشان درست شده. جهودان خواستند که حدّ از ایشان بیفکنند، تا مسلمانان شماتت نکنند. در میان ایشان اختلاف افتاد در آن کار. یکدیگر را گفتند: بیایید تا باین پیغامبر عرب شویم، و این حکم پیش او بریم، اگر او در دین خویش حکم کند در ایشان بحدّ فرود از کشتن، آن را بپذیریم، و آن حدّ که در تورات است فروگذاریم، و گوئیم که: بحکم پیغامبر کار کردیم. وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا و اگر چنانست که شما را از دین محمد حدّی ندهند فرود از کشتن، از پذیرفتن سخن محمد پرهیزید. آمدند بر رسول خدای و پرسیدند. رسول (ص) گفت: رجم است ایشان را، سنگسار کردن و کشتن. ایشان گفتند که: در تورات این نیست، که در تورات تحمیم است، روسیاه کردن و بر شتر بگردانیدن.

Расӯл худо гуфт эшонро : Фأтўои болтўриаҳ таврот биёред . Таврот биовараданд ,у абди аллоҳи бен саломи ҳозир буду ибни сўрёи таврот хондан гирифт , чун боит рҷм расед , даст бар он ниҳод . Абди аллоҳи бен салом гуфт ки : даст бар ояти рҷми ниҳод .

رسول خدا گفت ایشان را: فأتوا بالتوریة تورات بیارید. تورات بیاوردند، و عبد اللَّه بن سلام حاضر بود و ابن صوریا تورات خواندن گرفت، چون بآیت رجم رسید، دست بر آن نهاد. عبد اللَّه بن سلام گفت که: دست بر آیت رجم نهاد.

Расӯл гуфт эшонро : бони худоӣ ки ба таври сино , Мӯсоро аз худ сухани шнўонид , ва таврот дод ,у бони худоӣ ки банӣ Исроилро дарёи шикофт , ва аз фиръавн ва қибтӣон бурҳонед , ки шумо дар тавроти зонеи мҳснро чаҳ май ёўид ? гуфтанд ки : рҷм . Расӯл худо фармуд : то эшонро сангсор карданд , ва бснг бикуштанд , қол ва назул фӣа : ё أҳли алкитоби қади ҷоءкми рсўлнои ибини лаками ксирои ммои кантами тхФўни ман алкитобу иъФўои ани касӣр .

رسول گفت ایشان را: بآن خدای که به طور سینا، موسی را از خود سخن شنوانید، و تورات داد، و بآن خدای که بنی اسرائیل را دریا شکافت، و از فرعون و قبطیان برهانید، که شما در تورات زانی محصن را چه می‌یاوید؟ گفتند که: رجم. رسول خدا فرمود: تا ایشان را سنگسار کردند، و بسنگ بکشتند، قال و نزل فیه: یا أَهْلَ الْکِتابِ قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمَّا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ.

Он гуҳи ибн сўрё гуфт : ё Муҳамад хоҳам ки аз ту се чиз бипурсам агар дастурии диҳӣ ? расӯли худои вайро дастурӣ савол дод . Аввал гуфт : ахбрнии Киеви нўмк ?

آن گه ابن صوریا گفت: یا محمد خواهم که از تو سه چیز بپرسم اگر دستوری دهی؟ رسول خدا وی را دستوری سؤال داد. اول گفت: اخبرنی کیف نومک؟

Марои хабари даҳ ки хоб ту чунаст ? расӯл ( с ) гуфт : « тноми Айнӣу қалбии иқзон » .

مرا خبر ده که خواب تو چونست؟ رسول (ص) گفت: «تنام عینی و قلبی یقظان».

Қол : сидқат . Ахбрнии ани шабаҳи алўлди абоа , лӣси фӣаи ман шабаҳи ИМАи шайъи ء , ӯ шабаҳи ИМАи лӣси фӣаи ман шабаҳи абӣаи шайъи ء . Марои хабари даҳ аз фарзанд ки гоҳе бпдр монад , ва бмодр намонад ҳеҷ чиз ,у гоҳ буд ки бмодр монад ,у шабаҳ вай дорад ,у шабаҳ падар надорад ҳеҷ чиз . Расӯл худо гуфт : « аиҳмои ълои моؤаҳи моءи соҳиба , кони алшбаҳи ?ла »

قال:صدقت. اخبرنی عن شبه الولد اباه، لیس فیه من شبه امّه شی‌ء، او شبه امّه لیس فیه من شبه ابیه شی‌ء. مرا خبر ده از فرزند که گاهی بپدر ماند، و بمادر نماند هیچ چیز، و گاه بود که بمادر ماند، و شبه وی دارد، و شبه پدر ندارد هیچ چیز. رسول خدا گفت: «ایّهما علا ماؤه ماء صاحبه، کان الشبه له»

Ҳар киро оби вай бболо уфтад аз марду зан , фарзанди шабаҳ вай гирад . Қол : сидқат , ахбрнии мо ллрҷли ман алўлд ? ва мо ллмрأаҳ манеҳ ? марои хабари даҳ ки фарзандро аз мард чаҳ буд ? ва аз зан чаҳ буд ? дарин яке таваққуф кард як соъат . Он гуҳ рӯй расӯли сурхи гашт ,у арақ бар пешонӣ оварад , ва гуфт : « аллҳму алзФру алдму алшъри ллмрأаҳ ,у алъзму алъсбу алърўқи ллрҷл » .

هر که را آب وی ببالا افتد از مرد و زن، فرزند شبه وی گیرد. قال: صدقت، اخبرنی ما للرجل من الولد؟ و ما للمرأة منه؟ مرا خبر ده که فرزند را از مرد چه بود؟ و از زن چه بود؟ درین یکی توقف کرد یک ساعت. آن گه روی رسول سرخ گشت، و عرق بر پیشانی آورد، و گفت: «اللحم و الظفر و الدّم و الشعر للمرأة، و العظم و العصب و العروق للرجل».

Қол : сидқат .

قال: صدقت.

Ибни сўрё чун ҷавоб масоил шунид , мусулмони гашт , гуфт : ашҳади أни лои илоҳи алои аллоҳу ҳозои расӯли аллоҳ алнабӣ аломии алъарабии алзии башар ба алмрслўн . Пас ҷуҳудон бозгаштанд мафтӯну мхзўл , раб алъзаҳ гуфт ҷли ҷалола : ва ман ирди аллоҳи Фтнтаҳ эй залолатау куфра , Флни тамаллуки ?лаи ман аллоҳи шиӣои лни тдФъи анҳу азоби аллоҳ . Ин бар мӯътазила ва қадреа ҳуҷҷатӣ равшанаст ки раби алъзаҳи залолату куфри эшон бородти худ барад . Ва нафъу зарари он дар дафъ аз расӯли худ бгрдонид . أўлӣки аллазӣнаи лами ирди аллоҳи أни итҳри қлўбҳм эй ислҳи қлўбҳму иҳдиҳм , ?лаами фӣ алднё хазӣ ллмноФқини бҳтки алср ,у ллиҳўди болқтлу алнФӣ ,у ?лаами фии алохраҳи азоби азими доими касӣр .

ابن صوریا چون جواب مسائل شنید، مسلمان گشت، گفت: اشهد أن لا اله الا اللَّه و هذا رسول اللَّه النبی الامّی العربی الّذی بشر به المرسلون. پس جهودان بازگشتند مفتون و مخذول، رب العزة گفت جلّ جلاله: وَ مَنْ یُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ ای ضلالته و کفره، فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً لن تدفع عنه عذاب اللَّه. این بر معتزله و قدریه حجتی روشن است که رب العزّة ضلالت و کفر ایشان بارادت خود برد. و نفع و ضرر آن در دفع از رسول خود بگردانید. أُولئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ای یصلح قلوبهم و یهدیهم، لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ للمنافقین بهتک السر، و للیهود بالقتل و النفی، وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ دائم کثیر.

Смоъўни ллкзб яъне исмъўни мнки ликзбўои алейк , Фиқўлўо смъно манеҳ кзоу кзои лмои лами исмъўо , ин ҳам сифати ҷҳўдонст . أколўни ллсҳти ҳокимон ва донишмандон эшонанд ки ҳромхўорону ришват хорон буданд , ришвати мистднд аз он содаи хеш , то бидон набуввати Муҳамад ( с ) аз оммаи худ пинҳон медоштанд . Сҳт дар луғат араб истисоласт ,у асҳоти ҳам чунон , Фисҳткми бъзоби бФтҳи алёءу змаҳ , азин бобаст .

سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ یعنی یسمعون منک لیکذبوا علیک، فیقولوا سمعنا منه کذا و کذا لما لم یسمعوا، این هم صفت جهودانست. أَکَّالُونَ لِلسُّحْتِ حاکمان و دانشمندان ایشانند که حرامخواران و رشوت خواران بودند، رشوت میستدند از آن سادة خویش، تا بدان نبوت محمد (ص) از عامه خود پنهان میداشتند. سحت در لغت عرب استیصالست، و اسحات هم چنان، فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ بفتح الیاء و ضمّه، ازین باب است.

Он ришватро сҳт ном кард ки он бтринаҳи артшо буд дар ҷаҳон ки мртшӣ хӯрд . Сҳти бзми ҳои қроءти ?маккейу басарӣ ва алӣаст , боқии бскўн ҳо хонанд ,у маънӣ ҳар ду луғат яксонаст . АхФш гуфт : « кули касби лои иҳли Фҳўи алсҳт » ,у қоли алҳсн : « азои кони лаки алии раҷули дайн , Фмои аклти фии байтаи Фҳўи алсҳт » ,у қоли умру алӣу ибни аббос : « алсҳти хумсаи ъушр : алршўаҳи фии алҳкм ,у меҳри албғӣ ,у ҳлўи ани алкоҳн ,у самани алклбу алқрдаҳу алхмру алхнзиру алмитаҳу алдм ,у ъсби алФҳлу аҷри алноӣҳаҳу алмғниаҳу алсоҳр ,у аҷри сувари алтмосил ,у ҳадяи алшФоъаҳ » ,у қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лаънаи аллоҳи алии алрошӣу алмртшӣ » .

آن رشوت را سحت نام کرد که آن بترینه ارتشا بود در جهان که مرتشی خورد. سحت بضمّ حا قراءت مکی و بصری و علی است، باقی بسکون حا خوانند، و معنی هر دو لغت یکسانست. اخفش گفت: «کل کسب لا یحل فهو السحت»، و قال الحسن: «اذا کان لک علی رجل دین، فما اکلت فی بیته فهو السحت»، و قال عمر و علی و ابن عباس: «السحت خمسة عشر: الرشوة فی الحکم، و مهر البغی، و حلو ان الکاهن، و ثمن الکلب و القردة و الخمر و الخنزیر و المیتة و الدم، و عسب الفحل و اجر النّائحة و المغنّیة و الساحر، و اجر صور التماثیل، و هدیة الشفاعة»، و قال رسول اللَّه (ص): «لعنة اللَّه علی الراشی و المرتشی».

Фإни ҷоؤки Фоҳкми бинҳми أўи أързи анҳуам ин оят далолат мекунад ки Мустафо ( с ) мухайяр буд дар ҳукм кардани миёни аҳли китоб чун аз вай ҳукм хостанд ,у лиҳозои қоли таъолӣ :у إни таъаррузи анҳуам Флни изрўки шиӣо . Уламои дайн дар ҳукми ин оят мухталифанд , яъне ки ҳукми тхиири чунон ки Мустафоро буд имрӯзи ҳокимони исломро собитаст ё мансӯх ,у бештарини уламо бар онанд ки ҳукми тхиир собитаст ҳуккоми исломро , агар хоҳанд ҳукм кунанд миёни аҳли китобу ҳамаи аҳли змтро , ва агар хоҳанд накунанд , ва аз он эърози намоянд , ва ин қавл нахаъеасту шуъабӣу атоу қтодаҳ , аммо қавли ҳасану муҷоҳиду ъкрмаҳ ва садӣ онаст ки ин тхиири мансӯхи гашт ,у ҳукм кардан воҷибаст , лқўлаҳи таъолӣ :у أни аҳкми бинҳми бмои أнзли аллоҳ , ва ончӣ гуфт : бмои أнзли аллоҳ далеласт ки ҳукми ислому мусулмонон бар эшон кунанд , ҳам чунон ки гуфт :у إни ҳикмати Фоҳкми бинҳми болқст яъне бҳкми алислом .

فَإِنْ جاؤُکَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ این آیت دلالت میکند که مصطفی (ص) مخیّر بود در حکم کردن میان اهل کتاب چون از وی حکم خواستند، و لهذا قال تعالی: وَ إِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ یَضُرُّوکَ شَیْئاً. علماء دین در حکم این آیت مختلف‌اند، یعنی که حکم تخییر چنان که مصطفی را بود امروز حاکمان اسلام را ثابت است یا منسوخ، و بیشترین علما بر آنند که حکم تخییر ثابت است حکام اسلام را، اگر خواهند حکم کنند میان اهل کتاب و همه اهل ذمت را، و اگر خواهند نکنند، و از آن اعراض نمایند، و این قول نخعی است و شعبی و عطا و قتاده، اما قول حسن و مجاهد و عکرمه و سدی آنست که این تخییر منسوخ گشت، و حکم کردن واجبست، لقوله تعالی: وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ، و آنچه گفت: بِما أَنْزَلَ اللَّهُ دلیل است که حکم اسلام و مسلمانان بر ایشان کنند، هم چنان که گفت: وَ إِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ یعنی بحکم الاسلام.

إни аллоҳи иҳби алмқстини маънӣ қист адласт . Араб гӯйанд : ақст эй азоли алҷўру адл . Мқстони додгроннд ,у сҳи фии алхбр « ан алмқстин ъанд аллоҳи явми алқёмаҳи алии манобири ман нури ани ямини арраҳмони ъзу ҷл ,у клтои идиаҳи ямин , ҳам аллазӣнаи иъдлўни фии ҳкмҳму аҳолиҳм ва мо влўо .

إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ معنی قسط عدلست. عرب گویند: اقسط ای ازال الجور و عدل. مقسطان دادگرانند، و صح فی الخبر «ان المقسطین عند اللَّه یوم القیامة علی منابر من نور عن یمین الرحمن عزّ و جلّ، و کلتا یدیه یمین، هم الذین یعدلون فی حکمهم و اهالیهم و ما ولوا.

Мустафо ( с ) дар ғзоءи ҳнини ғанимат қисмат мекард . Мардӣ буд номи ваии ҳрқўси бен зуҳайр , гуфт : ё расӯли аллоҳи аъдли Фонки лами тъдл . Расӯли худоро чеҳраи муборак сурх шуд , асари он сухан дар рӯй падед омад , гуфт : « ани лами аъдли Фмни алзии иъдл ,у Ҷабраили ани яминӣ ,у Микоили ани шимолӣ ? » Фқоли умр : ё расӯли аллоҳи аӣзни лии азрби ънқаҳ . Фқол : « дъаҳи фонии лои аҳби ани иқоли ани мҳмдои иқтли асҳоба » .

مصطفی (ص) در غزاء حنین غنیمت قسمت میکرد. مردی بود نام وی حرقوس بن زهیر، گفت: یا رسول اللَّه اعدل فانّک لم تعدل. رسول خدا را چهره مبارک سرخ شد، اثر آن سخن در روی پدید آمد، گفت: «ان لم اعدل فمن الذی یعدل، و جبرئیل عن یمینی، و میکائیل عن شمالی؟» فقال عمر: یا رسول اللَّه ائذن لی اضرب عنقه. فقال: «دعه فانی لا احب ان یقال ان محمدا یقتل اصحابه».

Ва Киеви иҳкмўнку ъндҳми алтўроаҳи саёқи ин сухан бар тариқ тъҷибаст , мегуяд : ин ҷуҳудони туро чигуна ҳоким кунанд ,у ҳукми ту чун писанданд !у ъндҳми алтўроаҳи фӣҳо ҳукми аллоҳ ! ва он гуҳи тавроти сухани ман бнздики эшон ,у ҳукми ман дар миён , рҷм дар он равшан ! ва худ майдонанд , ва инак туро ҳоким месозанд , на аз онаст ки бар ту вусуқ доранд , ки он талаб рухсатаст ки мекунанд , на бинӣ ки пас аз таҳким аз ту брмигрднд !у ҳукми ту бар рҷм менапазиранд .

وَ کَیْفَ یُحَکِّمُونَکَ وَ عِنْدَهُمُ التَّوْراةُ سیاق این سخن بر طریق تعجیب است، میگوید: این جهودان ترا چگونه حاکم کنند، و حکم تو چون پسندند! وَ عِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِیها حُکْمُ اللَّهِ! و آن گه تورات سخن من بنزدیک ایشان، و حکم من در میان، رجم در آن روشن! و خود میدانند، و اینک ترا حاکم میسازند، نه از آنست که بر تو وثوق دارند، که آن طلب رخصت است که میکنند، نه بینی که پس از تحکیم از تو برمیگردند! و حکم تو بر رجم می‌نپذیرند.

Инаст ки гуфт : сами итўлўни ман баъди злк . Он гуҳ гуфт : ва мо أўлӣки болмؤмнини ин аз онаст ки эшон муъмин наанд ,у ҳаргизи муъмини набуданд : « ман талаби ғайри ҳукми аллоҳи ман ҳайси лами ирз ба Фҳўи кофари биллоҳ » .

اینست که گفت: ثُمَّ یَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ. آن گه گفت: وَ ما أُولئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ این از آنست که ایشان مؤمن نه‌اند، و هرگز مؤمن نبودند: «من طلب غیر حکم اللَّه من حیث لم یرض به فهو کافر باللّه».