Қавлаи таъолӣ : إнои أнзлнои алтўроаҳ яъне алии Мӯсо ( ъ ) , фӣҳо ҳудо эй баёни алҳкми алзии ҷоءўои истФтўнки фӣаи ман алрҷм ,у нур яънеу баёни ани амрки ҳақ ё Муҳамад ,у ҳкмки сидқ . Мегуяд : ё Муҳамади мо тавроти бмўсӣ ( ъ ) фурӯ фиристодему ҳукми рҷм ки ҷуҳудон аз ту мипрснд , дар он таврот баён кардаем , ва низ вонамӯдем ва баён кардем ки : фармони туу ҳукми ту дар он масъалаи рҷму ғайри он ҳақасту рост .

قوله تعالی: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ یعنی علی موسی (ع)، فِیها هُدیً ای بیان الحکم الّذی جاءوا یستفتونک فیه من الرجم، وَ نُورٌ یعنی و بیان انّ امرک حق یا محمد، و حکمک صدق. میگوید: یا محمد ما تورات بموسی (ع) فرو فرستادیم و حکم رجم که جهودان از تو میپرسند، در آن تورات بیان کرده‌ایم، و نیز وانمودیم و بیان کردیم که: فرمان تو و حکم تو در آن مسأله رجم و غیر آن حق است و راست.

Иҳкми баҳои алнбиўни ман лдни Мӯсои илои исо , аз рӯзгори Мӯсо то брўзгори исои пайғомбароне ки буданд ҳамаи ҳамон ҳукм карданд . Он гуҳи сифати он пайғомбарон кард , гуфт : аллазӣнаи أслмўо , ва ин на он исломаст ки зид куфр бошад , ки пайғомбарони худ босл мусулмон бӯдаанд , ва ҳоҷат бидон набошад ки гӯйанд мусулмони гаштанд , балки ин исломи бмънии таслим ва инқиёдаст , яъне анқодўои лҳкми алтўроаҳ ,у слмўои лмои фӣҳо ман аҳкоми аллоҳ ,у тркўои таъқиби злки бксраҳи алсؤол , ҳукмӣ ки худоӣ кард дар таврот таслим карданд , ва гардан ниҳоданд . Ва пазируфтанд , ва аз он бнпичиднд , ва пинҳон накарданд , ва саволҳо накарданд . Ин ҳамчунонаст ки ҳикоят кард аз иброҳӣму Исмоили ъалиҳумо ассалом : рбноу аҷълнои мусалламин яъне мусалламин ломрк , мнқодини лҳкмки болниаҳу алъамал . Ҷой дигар гуфт : أслмти лрби Алъоламин яъне слмти ломраҳ , ва ҳам азин бобаст :у ?лаи أслми ман фии алсмоўоту алأрз . Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) азои ӯии илои фарроша . Қол : « аслмти нафасии алик » .

یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ من لدن موسی الی عیسی، از روزگار موسی تا بروزگار عیسی پیغامبرانی که بودند همه همان حکم کردند. آن گه صفت آن پیغامبران کرد، گفت: الَّذِینَ أَسْلَمُوا، و این نه آن اسلام است که ضد کفر باشد، که پیغامبران خود باصل مسلمان بوده‌اند، و حاجت بدان نباشد که گویند مسلمان گشتند، بلکه این اسلام بمعنی تسلیم و انقیاد است، یعنی انقادوا لحکم التوراة، و سلّموا لما فیها من احکام اللَّه، و ترکوا تعقیب ذلک بکثرة السؤال، حکمی که خدای کرد در تورات تسلیم کردند، و گردن نهادند. و پذیرفتند، و از آن بنپیچیدند، و پنهان نکردند، و سؤالها نکردند. این همچنانست که حکایت کرد از ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام: رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ یعنی مسلمین لامرک، منقادین لحکمک بالنیة و العمل. جای دیگر گفت: أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ یعنی سلّمت لامره، و هم ازین بابست: وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ. و روی ان النّبی (ص) اذا اوی الی فراشه. قال: «اسلمت نفسی الیک».

Ллзини ҳодўо яъне тобўои ман алкФр , ва ҳам бнўи Исроили илои змни исо , мегуяд : он пайғомбарон ки сифати эшон таслиму инқиёд буд ҳамин ҳукм карданд банӣ Исроилро ки аз куфр тўбт карда буданд , то брўзгори исо ( ъ ) . Ва алрбониўну алأҳбори бмои астҳФзўои ман китоби аллоҳу конўои алайҳи шуҳадоъу донишмандону олимон аз авлоди ҳорӯн ки илми тавроти эшонро дромўхтнд ,у ҳифзи он аз эшон дархостанд , ва майдонанд ки аз наздик худоаст ва бар он гувоҳанд , ҳамон мекунанд ки пайғомбарон мекунанд . Рбониўни ом тараст аз аҳбор , ки ҳамаи раббонӣони аҳборнд ва на ҳар ҳбрӣ раббонӣ бошад , ва дар иштиқоқи он қавл ихтилофаст . Қавмӣ гуфтанд : аз ҳбр гирифтаанд , алзии иктб ба ,у алоҳбори кутубаи алълм .

لِلَّذِینَ هادُوا یعنی تابوا من الکفر، و هم بنو اسرائیل الی زمن عیسی، میگوید: آن پیغامبران که صفت ایشان تسلیم و انقیاد بود همین حکم کردند بنی اسرائیل را که از کفر توبت کرده بودند، تا بروزگار عیسی (ع). وَ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللَّهِ وَ کانُوا عَلَیْهِ شُهَداءَ و دانشمندان و عالمان از اولاد هارون که علم تورات ایشان را درآموختند، و حفظ آن از ایشان درخواستند، و میدانند که از نزدیک خدا است و بر آن گواهند، همان میکنند که پیغامبران میکنند. ربانیون عام‌تر است از احبار، که همه ربّانیان احبارند و نه هر حبری ربّانی باشد، و در اشتقاق آن قول اختلاف است. قومی گفتند: از حبر گرفته‌اند، الّذی یکتب به، و الاحبار کتبة العلم.

Қавмӣ гуфтанд : ҳбру ҳбри бмънӣ ҷамоласту ҳайат , ва манеҳ

قومی گفتند: حبر و حبر بمعنی جمال است و هیئت، و منه‌

Алҳдис : « ихрҷи раҷули ман алнор , зҳби ҳбраҳу сбраҳ »

الحدیث: «یخرج رجل من النّار، ذهب حبره و سبره»

Яъне ҳасанау асара , факони алҳбри ҳўи алмтноҳии фии алълм , Фҳўи ради алии алмтълми аҳсани олълум ,у иҳсни алълми фии айни алмтълми бҳсн беона , ҳатто иФрҳ ба қалба , Фикўни мҳбўро ба мсрўро , Фсмии бзлки ҳбро . Ва иқол : ҳбри болшии ءи ҳброи фараҳ ба , ва манеҳ қавлаи таъолӣ : фии равзаи иҳбрўн .

یعنی حسنه و اثره، فکان الحبر هو المتناهی فی العلم، فهو ردّ علی المتعلم احسن العلوم، و یحسن العلم فی عین المتعلم بحسن بیانه، حتی یفرح به قلبه، فیکون محبورا به مسرورا، فسمّی بذلک حبرا. و یقال: حبر بالشی‌ء حبرا فرح به، و منه قوله تعالی: فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ.

Флои тхшўои анносу ахшўни ин хитоб бо ҷуҳудонаст . Мегуяд : лои тхшўои анноси фии изҳори сафаи Муҳамад ( с ) фии алтўроаҳ ,у алъамали болрҷм ,у ахшўнии фии китмони злк , аз мардумон матарседу наъту сифати Мустафоу баёни рҷм ки дар тавротаст мпўшид , ва аз ман ки худо ам битарсед агар бапушед . Ва лои тштрўои боётии боҳуккомӣу Фроӣзӣ , смнои қлилои ман арзи алднё , ва ман лами иҳкми бмои أнзли аллоҳи Фأўлӣки ҳам алкоФрўни ӣнҷои ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки : халқро мегуяд бар умум : ҳар ки ҳукмӣ аз аҳкоми худоӣ ки пайғомбарон бидон омадаанд ва баён кардаанд ,у расӯли худо ( с ) онро тақрир карда ,у халқро бидон хондаи ҷҳўди орад , ва рад кунад , ё ботили шиносад , вай кофараст ва аз исломи берун , аз баҳри онкӣ ҳар ки ҳукми пайғомбарро рад кунад , пайғомбарро дурӯғ зан гирифт , ва ҳар ки пайғомбарро дурӯғ зан гирифт кофараст . Қавл дигар онаст ки : дар шаън банӣ Исроил омад , алӣ алхусус эшон ки ҳукми худо тағйир карданд ,у далели барин хабар Мустафоаст ки гуфт дарин оят : ва ман лами иҳкми бмои أнзли аллоҳи Фأўлӣки ҳам алкоФрўну алзолмўну алФосқўн , қоли фии алкоФрўни кулҳо .

فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ این خطاب با جهودان است. میگوید: لا تخشوا النّاس فی اظهار صفة محمّد (ص) فی التّوراة، و العمل بالرجم، و اخشونی فی کتمان ذلک، از مردمان مترسید و نعت و صفت مصطفی و بیان رجم که در تورات است مپوشید، و از من که خدا ام بترسید اگر بپوشید. وَ لا تَشْتَرُوا بِآیاتِی باحکامی و فرائضی، ثَمَناً قَلِیلًا من عرض الدّنیا، وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ اینجا دو قول گفته‌اند: یکی آنست که: خلق را میگوید بر عموم: هر که حکمی از احکام خدای که پیغامبران بدان آمده‌اند و بیان کرده‌اند، و رسول خدا (ص) آن را تقریر کرده، و خلق را بدان خوانده جحود آرد، و رد کند، یا باطل شناسد، وی کافر است و از اسلام بیرون، از بهر آنکه هر که حکم پیغامبر را رد کند، پیغامبر را دروغ زن گرفت، و هر که پیغامبر را دروغ زن گرفت کافر است. قول دیگر آنست که: در شأن بنی اسرائیل آمد، علی الخصوص ایشان که حکم خدا تغییر کردند، و دلیل برین خبر مصطفی است که گفت درین آیت: وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ و الظّالمون و الفاسقون، قال فی الکافرون کلّها.

Ва ктбнои алайҳими фӣҳо эй Фрзнои алӣ банӣ Исроили фии алтўроаҳ , أни алнФси болнФс , мегуяд фарз кардем андари таврот бар банӣ Исроили қисоси андари тану андари атроф . Аммо қисоси андари тан воҷиб нашавад алои бчҳори рукн : яке қотил , ва шарт онаст ки мукаллаф бошаду мухтор , ки бар кӯдак ва бар девона қисос нест ,у феъли эшон дар қатли ҳукм хато дорад бики қавл , пас дяти қтил бар оқила эшон бошад , ва ҳамчунин агар эшонро шарикӣ бошад болиғи оқил дар он қатли банно бар ин ду қавл кунанд . Аммо скрону макраи ду қавлӣаст ,у макра ки дайгариро бзўри фаро қатл дорад бар вай қисосаст қўлои воҳдо , агар чаҳ султон буд . Рукни дувум қтиласт , ва шарт онаст ки бъсмти ислом маъсӯм бошад , ё аз аҳли змту аҳд буд , аммо ҳарбӣу муртад ки на маъсӯманд , ва на аз аҳли змт ва аҳданд қатли эшон қисос воҷиб накунад . Рукни сиўм мусовотаст миёни қотилу қтил дар фазоъил ,у фазоъил ки монеъ қисосаст дар ҷониби қотил мутағаййираст на дар ҷониби қтил .

وَ کَتَبْنا عَلَیْهِمْ فِیها ای فرضنا علی بنی اسرائیل فی التّوراة، أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ، میگوید فرض کردیم اندر تورات بر بنی اسرائیل قصاص اندر تن و اندر اطراف. امّا قصاص اندر تن واجب نشود الّا بچهار رکن: یکی قاتل، و شرط آنست که مکلّف باشد و مختار، که بر کودک و بر دیوانه قصاص نیست، و فعل ایشان در قتل حکم خطا دارد بیک قول، پس دیت قتیل بر عاقله ایشان باشد، و همچنین اگر ایشان را شریکی باشد بالغ عاقل در آن قتل بنا بر این دو قول کنند. امّا سکران و مکره دو قولی است، و مکره که دیگری را بزور فرا قتل دارد بر وی قصاص است قولا واحدا، اگر چه سلطان بود. رکن دوم قتیل است، و شرط آنست که بعصمت اسلام معصوم باشد، یا از اهل ذمّت و عهد بود، اما حربی و مرتد که نه معصومند، و نه از اهل ذمّت و عهدند قتل ایشان قصاص واجب نکند. رکن سیوم مساوات است میان قاتل و قتیل در فضائل، و فضائل که مانع قصاص است در جانب قاتل متغیر است نه در جانب قتیل.

Агар мусулмонии кофариро кашад бар вай қисос нест , аммо агар кофари мусулмонро кашад бар вай қисосаст , ва ҳамчунин агар озод банда кашад бар вай қисос нест , ва агар банда озод кашад бар вай қисосаст , ва агар падар ё ҷад ,у ани ъло , ё модар ё ҷаддау ани иллат , фарзандро кашанд , бар эшон қисос нест , ва агар фарзанди эшонро кашад бар вай қисосаст . Рукни чаҳорум сабабаст . Ҳар феълӣ ки амд маҳз бошаду азҳоқ рӯҳ кунад , қисос аз он воҷиб ояд . Агар яке якеро бадаст дорад устувор ,у дайгарӣ ӯро бикашади қисос бар кушандааст на брдорндаҳ , ки азҳоқи рӯҳи бФъл вайаст на бФъли доранда , аммо агар касе ҳулқуму марӣ касе бабрад , ё ҳшўи вай берун кунад , он гуҳи дайгарии сари вай аз тан ҷудо кунад қисос бар он авваласт , на барин ки сар аз тан ҷудо кард ки азҳоқи рӯҳи бФъл он будаст на бФъли ин . Аммо қисос дар атрофи миёни ду кас равад ки қисос дар тани миён эшон равад , ва шарт онаст ки мусовот дар он нигаҳ доранд , ҳам дар маҳал , ва ҳам дар сифат , ва ҳам дар хилқат .

اگر مسلمانی کافری را کشد بر وی قصاص نیست، امّا اگر کافر مسلمان را کشد بر وی قصاص است، و همچنین اگر آزاد بنده کشد بر وی قصاص نیست، و اگر بنده آزاد کشد بر وی قصاص است، و اگر پدر یا جد، و ان علا، یا مادر یا جدّه و ان علت، فرزند را کشند، بر ایشان قصاص نیست، و اگر فرزند ایشان را کشد بر وی قصاص است. رکن چهارم سبب است. هر فعلی که عمد محض باشد و ازهاق روح کند، قصاص از آن واجب آید. اگر یکی یکی را بدست دارد استوار، و دیگری او را بکشد قصاص بر کشنده است نه بردارنده، که ازهاق روح بفعل وی است نه بفعل دارنده، امّا اگر کسی حلقوم و مری کسی ببرد، یا حشو وی بیرون کند، آن گه دیگری سر وی از تن جدا کند قصاص بر آن اوّل است، نه برین که سر از تن جدا کرد که ازهاق روح بفعل آن بودست نه بفعل این. امّا قصاص در اطراف میان دو کس رود که قصاص در تن میان ایشان رود، و شرط آنست که مساوات در آن نگه دارند، هم در محل، و هم در صفت، و هم در خلقت.

Аммо мусовот дар маҳал онаст ки рост барост баранд ,у чапи бчп , ва ангушт бонагашт баранд , вусто бўстӣ баранд ,у мсбҳаҳи бмсбҳаҳ ,у аномли бономл ,у лаби блб , боло ба боло , зерин ба зерин , на боло бзирин баранд ва на зерин ба боло , ва ҳамчунин дандону дигари аъзо ки онро муфассалӣ пайдост . Ва мусовот дар сифат онаст ки сиҳҳату шллу айбу ҳунар дар он муътабар доранд . Дасти саҳеҳаи бадаст шлоء набаранд , ва на чашм равшан бичишам пӯшида . Ва мусовот дар хилқат онаст ки дасти панҷ ангушти бадасти чаҳор ангушт набаранд , ва на шаш ангушт ба панҷ ангушт , ки дар хилқати мутасовӣ наанд ,у шарҳи ин аҳкоми бтмомӣ аз кутуби фиқҳи талаб бояд кард , ки кутуби тафсир беш аз ин эҳтимол накунад .

امّا مساوات در محل آنست که راست براست برند، و چپ بچپ، و انگشت بانگشت برند، وسطی بوسطی برند، و مسبحة بمسبحة، و انامل بانامل، و لب بلب، بالا به بالا، زیرین به زیرین، نه بالا بزیرین برند و نه زیرین به بالا، و همچنین دندان و دیگر اعضا که آن را مفصلی پیداست. و مساوات در صفت آنست که صحّت و شلل و عیب و هنر در آن معتبر دارند. دست صحیحه بدست شلّاء نبرند، و نه چشم روشن بچشم پوشیده. و مساوات در خلقت آنست که دست پنج انگشت بدست چهار انگشت نبرند، و نه شش انگشت به پنج انگشت، که در خلقت متساوی نه‌اند، و شرح این احکام بتمامی از کتب فقه طلب باید کرد، که کتب تفسیر بیش از این احتمال نکند.

Ва алъайни болъин яъне тФқأи баҳо ,у алأнФи болأнФ яъне иҷдъ ба ,у алأзни болأзни тқтъи баҳо ,у алсни болсни иқлъ ба . Он гуҳ гуфт :у алҷрўҳи қисос яъне ҷароҳатҳо дар он қисос равад , яъне ки ҷорҳро бондозаҳи ҷарҳи вай қисос кунанд . Ҳар чанд ки ин лафз бар умум гуфт , аммо махсӯсаст боъзо ки қисос дар он мумкин буд , ва онро ҳаддии фосили пайдо буд , чун шифтину ансиину дасту пойу забону амсоли он . Аммо баридани гӯшти андом ва шикастани устихону амсоли он ки андоза он натавон донист , ва онро ҳаддӣу муфассалии пайдо на , дар он қисос наравад , балки дар он араш буд ё ҳукӯмат .

وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ یعنی تفقأ بها، وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ یعنی یجدع به، وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ تقطع بها، وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ یقلع به. آن گه گفت: وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ یعنی جراحتها در آن قصاص رود، یعنی که جارح را باندازه جرح وی قصاص کنند. هر چند که این لفظ بر عموم گفت، امّا مخصوص است باعضا که قصاص در آن ممکن بود، و آن را حدی فاصل پیدا بود، چون شفتین و انثیین و دست و پای و زبان و امثال آن. امّا بریدن گوشت اندام و شکستن استخوان و امثال آن که اندازه آن نتوان دانست، و آن را حدّی و مفصلی پیدا نه، در آن قصاص نرود، بلکه در آن ارش بود یا حکومت.

Ва алъайни болъин ва мо баъдҳо , ҳар панҷ ҳарфи ксоиӣ брФъ хонд ,у атф бар мавзе нафас бошад , яъне :у ктбнои алайҳими фӣҳоу қлнои ?лаами алнФси болнФсу алъайни болъин , ва мислаи қавла : أни аллоҳи барии ءи ман алмшркину расӯлаи рафъи алии алмънӣ ,у ҳўи аллоҳу расӯлаи бриӣони ман алмшркин . Шомӣу ?маккейу абӯи умр «у алҷрўҳ » танҳо брФъ хонанд ,у ваҷҳ он ҳамонаст ки гуфтем . Боқии қроء ҳар панҷ ҳарф бнсб хонанд яъне :у ани алъайни болъину алонФи болонФи илои охира .

وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ و ما بعدها، هر پنج حرف کسایی برفع خواند، و عطف بر موضع نفس باشد، یعنی: و کتبنا علیهم فیها و قلنا لهم النفس بالنفس و العین بالعین، و مثله قوله: أَنَّ اللَّهَ بَرِی‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ رفع علی المعنی، و هو اللَّه و رسوله بریئان من المشرکین. شامی و مکی و ابو عمر «و الجروح» تنها برفع خوانند، و وجه آن همانست که گفتیم. باقی قرّاء هر پنج حرف بنصب خوانند یعنی: و انّ العین بالعین و الانف بالانف الی آخره.

Фмни тсдқ бае болқсос , Фҳўи куффораи ?ла яъне ллмҷрўҳ ва вале алқтл , эй ман ъФоу тарки алқсоси кони злки куффораи лзнўби алмҷрўҳ . Мегуяд : ҳар кас ки вайро даъвӣ бар касе бпоӣ шавад дарин боби бҳди он қисос бубахшад , ФолъФўи куффораи лзнўби алъоФӣ .

فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ ای بالقصاص، فَهُوَ کَفَّارَةٌ لَهُ یعنی للمجروح و ولیّ القتل، ای من عفا و ترک القصاص کان ذلک کفّارة لذنوب المجروح. میگوید: هر کس که وی را دعوی بر کسی بپای شود درین باب بحدّ آن قصاص ببخشد، فالعفو کفّارة لذنوب العافی.

Он афв стрндаҳаст гуноҳони ин афвкунандаро ,у қили куффораи лҷноиаҳи ҳозои алҷонии Фло иқтс манеҳ , афви ин муддаии кФортсти ҷинояти ин кушандаро ё зиндаро , яъне дарин гетӣ .

آن عفو سترنده است گناهان این عفو کننده را، و قیل کفّارة لجنایة هذا الجانی فلا یقتصّ منه، عفو این مدّعی کفّارتست جنایت این کشنده را یا زنده را، یعنی درین گیتی.

Ва дар афви қисоси хабари ҷобири бен абд аллоҳаст .

و در عفو قصاص خبر جابر بن عبد اللَّه است.

Қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « слоси ман ҷоءи бҳни маъаи имони биллоҳи дахли алҷнаҳи ман эй абвоби алҷнаҳи шоء ,у завҷи ман алҳўри алъайни ҳайси шоء , ман адии динои хФёу ъФои ани қотилау қрأи дбри кули салоаи мактубаи ъушри мароти қул ҳўи аллоҳи аҳад » , Фқоли абӯи бикр ӯ аҳдиҳн ё расӯли аллоҳ ? қол : « ӯ аҳдиҳн » , ва рӯй : « ман тсдқ бидам Фмои дунаи кони куффораи ?лаи ман явми валади илои явми тсдқ ба » , ва рӯй : « ман тсдқи бҷсдаҳи бшии ءи куфри аллоҳи анҳу бақадра ман зунуба » ,у қол : « мо ман мусаллами исоби бшии ءи бҷсдаҳи Фтсдқ ба алои рафъи аллоҳи ъзу ҷл ба дараҷау ҳт ба анҳу хтиӣаҳ » : ва рӯй анаи ҷаии ءи бқотли илои расӯли аллоҳ , Фқол « с » лўлии алмқтўл : أи тъФў ? қол : ло . Қол : أи тأхзи алдиаҳ ? қол : ло . Қол : أи тқтл ? қол : нъм . Қол : азҳб . Флмои зҳби дуоа , Фқоли ?ла мислаи , Фأҷобаҳи бмсли мо аҷоб . Сами қоли расӯли аллоҳ : анки ани афвати анҳу ?фонаи тбўءи босмку асми соҳбк . Қол : ФъФои анҳу .

قال قال رسول اللَّه (ص): «ثلاث من جاء بهنّ مع ایمان باللّه دخل الجنة من ایّ ابواب الجنّة شاء، و زوّج من الحور العین حیث شاء، من ادّی دینا خفیّا و عفا عن قاتله و قرأ دبر کلّ صلاة مکتوبة عشر مرّات قل هو اللَّه احد»، فقال ابو بکر او احدیهنّ یا رسول اللَّه؟ قال: «او احدیهن»، و روی: «من تصدّق بدم فما دونه کان کفّارة له من یوم ولد الی یوم تصدّق به»، و روی: «من تصدّق بجسده بشی‌ء کفّر اللَّه عنه بقدره من ذنوبه»، و قال: «ما من مسلم یصاب بشی‌ء بجسده فتصدّق به الا رفع اللَّه عزّ و جلّ به درجة و حطّ به عنه خطیئة»: و روی انّه جی‌ء بقاتل الی رسول اللَّه، فقال «ص» لولیّ المقتول: أ تعفو؟ قال: لا. قال: أ تأخذ الدّیة؟ قال: لا. قال: أ تقتل؟ قال: نعم. قال: اذهب. فلمّا ذهب دعاه، فقال له مثله، فأجابه بمثل ما اجاب. ثمّ قال رسول اللَّه: انک ان عفوت عنه فانّه تبوء باثمک و اثم صاحبک. قال: فعفا عنه.

Ва ман лами иҳкми бмои أнзли аллоҳи фии алтўроаҳи ман амри алрҷму алқтлу алҷроҳот , Фأўлӣки ҳам алзолмўн .

وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فی التوراة من امر الرّجم و القتل و الجراحات، فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

Ва қФинои алии осорҳм эй ҷълноаҳи иқФўи осори алнабӣин аллазӣнаи аслмўо , яъне бъсноаҳи бъдҳми алии асрҳм . Мегуяд : исои Марямро пас он пайғомбарон фаро доштем , мсдқои лмои байни идиаҳи ман алтўроаҳ яъне исдқи аҳкомҳо ,у идъўи илоҳо . Ин мсдқои сифат исоаст , яъне ки аҳкоми тавротро тасдиқ мекунад ,у халқро бар тасдиқ он медорад ва бар он мехонд , ва он дигар ки гуфт :у мсдқои лмои байни идиаҳи ман алтўроаҳи он сифат Инҷиласт яъне ки дар Инҷили зикри тасдиқ тавротаст ,у ҳукми ин мувофиқ онаст , ва барин ваҷҳи ҳукм такрор надорад , ва дар қуръони худ бҳмди аллоҳи такрор беФоӣдаҳ нест ,у ҳудоу мавъизае ҳодёу воъзо « ллмтқин » ани алФўоҳшу алкбоӣр .

وَ قَفَّیْنا عَلی‌ آثارِهِمْ ای جعلناه یقفو آثار النبیّین الّذین اسلموا، یعنی بعثناه بعدهم علی اثرهم. میگوید: عیسی مریم را پس آن پیغامبران فرا داشتیم، مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْراةِ یعنی یصدّق احکامها، و یدعو الیها. این مُصَدِّقاً صفت عیسی است، یعنی که احکام تورات را تصدیق میکند، و خلق را بر تصدیق آن میدارد و بر آن میخواند، و آن دیگر که گفت: وَ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْراةِ آن صفت انجیل است یعنی که در انجیل ذکر تصدیق تورات است، و حکم این موافق آنست، و برین وجه حکم تکرار ندارد، و در قرآن خود بحمد اللَّه تکرار بی‌فائده نیست، وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً ای هادیا و واعظا «لِلْمُتَّقِینَ» عن الفواحش و الکبائر.

Ва лиҳкми қроءти Ҳамзаи бкср лоамаст ва насб мем ,у маъноа : отиноаҳи алонҷили фӣаи ҳудоу нури лони иҳкми аҳли алонҷили бмои фӣа . Боқӣ биҷузам хонанд бар маънии амр , яънеу лиқзи аҳли алонҷили бмои анзли аллоҳи фӣа , чунонаст ки раби Алъоламин ҳукми рҷму қисосу баёни наъти Мустафоу тавҳид дар таврот фурӯ фиристод ,у аҳли тавротро фармуд аҳбору раббонӣони эшон ки онро қабул кунанд , ва бидон ҳукм кунанд , ва дар Инҷил фурӯ фиристод ,у аҳли Инҷилро фармуд қсисину рҳбонони эшон ки бипазиранд ва бидон ҳукм кунанд , ва дар қуръони бомати Муҳамад фурӯ фиристод , эшонро фармуд то қабул кунанд , ва аз он ҳукм кунанд . Пас гуфт : ва ман лами иҳкми бмои أнзли аллоҳи Фأўлӣки ҳам алФосқўни азинон ҳар ки ҳукм накунад бончаҳи аллоҳ фурӯ фиристод фосиқаст , аз фармони берун , ва бар худои осӣ . Муъминону мусулмонони уммати Муҳамади бҷону дил қабул карданд , ва гардан ниҳоданд , ва пазируфтанд . Раби алъзаҳ аз эшон боз гуфт :у إзои итлии алайҳими қолўои омно ба إнаҳ алҳақ ман рбнои إнои кнои ман қиблаи мусалламин .

وَ لْیَحْکُمْ قراءت حمزه بکسر لام است و نصب میم، و معناه: آتیناه الانجیل فیه هدی و نور لان یحکم اهل الانجیل بما فیه. باقی بجزم خوانند بر معنی امر، یعنی و لیقض اهل الانجیل بما انزل اللَّه فیه، چنانست که ربّ العالمین حکم رجم و قصاص و بیان نعت مصطفی و توحید در تورات فرو فرستاد، و اهل تورات را فرمود احبار و ربّانیان ایشان که آن را قبول کنند، و بدان حکم کنند، و در انجیل فرو فرستاد، و اهل انجیل را فرمود قسّیسین و رهبانان ایشان که بپذیرند و بدان حکم کنند، و در قرآن بامّت محمّد فرو فرستاد، ایشان را فرمود تا قبول کنند، و از آن حکم کنند. پس گفت: وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ ازینان هر که حکم نکند بآنچه اللَّه فرو فرستاد فاسق است، از فرمان بیرون، و بر خدای عاصی. مؤمنان و مسلمانان امّت محمّد بجان و دل قبول کردند، و گردن نهادند، و پذیرفتند. ربّ العزّة از ایشان باز گفت: وَ إِذا یُتْلی‌ عَلَیْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ.

Аммо аҳл таврот бидон кофар шуданд , ки Муҳамадро слии аллоҳи алайҳу силами дурӯғ зан гирифтанд ,у ҳукми китоб худоӣ напазируфтанд , ва аз тавҳиди баргаштанд , то раби алъзаҳ азишон ҳикоят боз кард ки :у қолати алиҳўди ъзири ибни аллоҳу қолати алнсории алмсиҳи ибни аллоҳ шуъабӣ гуфт : ва ман лами иҳкми аввал дар мусулмононаст ,у дигар дар ҷуҳудон , сдигр дар тарсоён .

امّا اهل تورات بدان کافر شدند، که محمّد را صلّی اللَّه علیه و سلّم دروغ زن گرفتند، و حکم کتاب خدای نپذیرفتند، و از توحید برگشتند، تا ربّ العزّة ازیشان حکایت‌ باز کرد که: وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصاری‌ الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ شعبی گفت: وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ اول در مسلمانان است، و دیگر در جهودان، سدیگر در ترسایان.

Ва أнзлнои إлик ё Муҳамади алкитоб яъне алқуръон , болҳқ эй болъдл , мсдқои лмои байни идиаҳи ман алкитоб яъне ман алктб , алтўроаҳу алонҷилу алзбўру соири алктб . Мегуяд : ё Муҳамади ин қуръон бтў фиристодем баростӣу дурустӣ , мувофиқи тавроту Инҷилу збўр ва ҳар китоб ки аз осмон фиристодем . Ва мҳимнои алайҳ яъне қозёу шоҳдоу рқибоу ҳоФзоу أминои алии алктби алтии қибла . Мегуяд : ин қуръон ҳокимаст , бар ҳамаи китобҳо ҳукм кунад , ва ҳеҷ китоби барин ҳукм накунад ,у гўшўону устувори дор ҳар китобаст ,у гувоҳи росту амин бар сари ҳама , яъне ҳар чаҳ аҳли китоб аз тавроту Инҷилу ғайри он хабар диҳанд бар қуръон арз диҳед агар дар қуръон ёбед бипазиред ва тасдиқ кунед , ва агар на эшонро дар он дурӯғ зан доред . Ва асли мҳимн мؤимнаст , Фқлбти алҳмзаҳи ҳоء , комаи иқол : арқти алмоءу ҳрқт . Ибн қтибаҳ гуфт : исмӣаст мабнӣ , аз амини баргирифта , чунон ки битраҳ аз байтор баргирифтаанд , ва дар баъзе ривоётаст ки умр гуфт : ҳимнўои алии дъоӣӣ , эй омнўо . Ва гуфтаанд мурғ ки гирди ошён хеш барояд ,у Фросри бачаи хеши пурд , ва ӯро дар зер пар гирад то вайро нигаҳ дорад ҳимн алтоӣр гӯйанд ,у раби алъзаҳи бойени маънии мҳимн номаст , яъне : ҳўи алрқиби арраҳими бъбодаҳу мҷирҳму ҳофизаами фии ҷамеъи аҳўолҳм .

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ یا محمّد الْکِتابَ یعنی القرآن، بِالْحَقِّ ای بالعدل، مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتابِ یعنی من الکتب، التوراة و الانجیل و الزبور و سائر الکتب. میگوید: یا محمّد این قرآن بتو فرستادیم براستی و درستی، موافق تورات و انجیل و زبور و هر کتاب که از آسمان فرستادیم. وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ یعنی قاضیا و شاهدا و رقیبا و حافظا و أمینا علی الکتب الّتی قبله. میگوید: این قرآن حاکم است، بر همه کتابها حکم کند، و هیچ کتاب برین حکم نکند، و گوشوان و استوار دار هر کتاب است، و گواه راست و امین بر سر همه، یعنی هر چه اهل کتاب از تورات و انجیل و غیر آن خبر دهند بر قرآن عرض دهید اگر در قرآن یابید بپذیرید و تصدیق کنید، و اگر نه ایشان را در آن دروغ زن دارید. و اصل مهیمن مؤیمن است، فقلبت الهمزة هاء، کما یقال: ارقت الماء و هرقت. ابن قتیبه گفت: اسمی است مبنی، از امین برگرفته، چنان که بیطره از بیطار برگرفته‌اند، و در بعضی روایات است که عمر گفت: هیمنوا علی دعائی، ای آمنوا. و گفته‌اند مرغ که گرد آشیان خویش برآید، و فراسر بچه خویش پرد، و او را در زیر پر گیرد تا وی را نگه دارد هیمن الطّائر گویند، و ربّ العزة باین معنی مهیمن نام است، یعنی: هو الرقیب الرحیم بعباده و مجیرهم و حافظهم فی جمیع احوالهم.

Фоҳкми бинҳми бмои أнзли аллоҳи ин далеласт ки аҳли китоб чун аз мусулмонон ҳукм хоҳанд ҳукми ислому қуръону шариъати ислом бар эшон баронанд . Ва лои татаббуъи أҳўоءҳми ин ҳам дар баёни ҳукми рҷм омадааст , яъне : лои тأхзи бأҳўоӣҳми фии алҷлд , « ъмои ҷоءки ман алҳақ » ман алълм яъне алрҷм .

فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ این دلیل است که اهل کتاب چون از مسلمانان حکم خواهند حکم اسلام و قرآن و شریعت اسلام بر ایشان برانند. وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ این هم در بیان حکم رجم آمده است، یعنی: لا تأخذ بأهوائهم فی الجلد، «عَمَّا جاءَکَ مِنَ الْحَقِّ» من العلم یعنی الرجم.

Лкли ҷълнои мнкми шаръа ва мнҳоҷо мегуяд : аҳли миллатҳои мухталифаро ҳар яке шариатӣаст сохта , ва роҳӣ намӯда : аҳли тавротро шариатӣ ,у аҳли Инҷилро шариатӣ ,у аҳли қуръонро шариатӣ , ки андари он шариъат ончӣ хоҳад ҳалол кунад , ва ончӣ хоҳад ҳаром кунад . Асли дайн якеасту шароеъи мухталифа . Ва алшриъаҳу алшръаҳи фии аллғаҳи ҳўи алтриқи аззоҳири алзӣ иўсл манеҳ илои алмоءи аллазӣнаи фӣаи алҳёҳ , Фқили алшриъаҳи фии аддӣни ҳаии алтриқи алзии иўсли илои алҳёҳи фии алнъим ,у ҳаии аломўри алтии иъбди аллоҳи ъзу ҷли баҳои ман ҷҳаҳи алсмъ ,у аласли фӣаи алзҳўр , иқол : шаръати фии аламри шрўъои азои дахлати фӣаи дхўло зоҳиран ,у алмнҳоҷи алтриқи алмстқими алмстмри алўозҳ яъне ман ксраҳи мо диси бону атзҳ .

لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً میگوید: اهل ملّتهای مختلفه را هر یکی شریعتی است ساخته، و راهی نموده: اهل تورات را شریعتی، و اهل انجیل را شریعتی، و اهل قرآن را شریعتی، که اندر آن شریعت آنچه خواهد حلال کند، و آنچه خواهد حرام کند. اصل دین یکی است و شرایع مختلفه. و الشریعة و الشرعة فی اللغة هو الطریق الظاهر الّذی یوصل منه الی الماء الّذین فیه الحیاة، فقیل الشریعة فی الدین هی الطّریق الذی یوصل الی الحیاة فی النعیم، و هی الامور الّتی یعبد اللَّه عزّ و جلّ بها من جهة السّمع، و الاصل فیه الظهور، یقال: شرعت فی الامر شروعا اذا دخلت فیه دخولا ظاهرا، و المنهاج الطریق المستقیم المستمر الواضح یعنی من کثرة ما دیس بان و اتضح.

Ва луи шоءи аллоҳи лҷълкми أмаҳи воҳидаи ин машйат қудратаст . Мегуяд :у луи шоءи лҷмъкми алӣ алҳақ , агар худои хостии ҳамаро бар дайни ҳақ ҷамъ оварадӣ , ки бидон қодираст ва тавон он дорад . Ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт :у луи шӣнои лотинои кули нафаси ҳдоҳо ,у қили маъноа :у луи шоءи аллоҳи лҷълкми алии млаҳи воҳидаи фии дъўаҳи ҷамеъи алонбёء , агар аллоҳи хостии шуморо дар даъвати ҳамаи анбиёи як гуруҳ кардӣ дар як миллат , то ду тан дар дайни хеши мухталифи набудандӣ , локин биёзмоед шуморо дар ончии шуморо дод аз китобу суннат то муҳтадӣ зол бинад ,у солеҳи фоҷир ,у олами ҷоҳил , ва шукр кунанд бар ончии худои таъолии эшонро дод Фостбқўои алхироти қёмои бшкраҳ , башитобед ё уммати Муҳамади бшкри неъмат , ва ёфт амну офият , то неъмати бпоиду биафзояд , ва рене бигурезаду осони осони бознёид . Амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт : « аҳзрўои нФори алнъми Фмои кули шоради бмрдўд » .

وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً این مشیت قدرتست. میگوید: و لو شاء لجمعکم علی الحقّ، اگر خدای خواستی همه را بر دین حق جمع آوردی، که بدان قادر است و توان آن دارد. این همچنانست که جای دیگر گفت: وَ لَوْ شِئْنا لَآتَیْنا کُلَّ نَفْسٍ هُداها، و قیل معناه: و لو شاء اللَّه لجعلکم علی ملة واحدة فی دعوة جمیع الانبیاء، اگر اللَّه خواستی شما را در دعوت همه انبیا یک گروه کردی در یک ملّت، تا دو تن در دین خویش مختلف نبودندی، لکن بیازماید شما را در آنچه شما را داد از کتاب و سنّت تا مهتدی ضالّ بیند، و صالح فاجر، و عالم جاهل، و شکر کنند بر آنچه خدای تعالی ایشان را داد فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ قیاما بشکره، بشتابید یا امّت محمّد بشکر نعمت، و یافت امن و عافیت، تا نعمت بپاید و بیفزاید، و رنه بگریزد و آسان آسان بازنیاید. امیر المؤمنین علی (ع) گفت: «احذروا نفار النعم فما کلّ شارد بمردود».

Ва қол : « азои васлати аликми атрофи алнъми Флои тнФрўои ақсоҳои бқлаҳи алшкр » .

و قال: «اذا وصلت الیکم اطراف النعم فلا تنفروا اقصاها بقلّة الشکر».

Маънӣ дигар гуфтаанд : Фостбқўо алхирот башитобед ё уммати Муҳамади бникиҳо ва кирдорҳои писандида , пеш аз онкӣ Фоӣт шавад бмрг ,у илайҳ

معنی دیگر گفته‌اند: فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ بشتابید یا امّت محمّد بنیکیها و کردارهای پسندیده، پیش از آنکه فائت شود بمرگ، و الیه‌

Ашор алнабӣ ( с ) : раҳми аллоҳи амрءои назари лнФсаҳу маҳди лрмсаҳ , мо доми расанаи мрхӣ ,у ҳаблаи алии ғорбаҳи млқӣ , қабл أни инФди аҷала , Финқтъи амала .

اشار النبی (ص): رحم اللَّه امرءا نظر لنفسه و مهّد لرمسه، ما دام رسنه مرخی، و حبله علی غاربه ملقی، قبل أن ینفد اجله، فینقطع عمله.

إлии аллоҳи мрҷъкми ҷмиъои Финбӣкми бмои кантами фӣаи тхтлФўни бозгашти шумо ки уммати мҳмдоид , ва эшон ки аҳли китоби пешину шароеъ мухталифа буданд ҳама бо худоӣаст , бо вай гардид , ва шуморо хабар кунад бончаҳ дар он мухталиф будеду ҷудои ҷудои гӯй .

إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ بازگشت شما که امّت محمّداید، و ایشان که اهل کتاب پیشین و شرایع مختلفه بودند همه با خدای است، با وی گردید، و شما را خبر کند بآنچه در آن مختلف بودید و جدا جدا گوی.

Ва أни аҳкми бинҳми бмои أнзли аллоҳи ин « ан » маътӯфаст бо сари сухан ки гуфт :у أнзлнои إлики алкитоб , яъне :у أнзлнои алики ани аҳкму أн . Низ фиристодем бтўи фармон ки ҳукм кун миёни аҳли китоби бончаҳи худоӣ фурӯ фиристод ,у лои татаббуъи أҳўоءҳм ва бар пай боист эшон Марв дар он ҳукм ки аз ту мехоҳанд . Гуфтаанд : сабаби нузули ин ояти он буд ки рؤсоءи ҷуҳудон бо якдигар гуфтанд ки то рӯему Муҳамадро дар фитна афканем ва аз он дайн ки бар онаст баргардонем . Омаданд ва гуфтанд : ё Муҳамади ту доне ки агар мо атбоъ ту кунем , мардумони ҳамаи атбоъ ту кунанд , ва пас рӯ ту бошанд , акнӯн бидон ки моро хасмонанду троФъу тҳокм бар ту май орем . Агар ту моро бар хасмони мо ҳукм кунӣ мо бтўи имони орем .

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ این «ان» معطوف است با سر سخن که گفت: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ، یعنی: و أنزلنا الیک ان احکم و أن. نیز فرستادیم بتو فرمان که حکم کن میان اهل کتاب بآنچه خدای فرو فرستاد، وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ و بر پی بایست ایشان مرو در آن حکم که از تو میخواهند. گفته‌اند: سبب نزول این آیت آن بود که رؤساء جهودان با یکدیگر گفتند که تا رویم و محمّد را در فتنه افکنیم و از آن دین که بر آنست برگردانیم. آمدند و گفتند: یا محمّد تو دانی که اگر ما اتّباع تو کنیم، مردمان همه اتّباع تو کنند، و پس رو تو باشند، اکنون بدان که ما را خصمان‌اند و ترافع و تحاکم بر تو می‌آریم. اگر تو ما را بر خصمان ما حکم کنی ما بتو ایمان آریم.

Мустафо ( с ) сари возд , ва аз шунидани сухани эшон баргашт . Раби Алъоламин дар он ҳоли ин оят фиристод ки : ё Муҳамади миёни аҳли китоб ҳукм кун бмўҷби қуръону шариъати исломи чунон ки бтў фурӯ фиристодем ,у муроди эшон хилоф онаст ту бар паии муроди эшон Марв ,у аҳзрҳми أни иФтнўки ани баъзи мо أнзли аллоҳи إлик яъне фии алқуръони ман алқсосу алрҷм , бипарҳез аз эшон , набояд ки турои бгрдоннд аз ҳукми қисосу рҷм ки худоӣ дар қуръони бтў фурӯ фиристод . Фإни тўлўо агар баргарданд ин ҷуҳудон аз имону ҳукми қуръон , пас бидон ки аллоҳ мехоҳад ки он баргаштан эшон сабаби уқубат эшон гирданд , أни исибҳми ббъзи знўбҳми баъзи ӣнҷои бмънӣ куласт , яъне ки дар дунёи эшонро бгноҳони эшон уқубат кунад , ва дар охират ҷазо диҳад , пас уқубати эшон дар дунёи ҷилоу нафй буд аз хону мони биФкндну овора кардан ,у азоби охират худ барҷост ,у إни ксирои ман анноси лФосқўн эйу ани ксирои ман алиҳўди лкоФрўн .

مصطفی (ص) سر وازد، و از شنیدن سخن ایشان برگشت. رب العالمین در آن حال این آیت فرستاد که: یا محمّد میان اهل کتاب حکم کن بموجب قرآن و شریعت اسلام چنان که بتو فرو فرستادیم، و مراد ایشان خلاف آنست تو بر پی مراد ایشان مرو، وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکَ یعنی فی القرآن من القصاص و الرجم، بپرهیز از ایشان، نباید که ترا بگردانند از حکم قصاص و رجم که خدای در قرآن بتو فرو فرستاد. فَإِنْ تَوَلَّوْا اگر برگردند این جهودان از ایمان و حکم قرآن، پس بدان که اللَّه میخواهد که آن برگشتن ایشان سبب عقوبت ایشان گرداند، أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ بعض اینجا بمعنی کلّ است، یعنی که در دنیا ایشان را بگناهان ایشان‌ عقوبت کند، و در آخرت جزا دهد، پس عقوبت ایشان در دنیا جلا و نفی بود از خان و مان بیفکندن و آواره کردن، و عذاب آخرت خود برجاست، وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ ای و ان کثیرا من الیهود لکافرون.

أи Фҳкми алҷоҳлиаҳи ибғўн яъне أи итлбўни фии алзониини ҳукамои лами иأмрҳми аллоҳ ба ? ва ҳам аҳли алкитоб , комаи иФълаҳи аҳли алҷоҳлиаҳ , мегуяд : ин ҷуҳудон аз ту ҳукмӣ мехоҳанд дар ҳақи зониин ки аллоҳ он нафармӯдааст , ва эшон аҳл китоб худоанд !у китоб доронанд , яъне чаро он кунанд ки аҳл ҷоҳилият кунанд , ки китоб надоранд ,у ҳукми аҳли ҷоҳилияти он буд ки ҳукми рҷм чун бар зъФоءи эшон воҷиби гаштӣ илзом кардандӣ , ва чун бар ақўёи воҷиби гаштии он ҳукм бар эшон нрондндӣ ,у шарафиро ки дар насаб доштанд ё тавонгариро ё қӯтиро ки дар эшон буд рҷми бтҳмим бадал мекарданд , рӯй сиёҳ мекарданд ,у пушт бо пушт бар сутури миншонднд , ва эшонро бФзиҳти мигрдониднд , ва он гуҳ озод мекарданд . « тбғўн » бетаи қроءт шомӣаст , ва маънӣ онаст ки : ту ки расӯлӣ , ва шумо ки мслмонониди ҷуҳудон тамаъ медоранд ки шумо ҳукм ҷоҳилият ҷӯйед аз баҳри ҳўоءи эшон , ва дарин қроءт « тбғўн » мухотаба бо муъминонаст , аммо итоб бо ҷуҳудонаст ва зм эшонаст , яъне : أни тбғўои ҳукми алҷоҳлиаҳи ман аҷлҳм . Боқӣ биё хонанд яъне довар ҷоҳилият хоҳанд писандид ин ҷуҳудон , ва он он кас буд ки дар замони ҷоҳилияти тҳмим ӯ ниҳода буд . Он гуҳ гуфт : ва ман أҳсни ман аллоҳи ҳукамои лқўми иўқнўни ин лоами бмънӣ « ъанд »аст , яъне ъанд қавми иўқнўни биллоҳу бҳкмтаҳ ва ҳам أмаҳи Муҳамад ( с ) .

أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ یعنی أ یطلبون فی الزانیین حکما لم یأمرهم اللَّه به؟ و هم اهل الکتاب، کما یفعله اهل الجاهلیّة، میگوید: این جهودان از تو حکمی میخواهند در حقّ زانیین که اللَّه آن نفرموده است، و ایشان اهل کتاب خدااند! و کتاب داران‌اند، یعنی چرا آن کنند که اهل جاهلیت کنند، که کتاب ندارند، و حکم اهل جاهلیت آن بود که حکم رجم چون بر ضعفاء ایشان واجب گشتی الزام کردندی، و چون بر اقویا واجب گشتی آن حکم بر ایشان نراندندی، و شرفی را که در نسب داشتند یا توانگری را یا قوتی را که در ایشان بود رجم بتحمیم بدل میکردند، روی سیاه میکردند، و پشت با پشت بر ستور مینشاندند، و ایشان را بفضیحت میگردانیدند، و آن گه آزاد میکردند. «تبغون» بتا قراءت شامی است، و معنی آنست که: تو که رسولی، و شما که مسلمانانید جهودان طمع میدارند که شما حکم جاهلیت جویید از بهر هواء ایشان، و درین قراءت «تبغون» مخاطبه با مؤمنان است، امّا عتاب با جهودان است و ذمّ ایشانست، یعنی: أن تبغوا حکم الجاهلیة من اجلهم. باقی بیا خوانند یعنی داور جاهلیت خواهند پسندید این جهودان، و آن آن کس بود که در زمان جاهلیت تحمیم او نهاده بود. آن گه گفت: وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ این لام بمعنی «عند» است، یعنی عند قوم یوقنون باللّه و بحکمته و هم أمّة محمّد (ص).