Ин сӯраи алмоӣдаҳи сад ва бист оятаст баъдади кӯфӣон , ва ду ҳазор ва ҳаштсад ва чаҳор калима ,у ёздаҳи ҳазор ва нуҳсад ва сӣ ва се ҳарфаст . Ҳама дар Мадина аз осмони брсўли худо фурӯ омад , гуфтаанд магари як оят : алиўми أкмлти лаками динкм ки ин дар ҳаҷаи алўдоъ фурӯ омад , ки расӯли худо дар Арафот буд бар ноқаи ъзбо .

این سورة المائدة صد و بیست آیتست بعدد کوفیان، و دو هزار و هشتصد و چهار کلمه، و یازده هزار و نهصد و سی و سه حرف است. همه در مدینه از آسمان برسول خدا فرو آمد، گفته‌اند مگر یک آیت: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ که این در حجة الوداع فرو آمد، که رسول خدا در عرفات بود بر ناقه عضبا.

Ва дар хабараст ки расӯли худо дар хутбаи ҳаҷа алўдоъ гуфт : « ё аиҳо анноси ани сӯраи алмоӣдаҳи ман охири алқуръони нзўло , Фоҳлўои ҳалолҳоу ҳрмўои ҳаромҳо » .

و در خبر است که رسول خدا در خطبه حجة الوداع گفت: «یا ایها الناس ان سورة المائدة من آخر القرآن نزولا، فاحلوا حلالها و حرّموا حرامها».

Гуфт : ин сӯраи алмоӣдаҳ дар охири аҳди мо фурӯ омад , ҳалол омад ҳалол доред ,у ҳароми он ҳаром доред ,у Фризҳоӣ он бишносед . Бӯ майсара гуфт : дарин сӯраи ҳштдаҳ фаризааст ки дар дигар сӯратҳо нест : таҳрими алмитаҳу алдму лаҳми алхнзир ва мо аҳли лғири аллоҳ бау алмнхнқаҳу алмўқўзаҳу алмтрдиаҳу алнтиҳаҳ ва мо акли алсбъ ва мо забҳи алии алнсбу алостқсоми болозлому таҳлили таоми аллазӣнаи аўтўои алкитобу алмҳсноти ман аллазӣнаи аўтўои алкитобу алҷўорҳи мклбину тамоми алтҳўру азои қмтми илои алслоаҳи Фоғслўои вҷўҳкм ,у алсорқу алсорқаҳи Фоқтъўо , мо ҷаъли аллоҳи ман бҳираҳу лои соӣбаҳу лои всилаҳу лои ҳом .

گفت: این سورة المائدة در آخر عهد ما فرو آمد، حلال آمد حلال دارید، و حرام آن حرام دارید، و فریضهای آن بشناسید. بو میسره گفت: درین سورة هشتده فریضه است که در دیگر صورتها نیست: تحریم المیتة و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل لغیر اللَّه به و المنخنقة و الموقوذة و المتردیة و النطیحة و ما اکل السبع و ما ذبح علی النصب و الاستقسام بالازلام و تحلیل طعام الذین اوتوا الکتاب و المحصنات من الذین اوتوا الکتاب و الجوارح مکلبین و تمام الطهور و اذا قمتم الی الصلاة فاغسلوا وجوهکم، و السارق و السارقة فاقطعوا، ما جعل اللَّه من بحیرة و لا سائبة و لا وصیلة و لا حام.

Абӯ слмаҳ гуфт : расӯли худо ( с ) чун аз Мадинаи бозгашт ба алӣ ( ъ ) гуфт : « ё алӣ ! ашърти анаи нзлти алии сӯраи алмоӣдаҳу неъмати алФоӣдаҳ ? ! » .

ابو سلمه گفت: رسول خدا (ص) چون از مدینه بازگشت به علی (ع) گفت: «یا علی! اشعرت انه نزلت علیّ سورة المائدة و نعمت الفائدة؟!».

Ва ривояти абӣ каъбаст аз расӯли худо ки : ҳар ки сӯраи алмоӣдаҳ бар хонд вайро баъдад ҳар ҷуҳудӣу тарсое ки дар дунёаст даҳ некӣ банависанд , ва даҳ бадӣ аз девон вай баргиранд , ва даҳ дараҷа дар биҳишти вайро бифзоианд . Ва дар ин сӯра на оят мансӯхаст чунон ки расем бони шарҳи диҳем ,у шонздаҳ ҷойгоҳ гуфт дар ин сӯра ки : ё أиҳои аллазӣнаи омнўо .

و روایت ابی کعب است از رسول خدا که: هر که سورة المائدة بر خواند وی را بعدد هر جهودی و ترسایی که در دنیا است ده نیکی بنویسند، و ده بدی از دیوان وی برگیرند، و ده درجه در بهشت وی را بیفزایند. و در این سورة نه آیت منسوخ است چنان که رسیم بآن شرح دهیم، و شانزده جایگاه گفت در این سورة که: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا.

« бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим » ривоятаст аз шуъабӣу маймуни бен Меҳрон ки дар абтдоءи ислом ҳар чаҳ менавиштанд ифтитоҳ бад-ӣн карданд ки « бсмки аллоҳам » , то он гуҳ ки « бисмии аллоҳ » фурӯд омад , пас « бисмии аллоҳ » менавиштанд , ва барин ақтсор мекарданд , то оят омад ки : қул адъўои аллоҳи أўи адъўои арраҳмони пас ҳама дар ҳам пайвастанд ва бинвиштанд : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим .

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» روایت است از شعبی و میمون بن مهران که در ابتداء اسلام هر چه می‌نوشتند افتتاح بدین کردند که «بسمک اللهم»، تا آن گه که «بسم اللَّه» فرود آمد، پس «بسم اللَّه» می‌نوشتند، و برین اقتصار می‌کردند، تا آیت آمد که: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ پس همه در هم پیوستند و بنوشتند: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ.

Ҷобири бен абди аллоҳ ривоят кунад ки Мустафо ( с ) бмн гуфт : ё ҷобир ! ифтитоҳи бнмоз чун кунӣ ? гуфтам ки : бигӯям « алҳмди ллаҳи раби Алъоламин » . Гуфт : ё ҷобир ! аввал бигӯ : « бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим » . Ва дар хабараст ки Оишаи заниро фармуд ки ҷомае бар дузад чун дӯхта буд бо вай гуфт : « أи зикрати аллоҳи ҳайни бдأти фӣа ? » чун оғоз кардӣ бисми аллоҳ гуфтӣ ? гуфт : на . Гуфт : бози шикоф ,у баноми худо ибтидо кун . Ва дар хабараст аз Мустафо ( с ) ки ҳеҷ набишта ки бар он номи худо буд , бар замин науфтад ки на раби Алъоламин касеро нингизд ки аз замин бардорад ,у ҳурмати он нигаҳ дорад , пас он гоҳ ӯро бойени сабаб дар биҳишти орад .

جابر بن عبد اللَّه روایت کند که مصطفی (ص) بمن گفت: یا جابر! افتتاح بنماز چون کنی؟ گفتم که: بگویم «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ». گفت: یا جابر! اول بگو: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ». و در خبر است که عایشه زنی را فرمود که جامه‌ای بر دوزد چون دوخته بود با وی گفت: «أ ذکرت اللَّه حین بدأت فیه؟» چون آغاز کردی بسم اللَّه گفتی؟ گفت: نه. گفت: باز شکاف، و بنام خدا ابتدا کن. و در خبر است از مصطفی (ص) که هیچ نبشته که بر آن نام خدا بود، بر زمین نیفتد که نه رب العالمین کسی را نینگیزد که از زمین بردارد، و حرمت آن نگه دارد، پس آن گاه او را باین سبب در بهشت آرد.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « актбўҳои фии ктбкм ,у азои ктбтми тклмўои баҳо » ,у қоли ибни аббос : « азои ктбтмўҳои Фоқрؤҳои ?фонҳо ҳаии алшоФиаҳи ман кули доء » ,у тафсиру маъонӣу фазоъили ояти тсмити бшрҳ аз пеш рафт .

قال رسول اللَّه (ص): «اکتبوها فی کتبکم، و اذا کتبتم تکلموا بها»، و قال ابن عباس: «اذا کتبتموها فاقرؤها فانها هی الشافیة من کل داء»، و تفسیر و معانی و فضائل آیت تسمیت بشرح از پیش رفت.

Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои أўФўои болъқўди ибн ҷриҳ гуфт ин бар хусӯси аҳли китоби рост , ва маънӣ онаст ки эй шумо ки бктобҳои пешини имони овардед , аҳдӣ ки бо шумо кардаам ,у паймонӣ ки бастаам дар кори Муҳамад ( с ) ва дар набуввати вай , он аҳду паймон биҷой оред ,у бўФоءи он бози оӣид ,у баёни ин аҳд онаст ки раб Алъоламин гуфт :у إзи أхзи аллоҳи мисоқи аллазӣнаи أўтўои алкитоби лтбиннаҳи ллноси алоиаҳ . Ҷумҳӯри муфассирон бар онанд ки : ин хитоб бар умумаст , муъминони уммати Муҳамадро мефармоед ки аҳдҳо ва ақдҳо ки бо худо ва бо халқ кунед вафо кунед ва басар бурид . Аммо аҳд ки бо худо кунед назрасту тавбау савганду амсоли он ,у аҳд бо халқ ақдҳоасту въдҳо ва шартҳо дар мбоиъоту муомилоту мнокҳот ,у аҳди змӣу мстأмни ҳам аз ин бобаст .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ابن جریح گفت این بر خصوص اهل کتاب راست، و معنی آنست که ای شما که بکتابهای پیشین ایمان آوردید، عهدی که با شما کرده‌ام، و پیمانی که بسته‌ام در کار محمد (ص) و در نبوت وی، آن عهد و پیمان بجای آرید، و بوفاء آن باز آئید، و بیان این عهد آنست که رب العالمین گفت: وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ الآیة. جمهور مفسران بر آنند که: این خطاب بر عموم است، مؤمنان امت محمد را می‌فرماید که عهدها و عقدها که با خدا و با خلق کنید وفا کنید و بسر برید. اما عهد که با خدا کنید نذر است و توبه و سوگند و امثال آن، و عهد با خلق عقدها است و وعدها و شرطها در مبایعات و معاملات و مناکحات، و عهد ذمی و مستأمن هم از این بابست.

Рӯй инси бен молики қол : қул мо хтбнои расӯли аллоҳ ( с ) алои қол : « лои имони лмн лоамона ?ла ,у лои дайни лмни лои аҳди ?ла » .

روی انس بن مالک قال: قل ما خطبنا رسول اللَّه (ص) الّا قال: «لا ایمان لمن لا امانة له، و لا دین لمن لا عهد له».

Ва ани алӣ ( ъ ) қол алнабӣ ( с ) : « ман омили анноси Флми излмҳм ,у ҳдсҳми Флми икзбҳм ,у ваъдаами Флми ихлФҳм , Фҳўи ммни кмлти мрўءтаҳ ,у зуҳрати адолата ,у ваҷабати ухуввата ,у ҳурмати ғайбата » .

و عن علی (ع) قال النبی (ص): «من عامل الناس فلم یظلمهم، و حدثهم فلم یکذبهم، و وعدهم فلم یخلفهم، فهو ممن کملت مروءته، و ظهرت عدالته، و وجبت اخوته، و حرّمت غیبته».

أҳлти лаками бҳимаҳи алأнъоми ин бози суханӣ дигараст ки даргирифт . намегуяд : хӯрдани гӯшти бҳимаҳи алонъоми шуморо ҳалоласту кушода , ва ин аз баҳр он гуфт ки аҳли ҷоҳилияти онро бар худ ҳаром карда буданд . Ҷои дигар аз ин кушода тар гуфт : қул ман ҳарами зинаи аллоҳи алтии أхрҷи лъбодаҳу алтиботи ман алрзқ ? . Ҷой дигар гуфт :у ҳрмўои мо рзқҳми аллоҳи аФтроءи алии аллоҳи қади злўо . Ва анъом шутурасту гову гӯсфанд , бадалел онкӣ гуфт : ва ман алأнъоми ҳмўлаҳу Фршо . Пас тафсили он бойени се берун дод , гуфт : смониаҳи أзўоҷи ман алзأни аснини илои охири алоитин . Шуъабӣ гуфт : бҳимаҳи алأнъом бачааст дар шикам , чун модарро бикашанду бача дар шикам мурда ёбанд он ҳалоласт . Мустафо ( с ) гуфт : « зкоаҳи алҷнини зкоаҳи ИМА » .

أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ این باز سخنی دیگر است که درگرفت. می‌گوید: خوردن گوشت بهیمة الانعام شما را حلال است و گشاده، و این از بهر آن گفت که اهل جاهلیت آن را بر خود حرام کرده بودند. جای دیگر از این گشاده‌تر گفت: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ؟. جای دیگر گفت: وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَی اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا. و انعام شتر است و گاو و گوسفند، بدلیل آنکه گفت: وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً. پس تفصیل آن باین سه بیرون داد، گفت: ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ الی آخر الآیتین. شعبی گفت: بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ بچه است در شکم، چون مادر را بکشند و بچه در شکم مرده یابند آن حلال است. مصطفی (ص) گفت: «ذکاة الجنین ذکاة امّه».

Ибни аббоси мода говӣ дид кушта , ва бача дошт дар шикам . Ибни аббоси бони бача ишорат кард , гуфт : « ҳозои ман бҳимаҳи алонъоми алтии аҳлти лакам » . Клбӣ гуфт : « бҳимаҳи алأнъом » ваҳш биёбонеанд : оҳӯу хргўру гови кӯҳӣ , ва ҳар чаҳ сайди он мубоҳаст . Аммо то шутур дар он набӯд онро анъоми нгўинд , ки нъм босл номӣаст шутурро , ва он дигар табаъанд ,у бҳимаҳи бастаи забон буд , яъне астбҳми алайҳои алмнтқу кзлки самяти алъҷмоء , лони алмнтқи астъҷми алайҳои Флми тФсҳ ба . Ва бҳимаҳу анъом ҳар ду яксонанд аммо чун блФз мухталиф буданд азоФт раво доштанд ҳамчун ҳақи алиқин ,у ҳақи ҳам яқинаст ,у анмои азиФи илайҳи лохтлоФи аллФзин .

ابن عباس ماده گاوی دید کشته، و بچه داشت در شکم. ابن عباس بآن بچه اشارت کرد، گفت: «هذا من بهیمة الانعام التی احلت لکم». کلبی گفت: «بَهِیمَةُ الْأَنْعامِ» وحش بیابانی‌اند: آهو و خرگور و گاو کوهی، و هر چه صید آن مباح است. اما تا شتر در آن نبود آن را انعام نگویند، که نعم باصل نامیست شتر را، و آن دیگر تبع‌اند، و بهیمه بسته زبان بود، یعنی استبهم علیها المنطق و کذلک سمیت العجماء، لان المنطق استعجم علیها فلم تفصح به. و بهیمه و انعام هر دو یکسان‌اند اما چون بلفظ مختلف بودند اضافت روا داشتند همچون حق الیقین، و حق هم یقین است، و انما اضیف الیه لاختلاف اللفظین.

إлои мо итлии алайкум яъне ғайр мо наҳй аллоҳи ъзу ҷли ани аклаҳи ммои ҳарами алайкуми фии алқуръони иқрأи алайкум ,у злки фии қавла : ҳурмати алайкуми алмитаҳу алдму лаҳми алхнзири илои қавла ва мо забҳи алии алнсб ,у кзлки фии қавлаи таъолӣу тақаддус :у лои тأклўои ммои лами изкри исми аллоҳи алайҳу إнаҳи лФсқ . намегуяд : бҳимаҳи алонъоми шуморо ҳалоласт магари ончӣ дар қуръон бар шумо ҳаром карданд дарин ду оят ки гуфтем . Он гоҳ гуфт : ғайри маҳаллии алсиду أнтми ҳарами он чунон ки дар ҳоли эҳроми чизеи азин сайд ки гуфтем ҳалол доред ки он ҳам ҳалол нест , муҳаррамро ҳалол нест ки сайд барканд , аммо сайд баҳр равост ,у шарҳи ин дар охир сӯра бияёд биҷои хеш . Иқол : раҷули ҳарому ҳараму муҳаррам ,у ҳалолу ҳалу маҳали мардроу занро ҳаром гӯйанд . إни аллоҳи иҳкми мо ириди исбту ибрми мо ирид ,у имнъу иҳрми мо ирид .

إِلَّا ما یُتْلی‌ عَلَیْکُمْ یعنی غیر ما نهی اللَّه عز و جل عن اکله مما حرم علیکم فی القرآن یقرأ علیکم، و ذلک فی قوله: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ الی قوله وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ، و کذلک فی قوله تعالی و تقدس: وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ. می‌گوید: بهیمة الانعام شما را حلال است مگر آنچه در قرآن بر شما حرام کردند درین دو آیت که گفتیم. آن گاه گفت: غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ آن چنان که در حال احرام چیزی ازین صید که گفتیم حلال دارید که آن هم حلال نیست، محرم را حلال نیست که صید برکند، اما صید بحر رواست، و شرح این در آخر سورة بیاید بجای خویش. یقال: رجل حرام و حرم و محرم، و حلال و حل و محل مرد را و زن را حرام گویند. إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ ما یُرِیدُ یثبت و یبرم ما یرید، و یمنع و یحرم ما یرید.

Мардӣ буд дар рӯзгори хеш ӯро кундӣ гуфтандӣ , рои аҳл зндқаҳ дошт . Асҳоби вай ӯро гуфтанд : аъмли лно мисли ҳозои алқуръон . Мисли ин қуръон аз баҳр мо бисоз . Гуфт : оре бисозам чизе мисли он . Пас рӯзгории худро дар ҳиҷоб дошт , ва азлат гирифт , ва дарин андеша бимонад . Охири рӯзӣ бурун омад , гуфт : ман натавонистаму каси худ тоқат он надорад ки мисли қуръон биорад . Ман дар мусҳаф нигаҳ кардам , ва дарин оят ки дар абтдоءи сӯра алмоӣдаҳаст андеша кардам ,у бондозаҳи ду сатри ҳам амраст бўФо , ҳам наҳйаст аз дурӯғу ғдр , ва ҳам таҷлил бар умум , ва ҳам истисно аз ҷамъ , ва ҳам ихтиёр аз қудрат , ва ҳам исботи ҳукм . Ин маъонӣ дар ду сатр ҷамъ карда , ва ин дар тоқати ҳеҷ башар набошад , ки ҷамъи ин маъонии ҷуз дар муҷалладӣ натавон кард .

مردی بود در روزگار خویش او را کندی گفتندی، رای اهل زندقه داشت. اصحاب وی او را گفتند: اعمل لنا مثل هذا القرآن. مثل این قرآن از بهر ما بساز. گفت: آری بسازم چیزی مثل آن. پس روزگاری خود را در حجاب داشت، و عزلت گرفت، و درین اندیشه بماند. آخر روزی برون آمد، گفت: من نتوانستم و کس خود طاقت آن ندارد که مثل قرآن بیارد. من در مصحف نگه کردم، و درین آیت که در ابتداء سورة المائده است اندیشه کردم، و باندازه دو سطر هم امر است بوفا، هم نهی است از دروغ و غدر، و هم تجلیل بر عموم، و هم استثنا از جمع، و هم اختیار از قدرت، و هم اثبات حکم. این معانی در دو سطر جمع کرده، و این در طاقت هیچ بشر نباشد، که جمع این معانی جز در مجلدی نتوان کرد.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тҳлўои шаъоъири аллоҳи сабаби нузули ин ояти он буд ки : мардӣ буд ӯро ҳтим мегуфтанд , номи ваии шриҳи бен збиъаҳи бен ҳинди бен шрҳили албкрӣ , пеши расӯл худо омад , ва гуфт : илои мо тдъўно ? моро ба чаҳ май хуоне ё Муҳамад ? гуфт : « илои шҳодаҳи أни лои илоҳи алои аллоҳу ақоми алслоаҳу аитоءи алзкоаҳ » .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ سبب نزول این آیت آن بود که: مردی بود او را حطیم می‌گفتند، نام وی شریح بن ضبیعة بن هند بن شرحیل البکری، پیش رسول خدا آمد، و گفت: الی ما تدعونا؟ ما را به چه می‌خوانی یا محمد؟ گفت: «الی شهادة أن لا اله الا اللَّه و اقام الصلاة و ایتاء الزکاة».

Ҷавоб дод ки : ин некасту локини маро дар қабӣлаи худ амироннду сарварон , ва бе раъии эшон корӣ накунам ва ақдӣ набандам .

جواب داد که: این نیکست و لکن مرا در قبیله خود امیرانند و سروران، و بی رأی ایشان کاری نکنم و عقدی نبندم.

Акнӯн рӯм ва ин ҳадиси барояшон арз кунам . Агар эшон мусулмон шаванд ман бо эшонаму ҳамаро пеши ту орм . Ин бигуфт , ва берун шуд ,у расӯли худои пеш аз он бо ёрон гуфта буд ки : « идхли алайкуми раҷули ман рабеъаи итклми блсони шайтон » , ва он соъат ки берун шуд , расӯл ( с ) гуфт : « лақади дахли бўҷаҳи кофар ,у харҷи бъқбии ғодр , ва мо алрҷли бмслм » .

اکنون روم و این حدیث برایشان عرض کنم. اگر ایشان مسلمان شوند من با ایشانم و همه را پیش تو آرم. این بگفت، و بیرون شد، و رسول خدا پیش از آن با یاران گفته بود که: «یدخل علیکم رجل من ربیعة یتکلم بلسان شیطان»، و آن ساعت که بیرون شد، رسول (ص) گفت: «لقد دخل بوجه کافر، و خرج بعقبی غادر، و ما الرجل بمسلم».

Ин мард ки даромад мусулмон нест . Бираве кофарона даромаду бпоиии ғодронаҳ берун шуд ,у бароа дар чун мешуд бчрндгони аҳли Мадина дар расед ,у ҳамаро дар пеш гирифт , ва ба имомаҳ ронад ,у бароа дар ин раҷаз мегуфт : шеър

این مرد که درآمد مسلمان نیست. برویی کافرانه درآمد و بپایی غادرانه بیرون شد، و براه در چون می‌شد بچرندگان اهل مدینه در رسید، و همه را در پیش گرفت، و به یمامه راند، و براه در این رجز می‌گفت: شعر

Ҳозои авони алшд Фоштдӣ зем мусулмонон бар асар вай бирафтанд , то воситонанд , натавонистанд , ва оҷиз бозгаштанд . Дигари сол чун расӯли худоу мусулмонони бқсди умра берун омаданд , овози тлбиаҳ ҳтим шуниданд ки аз имомаҳ меомад дар ғмори ҳуҷҷоҷи бикру абл ,у тиҷоратии азим бо вай , ва он сурхи Мадина ки ронда буд ҳудои хонаи каъбаи сохта ,у қлоӣд дар гарданҳои он афканда . Мусулмонон гуфтанд : ё расӯли аллоҳи ҳозои алҳтими харҷи ҳоҷо , Фхли бинноу байна . Моро бадви бози гузор то дод худ аз вай бустонем . Расӯли худо срўо зад , гуфт : « анаи қулад алҳдӣ » .

هذا اوان الشد فاشتدی زیم مسلمانان بر اثر وی برفتند، تا واستانند، نتوانستند، و عاجز بازگشتند. دیگر سال چون رسول خدا و مسلمانان بقصد عمره بیرون آمدند، آواز تلبیه حطیم شنیدند که از یمامه می‌آمد در غمار حجاج بکر و ابل، و تجارتی عظیم با وی، و آن سرخ مدینه که رانده بود هدی خانه کعبه ساخته، و قلائد در گردنهای آن افکنده. مسلمانان گفتند: یا رسول اللَّه هذا الحطیم خرج حاجا، فخل بیننا و بینه. ما را بدو باز گذار تا داد خود از وی بستانیم. رسول خدا سر وازد، گفت: «انه قلد الهدی».

ӯ қаллода дар гардани ҳудо афкандааст амни худро . Ёрон гуфтанд : ин чизеаст ки мо дар рӯзгор ҷоҳилият мекардем ва одат доштем . Эшон Фопс мегуфтанд ,у Мустафо ( с ) ҷавоб эшон медод , то раби Алъоламин оят фиристод : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тҳлўои шаъоъири аллоҳ . Дар аввал чунин фармуд пас бохри мансӯхи гашт . Баъзе муфассирон гуфтанд : ин дар шаъни Қурайш фурӯ омаду хзоъаҳ ва банӣ кунона ва банӣ омири бен съсъаҳ ки эшон дар ҷоҳилият дар моҳи ҳарому ғайри он ғорату қатл раво медоштанд ,у қавмии саъии миёни сафоу Марваи нмикрднд ,у вуқуфи бърФот аз шаъоъири дайни нмишмрднд . Пас чун мусулмон шуданд раби Алъоламин эшонро хабар кард ки ин ҳама аз шаъоъири дайн ҳақаст ,у нишон исломаст , нигар то ҳурмат нашканед ,у шаъоъири дайни ислом биҷой оред ,у бойени қавли шаъоъири маносик ҳаҷаст . Қтибӣ гуфт : « шаъоъири аллоҳ » эй ъломоти дайна , воҳдтҳои шъираҳ ,у ҳаии кули шайъи ءи ҷаъли уламои ман эъломи тоъата . Ато гуфт : шаъоъири аллоҳи ҳарамоти аллоҳ , атбоъи тоъата ,у иҷтиноби схтаҳ . Ва гуфтаанд : тафсири шаъоъири худ дар оят муфассираст .

او قلاده در گردن هدی افکنده است امن خود را. یاران گفتند: این چیزی است که ما در روزگار جاهلیت میکردیم و عادت داشتیم. ایشان فاپس میگفتند، و مصطفی (ص) جواب ایشان میداد، تا رب العالمین آیت فرستاد: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ. در اول چنین فرمود پس بآخر منسوخ گشت. بعضی مفسران گفتند: این در شأن قریش فرو آمد و خزاعه و بنی کنانه و بنی عامر بن صعصعه که ایشان در جاهلیت در ماه حرام و غیر آن غارت و قتل روا میداشتند، و قومی سعی میان صفا و مروه نمیکردند، و وقوف بعرفات از شعائر دین نمیشمردند. پس چون مسلمان شدند رب العالمین ایشان را خبر کرد که این همه از شعائر دین حق است، و نشان اسلام است، نگر تا حرمت نشکنید، و شعائر دین اسلام بجای آرید، و باین قول شعائر مناسک حج است. قتیبی گفت: «شعائر اللَّه» ای علامات دینه، واحدتها شعیرة، و هی کل شی‌ء جعل علما من اعلام طاعته. عطا گفت: شعائر اللَّه حرمات اللَّه، اتباع طاعته، و اجتناب سخطه. و گفته‌اند: تفسیر شعائر خود در آیت مفسر است.

Ва лои алшҳрулҳарому лои алҳдӣу лои алқлоӣди моҳ ҳаром чаҳоранд : зўи алқъдаҳ ,у зўи алҳҷаҳу муҳарраму раҷаб . Маънӣ онаст ки дарин моҳҳои ҳароми қатлу қаттол ҳалол мадоред . Ҷои дигари азин кушода тар гуфт : исӣлўнки ани алшҳрулҳаром қаттоли фӣаи қул қаттоли фӣаи кабӣр . Ибн зайд гуфт : ин бидон омад ки кофарон дар моҳи ҳароми тағйир ва табдил мекарданд , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : иҳлўнаҳи ъомоу иҳрмўнаҳи ъомо , ва қисса онаст ки : бӯи смомаҳи ҷнодаҳи бен ъўФи бен Умия аз банӣ кунона ҳар сол дар сӯқи ъукози боистодӣ , ва гуфтӣ : алои ании қади аҳллти алмҳрму ҳурмати сифр , аҳллти кзоу ҳурмати кзо . Ончии хостӣ ҳалол кардӣ ,у ончии хостӣ ҳаром кардӣ ,у араби он аз вай мегирифтанд ,у мипзирФтнд , то раби Алъоламин оят фиристод ки : إнмои алнсии ءи зиёдаи фии алкФри алоиаҳ .

وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لَا الْهَدْیَ وَ لَا الْقَلائِدَ ماه حرام چهارند: ذو القعده، و ذو الحجه و محرم و رجب. معنی آنست که درین ماههای حرام قتل و قتال حلال مدارید. جای دیگر ازین گشاده‌تر گفت: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِیهِ قُلْ قِتالٌ فِیهِ کَبِیرٌ. ابن زید گفت: این بدان آمد که کافران در ماه حرام تغییر و تبدیل میکردند، چنان که رب العزة گفت: یُحِلُّونَهُ عاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عاماً، و قصه آنست که: بو ثمامة جنادة بن عوف بن امیه از بنی کنانه هر سال در سوق عکاظ بایستادی، و گفتی: الا انی قد احللت المحرم و حرمت صفر، احللت کذا و حرمت کذا. آنچه خواستی حلال کردی، و آنچه خواستی حرام کردی، و عرب آن از وی میگرفتند، و میپذیرفتند، تا رب العالمین آیت فرستاد که: إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ الآیة.

Ва лои алҳдии ҳудоу ҳудои он баданааст ки бмнӣ баранд . Онро бадана ном карданд бидонат онроу самани онро . Ва лои алқлоӣди инро ду маънӣ гуфтаанд , яке онаст ки : қлоӣди бмънӣ муқаллидаст яъне он ҳадоё ки қаллода дар гардан он меафкананд ,у одати аҳли ҷоҳилияти он буд ки ҳар ки аз ҳарам берун омадӣ шохӣ аз дарахтон ҳарам бигирифтӣ , ё пӯсти он боз кардӣ , ва бар гардани шутури худ афкандӣ то ҳар ҷое ки раседӣ , эмин будӣ , ва касе таъарруз вай накардӣ , ва ҳар ки қасд ҳарам доштӣ ҳамчунин чизе дар гардан шутур афгандӣ азин мӯии гӯсфанд ё пашми шутур . Ва дар хабараст ки Мустафо ( с ) наълин дроФгндаҳ буд , ё пас чизе дар кӯҳон бадана мезаданд то хӯни баромадӣ , ҳар ки дидӣ донистӣ ки ин ҳудоаст , онро ҳурмат доштӣ . Маънӣ дигар онаст ки қлоӣди айн қаллодааст на муқаллидот , ва он шохи дарахти ҳарам буд ки мегирифтанд дар ҷоҳилият , ва дар гардан шутур меафканданд амни худро .

وَ لَا الْهَدْیَ هدی و هدی آن بدنه است که بمنی برند. آن را بدنه نام کردند بدانت آن را و سمن آن را. وَ لَا الْقَلائِدَ این را دو معنی گفته‌اند، یکی آنست که: قلائد بمعنی مقلد است یعنی آن هدایا که قلاده در گردن آن می‌افکنند، و عادت اهل جاهلیت آن بود که هر که از حرم بیرون آمدی شاخی از درختان حرم بگرفتی، یا پوست آن باز کردی، و بر گردن شتر خود افکندی تا هر جایی که رسیدی، ایمن بودی، و کسی تعرض وی نکردی، و هر که قصد حرم داشتی همچنین چیزی در گردن شتر افگندی ازین موی گوسفند یا پشم شتر. و در خبر است که مصطفی (ص) نعلین درافگنده بود، یا پس چیزی در کوهان بدنه میزدند تا خون برآمدی، هر که دیدی دانستی که این هدی است، آن را حرمت داشتی. معنی دیگر آنست که قلائد عین قلاده است نه مقلدات، و آن شاخ درخت حرم بود که می‌گرفتند در جاهلیت، و در گردن شتر می‌افکندند امن خود را.

Раб Алъоламин наҳй кард аз он дарахт гирифтан ва он тақлид кардан .

رب العالمین نهی کرد از آن درخت گرفتن و آن تقلید کردن.

Ва лои омини албитулҳаром яъне :у лои қосидин албитулҳаром . Омин ва ҳоҷин ва қосидин бмънӣ яксонанд , ва ин он буд ки дар араб чун на моҳи ҳаром будӣ пайваста ҷанг кардандӣу ҳарби миёни эшон қоим будӣ , ва аз якдигарашон амн набӯдӣ , магар касе ки ҳудои сӯй каъба ронадӣ ,у нишони он бар худ ё бар шутур кардӣ аз он қлоӣд , ки бони нишон амн ёфтӣ ,у каси қасд вай накардӣ . Пас чун ислом дар пайваст , рӯзгории мусулмононро ҳамон миФрмўднди маслиҳати муъминонро , пас бохри мансӯхи гашти бойени оят ки раб алъзаҳ гуфт : Фоқтлўои алмшркини ҳайси вҷдтмўҳм ,у бони оят ки гуфт : Флои иқрбўои алмсҷдулҳаром баъди оммаами ҳозо .

وَ لَا آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یعنی: و لا قاصدین البیت الحرام. آمین و حاجین و قاصدین بمعنی یکسانند، و این آن بود که در عرب چون نه ماه حرام بودی پیوسته جنگ کردندی و حرب میان ایشان قائم بودی، و از یکدیگرشان امن نبودی، مگر کسی که هدی سوی کعبه راندی، و نشان آن بر خود یا بر شتر کردی از آن قلائد، که بآن نشان امن یافتی، و کس قصد وی نکردی. پس چون اسلام در پیوست، روزگاری مسلمانان را همان میفرمودند مصلحت مؤمنان را، پس بآخر منسوخ گشت باین آیت که رب العزة گفت: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ، و بآن آیت که گفت: فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا.

Акнӯн ҳеҷ кофару мушрикро раво нест ки ҳаҷ кунад , ё хештанро бқлоӣду ҳудо эмин гирданд .

اکنون هیچ کافر و مشرک را روا نیست که حج کند، یا خویشتن را بقلائد و هدی ایمن گرداند.

Ибтғўни фузалои ман рбҳму рзўонои саёқи ин сухан бар вифқи ақида ва гуфт кофаронаст , на аз онкии эшонро дар ризвони ҳақ насибӣаст . Яъне ки эшон мегӯйанд ки : бойени ҳаҷ , рзоء ҳақ мехоҳем ,у раби алъзаҳ аз эшон розӣ на , то он гуҳ ки мусулмон шаванд , пас талаби рзоءи ҳақ . Ва раво бошад ки ибтғўни фузало бар умум ниҳанд ,у рзўоно бар хусӯси муъминонро бошад , ки мушрикон дар абтдоءи исломи пеш аз насх ҳаҷ мекарданд ,у қасди эшон бойени ҳаҷи талаби рӯзии дунё буд ,у қасди мусулмонон дар ҳаҷ кардан ҳам талаб фазласт дарин ҷаҳон , ва ҳам ризвони ҳақ дар он ҷаҳон .

یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً سیاق این سخن بر وفق عقیده و گفت کافران است، نه از آنکه ایشان را در رضوان حق نصیبی است. یعنی که ایشان می‌گویند که: باین حج، رضاء حق میخواهیم، و رب العزة از ایشان راضی نه، تا آن گه که مسلمان شوند، پس طلب رضاء حق. و روا باشد که یَبْتَغُونَ فَضْلًا بر عموم نهند، و رِضْواناً بر خصوص مؤمنان را باشد، که مشرکان در ابتداء اسلام پیش از نسخ حج میکردند، و قصد ایشان باین حج طلب روزی دنیا بود، و قصد مسلمانان در حج کردن هم طلب فضل است درین جهان، و هم رضوان حق در آن جهان.

Ва إзои ҳллтми Фостодўои амри абоҳт ва тхиираст , мигўинд чун аз ҳаҷу умра фориғ гаштед ,у ҳалоли шадид , дастурии сайд кардан ҳаст , агар хоҳед сайд кунед , ва агар хоҳед макунед , ҳам чунон ки гуфт : Фإзои қзити алслоаҳи Фонтшрўои фии алأрз , клўои ман самараи إзои أсмр , Фإзои ваҷабати ҷанубҳо Фклўои минҳо . Вто дар астёд ҳамчун тоаст дар астбору азтҷоъу азтбоъу изтирор .

وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا امر اباحت و تخییر است، میگویند چون از حج و عمره فارغ گشتید، و حلال شدید، دستوری صید کردن هست، اگر خواهید صید کنید، و اگر خواهید مکنید، هم چنان که گفت: فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ، کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ، فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها. وطا در اصطیاد همچون طا است در اصطبار و اضطجاع و اضطباع و اضطرار.

Ва лои иҷрмнкми шнони қавми шнони бскўни нави қроءт шомӣасту бӯи бикр . Боқӣ бФтҳ навен хонанд ,у фатҳи қавитар ки ин масдараст ,у масдари бештари бўзн феълон ояд ҳамчун тайрону лмъону нзўон ,у ихтиёри бӯи убайдау бӯ ҳотам инаст . « ани сдўкм » бксри алифи қроءти ?маккейу бӯ Амраст бар маънии истиқбол , яъне лои иҷрмнкми шнони қавми أни сдўкм ,у қроءти боқии бФтҳ алифаст яъне лои иҳмлнкми буғзи қавми алии алоъдоء , лأнҳми сдўкми ани алмсҷдулҳаром Фимои мзӣ , лأни алсди кони қади тақаддуми ман алмшркин қабл нузули ҳзаҳи алоиаҳ , лонҳои нзлти баъди оми алҳдибиаҳ . Ва лои иҷрмнкм эй лои иҳмлнкм , иқоли ҷрмнии фалони алии أни санъати кзо , эй ҳмлнӣ . Мегуяд : баъзи аҳли Маккаи бсбби онкии шуморо аз масҷиди ҳаром боз доштанд соли ҳудаибия , шуморо бони мёрод ки андозаи дргзорид , ва бар ҳуҷҷоҷи имомаҳ афзӯнӣ ҷӯйед ,у ончӣ муҳаррамаст ҳалол гардонид .

وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ شنآن بسکون نو قراءت شامی است و بو بکر. باقی بفتح نون خوانند، و فتح قوی‌تر که این مصدر است، و مصدر بیشتر بوزن فعلان آید همچون طیران و لمعان و نزوان، و اختیار بو عبیده و بو حاتم اینست. «ان صدوکم» بکسر الف قراءت مکی و بو عمرو است بر معنی استقبال، یعنی لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ، و قراءت باقی بفتح الف است یعنی لا یحملنکم بغض قوم علی الاعداء، لأنهم صدوکم عن المسجد الحرام فیما مضی، لأن الصد کان قد تقدم من المشرکین قبل نزول هذه الآیة، لانها نزلت بعد عام الحدیبیة. وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ ای لا یحملنکم، یقال جرمنی فلان علی أن صنعت کذا، ای حملنی. میگوید: بعض اهل مکه بسبب آنکه شما را از مسجد حرام باز داشتند سال حدیبیه، شما را بآن میاراد که اندازه درگذارید، و بر حجاج یمامه افزونی جویید، و آنچه محرم است حلال گردانید.

Ва тъоўнўои алии албр ва алтқўӣ гуфтаанд : бару тақвои ӣнҷои ислом ва суннатаст ,у асму адуони куфру бидъат , ва аз Мустафо ( с ) пурседанд ки бар ва асм чист ? ҷавоб дод ки : « албри мо аншрҳи ?лаи сдрк ,у алосми мо ҷоءки фии сдрк ,у брўоитӣ дигар гуфт : « албри ҳасани алхлқ ,у алосми мо ҷоءки фии нФску караати ани итлъи алайҳи аннос » .

وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی‌ گفته‌اند: بر و تقوی اینجا اسلام و سنت است، و اثم و عدوان کفر و بدعت، و از مصطفی (ص) پرسیدند که بر و اثم چیست؟ جواب داد که: «البرّ ما انشرح له صدرک، و الاثم ما جاءک فی صدرک، و بروایتی دیگر گفت: «البرّ حسن الخلق، و الاثم ما جاءک فی نفسک و کرهت ان یطلع علیه الناس».

Ва гуфтаанд : ҳар маърӯфӣ ки аллоҳи таъолӣ бар бандаи фариза гардонидааст , ёбанда бтўъи худ дар он шурӯ карда , ва биҷой оварда , он бараст , ва ҳар ҳаддӣ ки худои таъолӣ дар шариъати ниҳод , ва ҳар андоза ки падед кард чун банда бар он андоза боистад , ва он ҳудӯди биҷои орад , он тақвоаст . Ва асми ҳудӯди шроӣъ аз ҷои худ бгрдониднст ,у адуон аз ҳақи берун шудан ва бар худ ва бар халқи худои ситам кардан . Пас таҳзир кард ва гуфт :у атқўои аллоҳу лои тстҳлўои мҳрмо , إни аллоҳи шадиди алъқоби азои оқиб . Уқубат ва уқоб онаст ки бо ҷонӣ гардад бар ақаби ҷиноят ӯ аз подоши бад .

و گفته‌اند: هر معروفی که اللَّه تعالی بر بنده فریضه گردانیده است، یابنده بطوع خود در آن شروع کرده، و بجای آورده، آن بر است، و هر حدی که خدای تعالی در شریعت نهاد، و هر اندازه که پدید کرد چون بنده بر آن اندازه بایستد، و آن حدود بجای آرد، آن تقوی است. و اثم حدود شرائع از جای خود بگردانیدنست، و عدوان از حق بیرون شدن و بر خود و بر خلق خدا ستم کردن. پس تحذیر کرد و گفت: وَ اتَّقُوا اللَّهَ و لا تستحلوا محرما، إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ اذا عاقب. عقوبت و عقاب آنست که با جانی گردد بر عقب جنایت او از پاداش بد.

Ҳурмати алайкуми ин ояти мо итлӣ алайкумаст ки дар аввали сӯра ёд карду шарҳи ин чанд калимот дар сӯра албқраҳ рафт , то онҷо ки гуфт :у алмнхнқаҳ , мнхнқаҳи он шутур ё гов ва ё гӯсфандаст ки бхўаҳ кушта шавад , чунон ки расан дар гардан вай уфтад то бимирад , ё дар доми сайёди риштаи дом дар ҳалқ вай уфтаду бимирад ва бикорад нарасад , ва мўқўзаҳ онаст ки бчўби мизннди вайро то бимирад , ё сайёди онро бснг ё бтбр ки олат ҷорҳаҳ набӯд мезанад то бимирад , ва мтрдиаҳ онаст ки аз болой бзир уфтад , ё дар чоҳӣ уфтад то бимирад ва бзбҳ нарасад ,у нтиҳаҳи он гӯсфандаст ки дайгарӣ ӯро бсрў мезанад то бимирад .

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ این آیت ما یُتْلی‌ عَلَیْکُمْ است که در اول سورة یاد کرد و شرح این چند کلمات در سورة البقره رفت، تا آنجا که گفت: وَ الْمُنْخَنِقَةُ، منخنقه آن شتر یا گاو و یا گوسفند است که بخوه کشته شود، چنان که رسن در گردن وی افتد تا بمیرد، یا در دام صیاد رشته دام در حلق وی افتد و بمیرد و بکارد نرسد، و موقوذه آنست که بچوب میزنند وی را تا بمیرد، یا صیاد آن را بسنگ یا بتبر که آلت جارحه نبود میزند تا بمیرد، و متردیه آنست که از بالای بزیر افتد، یا در چاهی افتد تا بمیرد و بذبح نرسد، و نطیحه آن گوسفند است که دیگری او را بسرو می‌زند تا بمیرد.

Ва мо أкли алсбъ ва ҳар чаҳ сабъӣ ноомӯхта онро бикашад ,у порае аз он бихӯрад , боқӣ ҳаромаст . Араби ин ҳамаи ҳаромҳо ҳалол медоштанд ,у михўрднд , раби Алъоламин мусулмононро аз он боз зад , ва хӯрдан он барояшон ҳаром кард , он гуҳ гуфт : إлои мо зкитми магари чизе ки бидон дар расед ҳануз ҷон дар ваии монда , ва бикашӣ куштании тамом ,у куштани тамом онаст ки аўдоҷи бабрад , ва хӯн баранд , ва мзбўҳ бичишам бингарад ,у бадасту пойу днб таҳаррук кунад . Мустафо ( с ) гуфт : « ани аллоҳи таъолии кутуби алоҳсони алии кули шайъи ءи Фозои қтлтми Фأҳснўои алқтлаҳ ,у азои збҳтми Фоҳснўои алзбҳ ,у лиҳди аҳдкми шФртаҳу лирҳи збиҳтаҳ » .

وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ و هر چه سبعی ناآموخته آن را بکشد، و پاره‌ای از آن بخورد، باقی حرام است. عرب این همه حرامها حلال میداشتند، و میخوردند، رب العالمین مسلمانان را از آن باز زد، و خوردن آن برایشان حرام کرد، آن گه گفت: إِلَّا ما ذَکَّیْتُمْ مگر چیزی که بدان در رسید هنوز جان در وی مانده، و بکشی کشتنی تمام، و کشتن تمام آن است که اوداج ببرد، و خون براند، و مذبوح بچشم بنگرد، و بدست و پای و دنب تحرک کند. مصطفی (ص) گفت: «ان اللَّه تعالی کتب الاحسان علی کل شی‌ء فاذا قتلتم فأحسنوا القتلة، و اذا ذبحتم فاحسنوا الذبح، و لیحدّ احدکم شفرته و لیرح ذبیحته».

Ва ани ъкрмаҳи ани рҷлои азҷъи шоҳу ҷаъли иҳди шФртаҳи лизбҳҳо , Фқол алнабӣ ( с ) : « таред أни тмитҳои мўто қабл ани тзбҳҳо » .

و عن عکرمة ان رجلا اضجع شاة و جعل یحد شفرته لیذبحها، فقال النبی (ص): «ترید أن تمیتها موتا قبل ان تذبحها».

Фасли фии алзкоаҳ

فصل فی الذکاة

Бидон ки ҳайвони андарин маънӣ бар ду зарбанд : яке мақдӯри алайҳ ки дасти ту осони бзкўаҳ он расад ,у дигари ғайри мақдӯри алайҳ ки забҳ он натавонӣ , ва осон бидон нарисӣ . Аммо ончии мақдӯр алайҳаст шутурасту гову гӯсфанд ва монанди он , зкоаҳи он ҷумла дар ҳалқаст ва дар бар , чунон ки Мустафо ( с ) гуфт : « алзбҳи фии алҳлқу аллбаҳи лмни қадар ,у лои тъҷлўои алонФс ҳатто тзҳқ » .

بدان که حیوان اندرین معنی بر دو ضرب‌اند: یکی مقدور علیه که دست تو آسان بذکوة آن رسد، و دیگر غیر مقدور علیه که ذبح آن نتوانی، و آسان بدان نرسی. اما آنچه مقدور علیه است شتر است و گاو و گوسفند و مانند آن، ذکاة آن جمله در حلق است و در بر، چنان که مصطفی (ص) گفت: «الذبح فی الحلق و اللبة لمن قدر، و لا تعجلوا الانفس حتی تزهق».

Ва кайфияти ин зкоаҳ онаст ки корд тез кунад ва рӯй забеҳаи фаро қибла кунад , чунон ки ҳалқи забеҳа ва рӯй кушандаи баробари қибла буд ,у ҳулқуму марӣу вдҷини бабрад . Агар баҷоеи корд сангӣ бошад ки гӯшаи он тез ва баранда бошад , ё чӯбии тез ё не , раво бошад , ки Мустафо ( с ) гуфт : « мо анҳри алдму зикри исми аллоҳи алайҳи Фклўои алои мо кони ман син ӯ зафар , аммо алсни Фъзм ва аммо алзФри Фмдии алҷусса » .

و کیفیت این ذکاة آنست که کارد تیز کند و روی ذبیحه فرا قبله کند، چنان که حلق ذبیحه و روی کشنده برابر قبله بود، و حلقوم و مری و ودجین ببرد. اگر بجایی کارد سنگی باشد که گوشه آن تیز و برنده باشد، یا چوبی تیز یا نی، روا باشد، که مصطفی (ص) گفت: «ما انهر الدم و ذکر اسم اللَّه علیه فکلوا الا ما کان من سن او ظفر، اما السن فعظم و اما الظفر فمدی الجثة».

Аммо ончии ғайри мақдӯр алайҳ бошад бар ду зарбаст : яке ваҳшӣ биёбоне чун оҳӯу харгӯш ва монанди он , зкоаҳи он бъқр бошад , ҳар ҷой ки захму ҷарҳ бар вай тавон кард зкоаҳ бидон ҳосил шавад , бшрти онкии бчизии мҳдди он захм бар ваии орад ки Мустафо ( с ) гуфтааст дар баъзе ахбор : «у азои асбти бҳдаҳи Фкл ,у азои асбти бързаҳи Флои тأкли ?фонаи вқиз »

اما آنچه غیر مقدور علیه باشد بر دو ضربست: یکی وحشی بیابانی چون آهو و خرگوش و مانند آن، ذکاة آن بعقر باشد، هر جای که زخم و جرح بر وی توان کرد ذکاة بدان حاصل شود، بشرط آنکه بچیزی محدد آن زخم بر وی آرد که مصطفی (ص) گفته است در بعضی اخبار: «و اذا اصبت بحده فکل، و اذا اصبت بعرضه فلا تأکل فانه وقیذ»

, ва бояд ки бқсди вай буд ки агар сайдӣ дар аҳбўлаҳ сайёд уфтад ва дар он аҳбўлаҳи корд буд ,у сайдро маҷрӯҳ кунад ,у ъқр ҳосил шавад он сайд ҳалол нест , ки феъли қасд дар миён нест . Зарби дувуми ҳайвонӣ инсӣаст ки ваҳшӣ шавад , ва рамида гардад , ё дар чоҳ уфтад ,у зкоаҳи он бҳлқ натавон кард ки даст бидон нарасад , зкоаҳи он зарб ҳамчун зкоаҳи сайду ваҳш буд баҳри андомӣ ки таъна бар вай тавон зад бар бояд зад , ва зкоаҳ бидон ҳосил шавад .

، و باید که بقصد وی بود که اگر صیدی در احبوله صیاد افتد و در آن احبوله کارد بود، و صید را مجروح کند، و عقر حاصل شود آن صید حلال نیست، که فعل قصد در میان نیست. ضرب دوم حیوانی انسی است که وحشی شود، و رمیده گردد، یا در چاه افتد، و ذکاة آن بحلق نتوان کرد که دست بدان نرسد، ذکاة آن ضرب همچون ذکاة صید و وحش بود بهر اندامی که طعنه بر وی توان زد بر باید زد، و ذکاة بدان حاصل شود.

Ва мо забҳи алӣ алнсб гуфтаанд ки : насб воҳидаст ,у ҷамъи он ансоб , ҳамчун ънқу аъноқ , ва гӯйанд ки насб ҷамъаст ,у воҳиди он нассоб , ва бар ҷумлаи насби иборат аз он чизаст ки насб кунанд ,у муфассиронро дар ин ихтилоф ақволаст . Қавмӣ гуфтанд : сангҳо буд бнздик батон қурбони ниҳода , чун аз баҳр батон қурбон кардандӣ , хӯни он қурбонӣ бар он сангҳо мерехтанд ,у гӯшт бар он мениҳоданд таъзим батонро ,у тақарруб кардан бидон .

وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ گفته‌اند که: نصب واحد است، و جمع آن انصاب، همچون عنق و اعناق، و گویند که نصب جمع است، و واحد آن نصاب، و بر جمله نصب عبارت از آن چیز است که نصب کنند، و مفسران را در این اختلاف اقوالست. قومی گفتند: سنگها بود بنزدیک بتان قربان نهاده، چون از بهر بتان قربان کردندی، خون آن قربانی بر آن سنگها می‌ریختند، و گوشت بر آن می‌نهادند تعظیم بتان را، و تقرب کردن بدان.

Он гӯшти михўрднд ва бдрўишон медоданд . Қавмӣ гуфтанд : ансоби худ айн батонанд ки пиндошта буданд , бар номи он қурбон мекарданд . Тақдир сухан онаст ки : ва мо забҳи алии исми алнсб .

آن گوشت میخوردند و بدرویشان میدادند. قومی گفتند: انصاب خود عین بتان‌اند که پنداشته بودند، بر نام آن قربان میکردند. تقدیر سخن آنست که: و ما ذبح علی اسم النصب.

Ибн зайд гуфт : « ва мо забҳи алии алнсб » ва « мо أҳли лғири аллоҳ ба » ҳар ду яксонанд . Қтрб гуфт : алии бмънӣ лоамаст яъне ва мо забҳи ллнсб , эй лоҷли алнсб , кқўлаҳ : « Фсломи лак » , эй алейк , « إни أсأтми Флҳо » эй феълӣҳо .

ابن زید گفت: «وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ» و «ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ» هر دو یکسانند. قطرب گفت: علی بمعنی لام است یعنی و ما ذبح للنصب، ای لاجل النصب، کقوله: «فَسَلامٌ لَکَ»، ای علیک، «إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها» ای فعلیها.

«у أни тстқсмўо » ан дар маҳал рафъаст , яъне Фҳрми алайкуми алостқсоми болозлом ,у ҳўи أни итлби илми мо қисми ?лаи ман алхиру алшри ман алозлом . Астқсом онаст ки он қисмат ки аллоҳ карда дар ғайр аз хайру шари вай , илми он бойен азлом ҷӯяд , ва ин он буд ки дар ҷоҳилияти чӯбҳо сохта буданд ва монанди тирҳо дар байти алосноми ниҳода , бар баъзе навишта ки : амрнии рабӣ , ва бар баъзе : наоне рабӣ , ва бар баъзе навишта ки : ислм , ва бар баъзе : лои ислм , ва бар баъзе : ирҷъу иғнм , ва бар баъзе : лои ирҷъу лои иғнм . Пас чун якеро аз эшон корӣ пеш омадӣ ё қасд сафар доштӣ дар он байт алосном шудӣ ва он тирҳо зери ҷома пӯшида карда , яке берун оварадӣ , ва он набишта ки баромадӣ бар он ҳукм кардӣ аз амр ва наҳй , ва гуфтаанд : ин астқсоми болозломи он буд ки ҷонварии микштнди миёни қавмии бқмор , ва он гуҳи чӯбӣ фаро мегирифтанд ва номҳои эшон бар паҳлуҳои он менавиштанд , пас май бгрдониднд бар мисоли он қуръаи чӯб ки Фолгирони бгрдоннд .

«وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا» ان در محل رفع است، یعنی فحرم علیکم الاستقسام بالازلام، و هو أن یطلب علم ما قسم له من الخیر و الشر من الازلام. استقسام آنست که آن قسمت که اللَّه کرده در غیر از خیر و شر وی، علم آن باین ازلام جوید، و این آن بود که در جاهلیت چوبها ساخته بودند و مانند تیرها در بیت الاصنام نهاده، بر بعضی نوشته که: امرنی ربی، و بر بعضی: نهانی ربی، و بر بعضی نوشته که: یسلم، و بر بعضی: لا یسلم، و بر بعضی: یرجع و یغنم، و بر بعضی: لا یرجع و لا یغنم. پس چون یکی را از ایشان کاری پیش آمدی یا قصد سفر داشتی در آن بیت الاصنام شدی و آن تیرها زیر جامه پوشیده کرده، یکی بیرون آوردی، و آن نبشته که برآمدی بر آن حکم کردی از امر و نهی، و گفته‌اند: این استقسام بالازلام آن بود که جانوری میکشتند میان قومی بقمار، و آن گه چوبی فرا می‌گرفتند و نامهای ایشان بر پهلوهای آن می‌نوشتند، پس می‌بگردانیدند بر مثال آن قرعه چوب که فالگیران بگردانند.

Ҳар ном ки баромадӣ аз қисматҳои он ҷонвари фарои он кас додандӣ , астқсоми он буд , ва ин фол ки мардум мезаданд бқръаҳи чӯб аз ҷумлаи кабоир ва фисқаст , бояд ки доне ва аз он парҳез кунӣ . Саид ҷбир гуфт : азломи санги резҳои сипед буданд ки май бзднд ва бар он ҳукм мекарданд . Муҷоҳид гуфт : азлом къобанд ки мқомрон ва нрдбозон доранд . Сафёни бен вкиъ гуфт : шатранҷаст , ки ин ҳам аз ҷумла фисқаст .

هر نام که برآمدی از قسمتهای آن جانور فرا آن کس دادندی، استقسام آن بود، و این فال که مردم میزدند بقرعه چوب از جمله کبائر و فسق است، باید که دانی و از آن پرهیز کنی. سعید جبیر گفت: ازلام سنگ‌ریزهای سپید بودند که می‌بزدند و بر آن حکم میکردند. مجاهد گفت: ازلام کعاب‌اند که مقامران و نردبازان دارند. سفیان بن وکیع گفت: شطرنج است، که این هم از جمله فسق است.

Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) бқўмӣ бигузашт ки шатранҷи мибохтнд , бонг бар эшон зад ва гуфт : « мо ҳозои алтмосили алтии антми лҳои ъокФўн ? »

امیر المؤمنین علی (ع) بقومی بگذشت که شطرنج میباختند، بانگ بر ایشان زد و گفت: «ما هذا التماثیل التی انتم لها عاکفون؟»

Гуфтанд : ё абои алҳсн ! аллъби болштрнҷи ҳўи ҳаром ? Фқол : « нъми ҳўи алқмори алосғр » .

گفتند: یا ابا الحسن! اللعب بالشطرنج هو حرام؟ فقال: «نعم هو القمار الاصغر».

Ва сӣли абӯи бикри алсдиқи ани алштрнҷ , Фнҳоаҳу караа ва шудад фӣа . Ва сӣли умри бен улхитоби ани алштрнҷ , Фқол :у أии шайъи ءи ҳў ? ФўсФўои ?ла , Фқол : « ҳўи алқмори бъинаҳ » . Ва сӣли Усмони бен ъФони анҳу , Фқол : « ҳозои ман амали алҷоҳлиаҳи ҳароми алии алмуслимӣн » . Ва сӣли алии бен абии толиб ( ъ ) анҳу , Фқол : « ҳўи алтмосилу алأботил ,у ҳўи амали алҷоҳлиаҳ ,у ҳўи ҳароми ҳарамҳо аллоҳу расӯла » .

و سئل ابو بکر الصدیق عن الشطرنج، فنهاه و کرهه و شدد فیه. و سئل عمر بن الخطاب عن الشطرنج، فقال: و أی شی‌ء هو؟ فوصفوا له، فقال: «هو القمار بعینه». و سئل عثمان بن عفان عنه، فقال: «هذا من عمل الجاهلیة حرام علی المسلمین». و سئل علی بن ابی طالب (ع) عنه، فقال: «هو التماثیل و الأباطیل، و هو عمل الجاهلیة، و هو حرام حرمها اللَّه و رسوله».

Ва сӣли ибни аббоси анҳу , Фқол : « ҳўи алқмори бъинаҳу ҳўи ҳаром » ,у сӣли абӯи ҳрираҳи анҳу , Фқол : « тсأлнии ани лаъиби алмҷўс , алнозри илоҳо колзонӣ » . Ва сӣли Саиди бен ҷбиру алҳсни бен абии алҳсни албсрии анҳу , Фқоло : « алзии илъби болштрнҷ , ҳўи фосиқ , лои иқбли шаҳодатау лои ислми алайҳ » . Ва сӣли алоўзоъии ани аллъби болштрнҷ , Фқол : « ҳўи хабис , маъааи шаётин ,у соҳибаи малъун , лонаи яштами алрбу иФтрӣ ,у икзб . Ва иؤхри алслоаҳу изҳби баҳои нури виҷҳа , лонаи иқўли қатлати алшоаҳ ,у анмои алшоаҳи ҳўи холиқаи ъзу ҷл » . Ва сӣли Сафёни алсўрии анҳу , Фқол : « ҳўи лаъиби алмҷўс ,у ҳўи аботил , лои иштғли бзлки алокли айёри штору ҳўи лаъиби кони илъб ба қавми лут , ва ман ҷлси алии алштрнҷи илъб ба ?фони алмаликин алмўклин ба илънонаҳ ҳатто иФрғ манеҳ , Фозои қоли қатлати алшоаҳи қолои ?ла : қтлки аллоҳу ъзбк » .

و سئل ابن عباس عنه، فقال: «هو القمار بعینه و هو حرام»، و سئل ابو هریرة عنه، فقال: «تسألنی عن لعب المجوس، الناظر الیها کالزانی». و سئل سعید بن جبیر و الحسن بن ابی الحسن البصری عنه، فقالا: «الذی یلعب بالشطرنج، هو فاسق، لا یقبل شهادته و لا یسلم علیه». و سئل الاوزاعی عن اللعب بالشطرنج، فقال: «هو خبیث، معه شیاطین، و صاحبه ملعون، لانه یشتم الرب و یفتری، و یکذب. و یؤخر الصلاة و یذهب بها نور وجهه، لانه یقول قتلت الشاه، و انما الشاه هو خالقه عز و جل». و سئل سفیان الثوری عنه، فقال: «هو لعب المجوس، و هو اباطیل، لا یشتغل بذلک الاکل عیار شطار و هو لعب کان یلعب به قوم لوط، و من جلس علی الشطرنج یلعب به فان الملکین الموکلین به یلعنانه حتی یفرغ منه، فاذا قال قتلت الشاه قالا له: قتلک اللَّه و عذبک».

Ва сӣли Аҳмади бен ҳанбали анҳу , Фқол : « ҳўи алтмосилу алأботил , мо раъйати аҳдои ман алълмоءи илъб бау лои аҳади ман алслФи рхси фӣа » . Ва қили лкъби алоҳбор : мо тқўли Фимни лаъиби болштрнҷ ? Фқол : « аллъби болштрнҷи ҳаром ,у алзии илъби болштрнҷи малъун ,у анмои алштрнҷ ҳў кед алшитону аввали ман лаъиби болштрнҷи кони Иблис ,у аввали ман лаъиб ба ман алодмиини намруди бен канъони алкоФр , сами лаъиб ба фиръавни алзии кони иқўл : « أнои рбкми алأълӣ » , қол : ва ман ҷлс ъанд ман илъби болштрнҷ , Фқди аштрки маъаи Иблису фаъла » . Қили лкъб : ё абои исҳоқи Фмои тқўли Фимни илъби болштрнҷи алии шабаҳи адаби лои алии тариқи алқмор ? Фқол : « малъуну раби алкъбаҳ » . Сами қоли каъб : « алои ахбрки бмои ҳўи аъҷби ман злк ? лақади мари набии ман алонбёءи алии раҷулин илъбони болштрнҷ , Фқоли лҳмо : анкмои луи ҷлстмои алии ибодаи алоўсони кони аҳби илои ммои антмои фӣа , лақади кФртмои бқўлкмо : қотилати алшоаҳ . Аммо илмат ё абди аллоҳи ани алшоаҳи ҳўи раби Алъоламин ? ! Фмни қоли қатлати алшоаҳи Фқди куфри биллоҳ , ва ман қоли моти шоҳки Фкأнаҳи истҳзии брби Алъоламин , Фқди нҳиткмои ани лаъиби алштрнҷ , фонии ахоФи ани инзли ъликмои азоби ман алсмоء . Қол : Флми интҳёи ани злк ҳатто назул ъалиҳумо азоби ман алсмоءи Фоҳлкҳмоу сорои илои алнор . »

و سئل احمد بن حنبل عنه، فقال: «هو التماثیل و الأباطیل، ما رأیت احدا من العلماء یلعب به و لا احد من السلف رخص فیه». و قیل لکعب الاحبار: ما تقول فیمن لعب بالشطرنج؟ فقال: «اللعب بالشطرنج حرام، و الذی یلعب بالشطرنج ملعون، و انما الشطرنج هو کید الشیطان و اول من لعب بالشطرنج کان ابلیس، و اول من لعب به من الآدمیین نمرود بن کنعان الکافر، ثم لعب به فرعون الذی کان یقول: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی‌»، قال: و من جلس عند من یلعب بالشطرنج، فقد اشترک مع ابلیس و فعله». قیل لکعب: یا ابا اسحاق فما تقول فیمن یلعب بالشطرنج علی شبه ادب لا علی طریق القمار؟ فقال: «ملعون و رب الکعبة». ثم قال کعب: «الا اخبرک بما هو اعجب من ذلک؟ لقد مر نبی من الانبیاء علی رجلین یلعبان بالشطرنج، فقال لهما: انکما لو جلستما علی عبادة الاوثان کان احب الی مما انتما فیه، لقد کفرتما بقولکما: قاتلت الشاه. اما علمت یا عبد اللَّه ان الشاه هو رب العالمین؟! فمن قال قتلت الشاه فقد کفر باللّه، و من قال مات شاهک فکأنه یستهزئ برب العالمین، فقد نهیتکما عن لعب الشطرنج، فانی اخاف ان ینزل علیکما عذاب من السماء. قال: فلم ینتهیا عن ذلک حتی نزل علیهما عذاب من السماء فاهلکهما و صارا الی النار.»

Ин осору ахбор ки баршумурдем далолат мекунад ки шатранҷ бохтан фисқаст ,у шатранҷи бози фосиқ . Ва мазҳаби асҳоби ҳадису сирати аҳли вараъ ва диёнат инаст . Аммо баъзе фуқаҳо аз мтأхрони асҳоби шофиии онро рухсат додаанд басаи шарт , гуфтаанд : азои лами икни фии алслоаҳи нисён ,у фии алмоли хусрон ,у фии аллсони туғён , Фҳўи инси байни алхлон . Ва мазҳаби росту дайни писандидау ихтиёри уламои аҳли суннату диёнати тариқи асҳоб ҳадисаст чунон ки баён кардем .

این آثار و اخبار که برشمردیم دلالت میکند که شطرنج باختن فسق است، و شطرنج باز فاسق. و مذهب اصحاب حدیث و سیرت اهل ورع و دیانت اینست. اما بعضی فقها از متأخران اصحاب شافعی آن را رخصت داده‌اند بسه شرط، گفته‌اند: اذا لم یکن فی الصلاة نسیان، و فی المال خسران، و فی اللسان طغیان، فهو انس بین الخلان. و مذهب راست و دین پسندیده و اختیار علمای اهل سنت و دیانت طریق اصحاب حدیث است چنان که بیان کردیم.

Қавла : « злкми фисқ » эй хурӯҷи ани алҳлоли илоулҳаром ,у хурӯҷи ман тоъаҳи аллоҳ вау ркўби лмъситаҳ ,у ҳўи ҳароми лأни алозломи лои табин шиӣоу аллоҳи субҳонаи ъломи алғиўби лои алозлому алнҷўм .

قوله: «ذلِکُمْ فِسْقٌ» ای خروج عن الحلال الی الحرام، و خروج من طاعة اللَّه و و رکوب لمعصیته، و هو حرام لأن الازلام لا تبین شیئا و اللَّه سبحانه علام الغیوب لا الازلام و النجوم.

Рӯй ани абии алдрдоء : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман ткҳн ӯ астқсм ӯ ттири тайраи трдаҳи ани суфраи лами инзри илои алдрҷоти алълии ман алҷнаҳи явми алқёмаҳ » .

روی عن ابی الدرداء: قال رسول اللَّه (ص): «من تکهن او استقسم او تطیر طیرة ترده عن سفره لم ینظر الی الدرجات العلی من الجنة یوم القیامة».

Алиўми иӣси аллазӣнаи кФрўои ман динкми ин ояти баъд аз фатҳ Макка омад . Мегуяд : кофарон акнӯн навмеди гаштанд аз бозгашти шумо аз дайни ислом , ва ин аз баҳр он гуфт ки кофарони мусулмононро пеш аз он ранҷ менамуданд ва фитна мекарданд то аз дайни ислом боз гирданд .

الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ این آیت بعد از فتح مکه آمد. میگوید: کافران اکنون نومید گشتند از بازگشت شما از دین اسلام، و این از بهر آن گفت که کافران مسلمانان را پیش از آن رنج مینمودند و فتنه میکردند تا از دین اسلام باز گردند.

Мегуяд : акнӯн ки исломи фарохи гашт ,у мусулмонони анбӯҳи гаштанд ,у кори онон боло гирифт эшон навмед шуданд аз фитна кардани мусулмонон . Флои тхшўҳму ахшўни шумо ки мслмононид дар мтобъти дайни Муҳамад ва дар нусрат кардани вай аз мушрикон матарсед балки аз ман тарсид ки худовандам , ва эмин бошед ки бар дайни исломи пас азин ҳеҷ дайн ғолиб набӯд : лизҳраҳи алии аддӣни каллау луи караи алмшркўн .

میگوید: اکنون که اسلام فراخ گشت، و مسلمانان انبوه گشتند، و کار آنان بالا گرفت ایشان نومید شدند از فتنه کردن مسلمانان. فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ شما که مسلمانانید در متابعت دین محمد و در نصرت کردن وی از مشرکان مترسید بلکه از من ترسید که خداوندم، و ایمن باشید که بر دین اسلام پس ازین هیچ دین غالب نبود: لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌.

Алиўми أкмлти лаками динкми ин ояти рӯзи одина фурӯ омад , рӯзи арафаи баъд аз намози дигари Мустафо ( с ) дар ҳаҷаи алўдоъ дар шҳўри санаи ъушра бар мавқифи истода бар ноқаи ъзбои ториқи бен шаҳоб гуфт : мардии ҷуҳуди фарои умр хитоб гуфт : шумо оятӣ мехонед дар китоби хеш , ки агар он ояти бмо фурӯ омадӣ , он рӯз ки Фрўомдии моро идии азим будӣ .

الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ این آیت روز آدینه فرو آمد، روز عرفه بعد از نماز دیگر مصطفی (ص) در حجة الوداع در شهور سنه عشره بر موقف ایستاده بر ناقه عضبا طارق بن شهاب گفت: مردی جهود فرا عمر خطاب گفت: شما آیتی میخوانید در کتاب خویش، که اگر آن آیت بما فرو آمدی، آن روز که فروآمدی ما را عیدی عظیم بودی.

Умр гуфт : кадомаст ? гуфт : алиўми أкмлти лаками динкм умр гуфт : ман донам ки ин ояти кадоми рӯз бар чаҳ ҷойгаҳ фурӯ омад . Рӯзи ҷумъаи Фрўомди рӯзи арафа , ва мо ки ёрон будем бо расӯли худои бърФоти истода будем ,у бҳмди аллоҳи ин ҳар ду рӯзи моро идаст ва то бқёмти мусулмононро ид хоҳад буд . Ҳорӯни бен ънтраҳ ривоят кард аз падари хеш , гуфт : он рӯз ки ин оят фурӯ омад умр хитоб бигирист . Расӯл худо гуфт : ё умр чаро мигриӣ ?

عمر گفت: کدام است؟ گفت: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ عمر گفت: من دانم که این آیت کدام روز بر چه جایگه فرو آمد. روز جمعه فروآمد روز عرفه، و ما که یاران بودیم با رسول خدا بعرفات ایستاده بودیم، و بحمد اللَّه این هر دو روز ما را عید است و تا بقیامت مسلمانان را عید خواهد بود. هارون بن عنتره روایت کرد از پدر خویش، گفت: آن روز که این آیت فرو آمد عمر خطاب بگریست. رسول خدا گفت: یا عمر چرا میگریی؟

Гуфт : ё расӯли аллоҳ ! аз он мегарем ки мо дар дайни хеш то имрӯз бар зиёдат будем , акнӯн оят омад ки дайни сипарии гашт ва тамом шуд ,у баъд аз камоли ҷуз нуқсон набӯд . Расӯл худо гуфт : « сидқат ё умр » , пас аз он расӯли худои ҳаштод ва як рӯз бизӣаст .

گفت: یا رسول اللَّه! از آن می‌گریم که ما در دین خویش تا امروز بر زیادت بودیم، اکنون آیت آمد که دین سپری گشت و تمام شد، و بعد از کمال جز نقصان نبود. رسول خدا گفت: «صدقت یا عمر»، پس از آن رسول خدا هشتاد و یک روز بزیست.

Ибн аббос гуфт : расӯли худо дар ҳаҷаи алўдоъи он гуҳ ки бароа дар буд , ин ояти буи фурӯ омад : истФтўнки қул аллоҳи иФтикми фии алклолаҳ , ва ин оятро ?ити сиФ ном карданд .

ابن عباس گفت: رسول خدا در حجة الوداع آن گه که براه در بود، این آیت بوی فرو آمد: یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ، و این آیت را ایت صیف نام کردند.

Пас чун дар Макка шуд ин оят фурӯ омад ки алиўми иӣси аллазӣнаи кФрўои ман динкм , пас чун дар Арафоти боистоди даст бдъо бардошта ин оят фурӯ омад ки : алиўми أкмлти лаками динкм . Маънӣ онаст ки имрӯзи он рӯзаст ки дайни шумо тамом кардам , аҳкоми дайну шароеъи исломи басари барадам . Фроӣзу сунан , ҳалолу ҳаром пайдо кардам , ки пас азин ҳеҷ ояти ҳалолу ҳароми ҳудӯду Фроӣзу аҳком аз осмон фурӯ наомад .

پس چون در مکه شد این آیت فرو آمد که الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ، پس چون در عرفات بایستاد دست بدعا برداشته این آیت فرو آمد که: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ. معنی آنست که امروز آن روز است که دین شما تمام کردم، احکام دین و شرایع اسلام بسر بردم. فرائض و سنن، حلال و حرام پیدا کردم، که پس ازین هیچ آیت حلال و حرام حدود و فرائض و احکام از آسمان فرو نیامد.

Ривоят кардаанд аз Оиша ки миъроҷи расӯл ( с ) пеш аз ҳиҷрат буд бҳҷдаҳи моҳ ,у намози панҷгонаи шаби миъроҷ фариза гардониданд ,у пеш аз он чаҳор ракаат беш набӯд : ду бомдод ва ду шабонгоҳ , вақте муайян бар он наниҳода , пас аз ҳиҷрат ба Мадинаи зкоаҳ воҷиб карданд ,у рӯзаи моҳи рамазони баъд аз ҳиҷрати андари соли дувум воҷиб карданд андари шаъбон ,у фаризаи ҳаҷ дар санаи тсъ буд ,у фӣаи ихтилофи алълмоء ,у ғусли ҷанобат ҳамчунин . Пас чун расӯли худои ҳаҷа алўдоъ кард , ин оят фурӯ омад : алиўми أкмлти лаками динкм , ва пас аз он ҳалол ва ҳаром наомад . Ва гуфтаанд : камол дайн онаст ки раби Алъоламин ҳар чаҳ пайғомбарон ваамам пешинаро дод аз илми ҳикмат , он ҳамаи ин умматро дод , ва бар эшон биФзўд ,у шароеъи анбиё мансӯх кард ,у шариъати ин уммат то бқёмти бипайвандад ,у фасху тағйир дар он нашавад , ва ин уммати баҳамаи анбёءи бгрўиднд , ва тасдиқ карданд ,у тафреқи миёни эшон ниФкнднд , чунон ки дигарон карданд ,у ҳасаноти ин уммат музоъаф гардониданд , ва дар савоби биФзўднд ки бо дигар амам накарданд . Инаст маънии камоли дайн ки дар оят гуфт . Абӯи ҳФс ҳаддод гуфта : камоли дайн дар ду чизаст : дар маърифати худо ва дар атбоъи суннати Мустафо ( с ) .

روایت کرده‌اند از عایشه که معراج رسول (ص) پیش از هجرت بود بهجده‌ ماه، و نماز پنجگانه شب معراج فریضه گردانیدند، و پیش از آن چهار رکعت بیش نبود: دو بامداد و دو شبانگاه، وقتی معین بر آن ننهاده، پس از هجرت به مدینه زکاة واجب کردند، و روزه ماه رمضان بعد از هجرت اندر سال دوم واجب کردند اندر شعبان، و فریضه حج در سنه تسع بود، و فیه اختلاف العلماء، و غسل جنابت همچنین. پس چون رسول خدا حجة الوداع کرد، این آیت فرو آمد: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ، و پس از آن حلال و حرام نیامد. و گفته‌اند: کمال دین آنست که رب العالمین هر چه پیغامبران و امم پیشینه را داد از علم حکمت، آن همه این امت را داد، و بر ایشان بیفزود، و شرایع انبیا منسوخ کرد، و شریعت این امت تا بقیامت بپیوندد، و فسخ و تغییر در آن نشود، و این امت بهمه انبیاء بگرویدند، و تصدیق کردند، و تفریق میان ایشان نیفکندند، چنان که دیگران کردند، و حسنات این امت مضاعف گردانیدند، و در ثواب بیفزودند که با دیگر امم نکردند. اینست معنی کمال دین که در آیت گفت. ابو حفص حداد گفته: کمال دین در دو چیز است: در معرفت خدا و در اتباع سنت مصطفی (ص).

Ва أтммти алайкум неъматӣ мегуяд : неъмати худ бар шумо тамом кардам ,у ваъда ки карда будам аз фатҳи Маккау қаҳри куффору нусрат бар душман , вафо кардам ,у басари барадам . Азин пас мушриконро нест ки бо шумо ҳаҷ кунанд , « алои лои иҳҷи баъди алъоми мушрик ,у лои итўФни болбити урён » .

وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی میگوید: نعمت خود بر شما تمام کردم، و وعده که کرده بودم از فتح مکه و قهر کفار و نصرت بر دشمن، وفا کردم، و بسر بردم. ازین پس مشرکان را نیست که با شما حج کنند، «الا لا یحج بعد العام مشرک، و لا یطوفن بالبیت عریان».

Ва гуфтаанд : камоли дайну тамомӣ неъмат онаст ки : ҳаҷ кардан он рӯз ки ин оят омад бо рӯзи арафаи афтода буд , ҳукми бмҳли худ расида ,у фаризаи буқати худ бозгашта , ҳамчун он рӯз ки раби алъзаҳи осмону замини офарид , ва насӣ ء ки кофарон ниҳоданд ботил кард . Ва хабар дурустаст ки Мустафо ( с ) он рӯз гуфт : « ан алзмон қади астдори кҳиӣаҳи явми халқи алсмоўоту аларз .

و گفته‌اند: کمال دین و تمامی نعمت آنست که: حج کردن آن روز که این آیت آمد با روز عرفه افتاده بود، حکم بمحل خود رسیده، و فریضه بوقت خود بازگشته، همچون آن روز که رب العزة آسمان و زمین آفرید، و نسی‌ء که کافران نهادند باطل کرد. و خبر درست است که مصطفی (ص) آن روز گفت: «ان الزمان قد استدار کهیئة یوم خلق السماوات و الارض.

Алснаҳи аснои ъушри шҳро , минҳои арбаъаи ҳарам , салосаи мутаволӣот : зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу алмҳрм ,у раҷаб , шаҳри музири алзии байни ҷамодӣу шаъбон » .

السنة اثنا عشر شهرا، منها اربعة حرم، ثلاثة متوالیات: ذو القعدة و ذو الحجة و المحرم، و رجب، شهر مضر الذی بین جمادی و شعبان».

Ва разӣати лаками алإсломи дино эй ахтарати лаками алислом , Флиси дайн арзӣ ъанд аллоҳи ъзу ҷли ман алислом , иқўли аллоҳи ъзу ҷл : ва ман ибтғи ғайри алإсломи динои Флн иқбл манеҳ .

وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً ای اخترت لکم الاسلام، فلیس دین ارضی عند اللَّه عز و جل من الاسلام، یقول اللَّه عز و جل: وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ.

Мегуяд : он дайн ки шуморо писандидам ва шуморо бидон фузудам исломаст ,у асли он панҷ чизаст , чунон ки Мустафо ( с ) гуфт : « банӣ алисломи алии хумс : шҳодаҳи أни лои илоҳи алои аллоҳ ,у أни мҳмдои расӯли аллоҳ ,у ақоми алслоаҳу аитоءи алзкоаҳу алҳҷу савми рамазон » .

میگوید: آن دین که شما را پسندیدم و شما را بدان فزودم اسلام است، و اصل آن پنج چیز است، چنان که مصطفی (ص) گفت: «بنی الاسلام علی خمس: شهادة أن لا اله الا اللَّه، و أن محمدا رسول اللَّه، و اقام الصلاة و ایتاء الزکاة و الحج و صوم رمضان».

Рӯй умри бен улхитоб , қол : « бинмо нҳн ъанд расӯли аллоҳ ( с ) ази тлъи ълинои раҷули шадиди баёзи алсёб , шадиди сўдоءи алшър , лои ирии алайҳи асари алсФру лои иърФаҳи мнои аҳад , ҳатто ҷлси ило алнабӣ ( с )у أснди ркбтиаҳи илои ркбтиаҳ ,у вазъи ядаи алии Фхзиаҳ , Фқол ё Муҳамади ахбрнии ани алоямон , Фқол : « алоямони ани тؤмни биллоҳу млоӣктаҳу кутубау русулау алиўми алохр , тؤмни болқдри хирау шара » , Фқол : сидқати Фأхбрнии ани алислом . Қол : « алисломи أни ташаҳҳуди أни лои илоҳи алои аллоҳ ,у أни мҳмдои расӯли аллоҳ ,у тақӣами алслоаҳу тؤтии алзкоаҳ ,у тсўми рамазон ,у тҳҷи албити ани асттъти илайҳи сбило » . Қол : сидқат , Фأхбрнии ани алоҳсон . Қол : « алоҳсони ани тааббуди аллоҳи кأнки туроа , ?фони лами ткни туроаи ?фонаи ирок » . Қол : Фأхбрнии ани алсоъаҳ . Қол : « мо алмсؤли анҳо бأълми ман алсоӣл » .

روی عمر بن الخطاب، قال: «بینما نحن عند رسول اللَّه (ص) اذ طلع علینا رجل شدید بیاض الثیاب، شدید سوداء الشعر، لا یری علیه اثر السفر و لا یعرفه منا احد، حتی جلس الی النبی (ص) و أسند رکبتیه الی رکبتیه، و وضع یده علی فخذیه، فقال یا محمد اخبرنی عن الایمان، فقال: «الایمان ان تؤمن باللّه و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الآخر، تؤمن بالقدر خیره و شره»، فقال: صدقت فأخبرنی عن الاسلام. قال: «الاسلام أن تشهد أن لا اله الا اللَّه، و أن محمدا رسول اللَّه، و تقیم الصلاة و تؤتی الزکاة، و تصوم رمضان، و تحج البیت ان استطعت الیه سبیلا». قال: صدقت، فأخبرنی عن الاحسان. قال: «الاحسان ان تعبد اللَّه کأنک تراه، فان لم تکن تراه فانه یراک». قال: فأخبرنی عن الساعة. قال: «ما المسؤل عنها بأعلم من السائل».

Қол : Фأхбрнии ани Иморотҳо . Қол : « ани телади аломаҳи рбтҳо ,у أнтарӣ алҳФоаҳи алъроаҳи алсми албкми мулӯки аларз » . Қол : сами антлқ , Флбсти млё , сами қоли лӣ : « ё умри أи тдрии ман алсоӣл ? » қиллат : аллоҳу расӯлаи аълам . Қол : « ?фонаи Ҷабраили атокми иълмкми динкм » .

قال: فأخبرنی عن اماراتها. قال: «ان تلد الامة ربتها، و أن تری الحفاة العراة الصم البکم ملوک الارض». قال: ثم انطلق، فلبثت ملیا، ثم قال لی: «یا عمر أ تدری من السائل؟» قلت: اللَّه و رسوله اعلم. قال: «فانه جبرئیل اتاکم یعلمکم دینکم».

Фмни азтри фии махмасаи ин сухан роҷеъаст бо аввали оят , чун муҳаррамот ёд карда буд , ва гуфта ки : « злкми фисқ » , бар ақаб он гуфт : Фмни азтри фии махмаса . Агар касе бозтрору бечорагӣ баҷое расад ки аз гуруснагии бими ҷон буд , ӯро рухсатаст ки мурдор хӯрд , бойени шарт ки гуфт : ғайри мтҷонФи лإсм . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : ғайри боғу лои од , бшрти онкии қадар зарурат хӯрд , ва беш аз кифоят ва беш аз сад рамақ нахурд ва наниҳад , ва агар саг ёбад ва мурдор ёбад , саг нахурд мурдор хӯрд , агар саг мурда ёбаду ҷонвари дигар мурда ёбад , саг нахурд ва онро хӯрд , ва агар саг ёбад ва хӯк ёбад , саг хӯрд ва хӯк нахурд , ва агар мардум мурда ёбаду ҷуз аз мардум ёбад , мурда мардум нахурд ҳурматро , ва гуфтаанд : ғайри мтҷонФи лإсм эй ғайри мутаарризи лмъсиаҳ ,у ҳўи أни икўни ъосёи бсФраҳ , أўи иأкли фавқи алшбъ .

فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ این سخن راجع است با اول آیت، چون محرمات یاد کرده بود، و گفته که: «ذلِکُمْ فِسْقٌ»، بر عقب آن گفت: فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ. اگر کسی باضطرار و بیچارگی بجایی رسد که از گرسنگی بیم جان بود، او را رخصت است که مردار خورد، باین شرط که گفت: غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ. همانست که جای دیگر گفت: غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ، بشرط آنکه قدر ضرورت خورد، و بیش از کفایت و بیش از سد رمق نخورد و ننهد، و اگر سگ یابد و مردار یابد، سگ نخورد مردار خورد، اگر سگ مرده یابد و جانور دیگر مرده یابد، سگ نخورد و آن را خورد، و اگر سگ یابد و خوک یابد، سگ خورد و خوک نخورد، و اگر مردم مرده یابد و جز از مردم یابد، مرده مردم نخورد حرمت را، و گفته‌اند: غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ ای غیر متعرض لمعصیة، و هو أن یکون عاصیا بسفره، أو یأکل فوق الشبع.

Он гуҳ гуфт : Фإни аллоҳи ғафури раҳими ӣнҷои мзмрист , яъне : Фأкли ?фони аллоҳи ғафури иғФри ?лаи мо акли ммои ҳарами алайҳ , раҳими боўлёӣаҳи ҳайси рхси ?лаам . Хатми ояти брҳмту мағфират аз он кард ки охири ин музтари ҳаром хӯрдааст агар чаҳ бъзр хӯрдааст , пас бҳқиқт на ҳалол хораст аммо маъзӯрасту наздики аллоҳ мғФўраст .

آن گه گفت: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ اینجا مضمریست، یعنی: فأکل فان اللَّه غفور یغفر له ما اکل مما حرم علیه، رحیم باولیائه حیث رخص لهم. ختم آیت برحمت و مغفرت از آن کرد که آخر این مضطر حرام خورده است اگر چه بعذر خورده است، پس بحقیقت نه حلال خوار است اما معذور است و نزدیک اللَّه مغفور است.