Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои алиҳўду алнсорӣ ҳар чанд ки ҳукми ин оят бар умумаст ки албата ҳеҷ муъминро нест ки бо ҷуҳудону тарсоён мўолот гирад , чунон ки онҷо гуфт : лои итхзи алмؤмнўни алкоФрини أўлёءи ман дуни алмؤмнин , ҷой дигар гуфт : лои ттхзўои адуӣу ъдўкми أўлёء , аммо алӣ алхусус нузули ин оятро сабабӣ ҳаст ,у уламо дар он мухталифанд . Ътиаҳи бен Саиди алъўФӣ ва заҳрӣ гуфтанд : сабаби он буд ки рӯзи бадар чун он ҳазимату шикастагӣ бар кофарон афтод , ҷамоатии мусулмонон бо қавмии ҷуҳудон ки наздикону дӯстон эшон буданд мегуфтанд имон оред , пеш аз онкии шуморо рӯзии дигар чун рӯзи бадар пеш ояд , ва он гуҳи худ ҳеҷ бар ҷои нмонид . Молики бен алзиФ ки аз ҷуҳудон буд ҷавоб дод ки : шумо бидон ғарра гаштед ки ҷамъӣ аз Қурайш бикуштед , аз онкии эшонро дар ҷангу тадбири он илм набӯд ,у сози он кор надоштанд , агар моро рӯзӣ пеш ояд байнед ки шуморо бар мо даст набӯд , ва мо ба оӣим .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری‌ هر چند که حکم این آیت بر عموم است که البته هیچ مؤمن را نیست که با جهودان و ترسایان موالات گیرد، چنان که آنجا گفت: لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ، جای دیگر گفت: لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ، اما علی الخصوص نزول این آیت را سببی هست، و علما در آن مختلف‌اند. عطیّة بن سعید العوفی و زهری گفتند: سبب آن بود که روز بدر چون آن هزیمت و شکستگی بر کافران افتاد، جماعتی مسلمانان با قومی جهودان که نزدیکان و دوستان ایشان بودند میگفتند ایمان آرید، پیش از آنکه شما را روزی دیگر چون روز بدر پیش آید، و آن گه خود هیچ بر جای نمانید. مالک بن الضیف که از جهودان بود جواب داد که: شما بدان غره گشتید که جمعی از قریش بکشتید، از آنکه ایشان را در جنگ و تدبیر آن علم نبود، و ساز آن کار نداشتند، اگر ما را روزی پیش آید بینید که شما را بر ما دست نبود، و ما به آئیم.

Ибодаи бен алсомт алхзрҷӣ гуфт : ё расӯли аллоҳи маро дӯстонанд азин ҷуҳудони гуруҳе ки адади эшон фаровонаст ,у шавкати эшону қӯти эшон тамомаст ,у силаҳи эшон бисёр , аммо аз эшон ёрии нмихўоҳму дӯстони нмигирм ,у мўолоти эшон нмихўоҳм , ки ёру дӯсти ман ҷузи худоӣ ва расӯл нест . Абди аллоҳи абӣ селлул гуфт : ман бории мўолоти ҷуҳудону даст бо эшон яке доштан ва бо эшон пноҳидн фурӯ нагузорам , ки аз дўоӣру нўоӣби митрсм , рӯзгору ҳолу давлат гардонаст , набояд ки ҳол бар мо бигардад ва моро боишон ҳоҷат буд . Расӯл худо гуфт : агар ҳоҷат буд туро бо эшон ҳоҷат буд на ибодаро ,у мўолот бо эшон турост на вайро . Абди аллоҳ мунофиқ гуфт : пас ман ин майпазирам , ва раво медорам . Пас раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод .

عبادة بن الصامت الخزرجی گفت: یا رسول اللَّه مرا دوستان‌اند ازین جهودان گروهی که عدد ایشان فراوان است، و شوکت ایشان و قوت ایشان تمام است، و سلاح ایشان بسیار، اما از ایشان یاری نمیخواهم و دوستان نمیگیرم، و موالات ایشان نمیخواهم، که یار و دوست من جز خدای و رسول نیست. عبد اللَّه ابی سلول گفت: من باری موالات جهودان و دست با ایشان یکی داشتن و با ایشان پناهیدن فرو نگذارم، که از دوائر و نوائب میترسم، روزگار و حال و دولت گردان است، نباید که حال بر ما بگردد و ما را بایشان حاجت بود. رسول خدا گفت: اگر حاجت بود ترا با ایشان حاجت بود نه عباده را، و موالات با ایشان تراست نه وی را. عبد اللَّه منافق گفت: پس من این می‌پذیرم، و روا میدارم. پس رب العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد.

Садӣ гуфт : нузули ин ояти баъд аз воқеаи аҳад буд , қавмии мусулмонон аз мушрикони бтрсиднд . Яке гуфт : ман бар ҷуҳудони рӯм , ва аз эшон амон хоҳам , то эмини гирдам .

سدی گفت: نزول این آیت بعد از واقعه احد بود، قومی مسلمانان از مشرکان بترسیدند. یکی گفت: من بر جهودان روم، و از ایشان امان خواهم، تا ایمن گردم.

Дайгарӣ гуфт : ман базмин шом шавам . Аз эшон зинҳору паймони ситонам . Раби Алъоламин ин оят фиристод , ва ҳар дуро аз он мўолоти ҷуҳудону тарсоён боз зад , он гуҳ гуфт : бъзҳми أўлёءи баъзи ин ҷуҳудону тарсоёну мунофиқон дӯстон якдигаранд , нусрат медиҳанд якдигарро , ва бар мухолифати мусулмонони даст яке медоранд , бӯи Мӯсои ашъарӣ , умри хитобро гуфт : марои дабирӣ насронӣаст . Умр гуфт : қотлки аллоҳ ! алои атхзти ҳниФо , аммо самъати қавли аллоҳ : лои ттхзўои алиҳўду алнсории أўлёء ? бӯ Мӯсо гуфт : маро бо дайни вай чаҳ кор , марои дабирии вай бакораст на дайни вай . Умр гуфт : « лои акрмҳми ази аҳонҳми аллоҳ ,у лои أъзҳми ази أзлҳми аллоҳ ,у лои адинҳми ази ақсоҳми аллоҳ » .

دیگری گفت: من بزمین شام شوم. از ایشان زینهار و پیمان ستانم. رب العالمین این آیت فرستاد، و هر دو را از آن موالات جهودان و ترسایان باز زد، آن گه گفت: بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ این جهودان و ترسایان و منافقان دوستان یکدیگرند، نصرت میدهند یکدیگر را، و بر مخالفت مسلمانان دست یکی میدارند، بو موسی اشعری، عمر خطاب را گفت: مرا دبیری نصرانی است. عمر گفت: قاتلک اللَّه! الا اتخذت حنیفا، اما سمعت قول اللَّه: لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری‌ أَوْلِیاءَ؟ بو موسی گفت: مرا با دین وی چه کار، مرا دبیری وی بکار است نه دین وی. عمر گفت: «لا اکرمهم اذ اهانهم اللَّه، و لا أعزهم اذ أذلّهم اللَّه، و لا ادینهم اذ اقصاهم اللَّه».

Ва ман итўлҳми мнкм Фإнаҳ манеҳам фии мъсиаҳи аллоҳу схтаҳу азобаи явми алқёмаҳ , ҳар ки эшонро гузинад , ва ёрӣ диҳад , ва бдўстӣ гирад , фардо дар қиёмат бо эшонаст дар схту азоби худо . إни аллоҳи лои иҳдии алқўми алзолмин ҳар чаҳ дар қуръон аз ин лафзаст дар золим ва дар фосиқ , маънӣ онаст ки аллоҳи созандаи кор эшон нест . Ваҷҳе дигараст ки ҳар чаҳ дар он ло иҳдӣаст маънии он золиму фосиқ ,у ҷуз аз он кофараст . Мегуяд : роҳнамоӣ нест он касро ки дар илми аллоҳи кофарии рост яъне : алкоФрини фии илма .

وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ فی معصیة اللَّه و سخطه و عذابه یوم القیامة، هر که ایشان را گزیند، و یاری دهد، و بدوستی گیرد، فردا در قیامت با ایشان است در سخط و عذاب خدا. إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ هر چه در قرآن از این لفظ است در ظالم و در فاسق، معنی آنست که اللَّه سازنده کار ایشان نیست. وجهی دیگر است که هر چه در آن لا یهدی است معنی آن ظالم و فاسق، و جز از آن کافر است. میگوید: راهنمایی نیست آن کس را که در علم اللَّه کافری راست یعنی: الکافرین فی علمه.

Фтрии аллазӣнаи фии қлўбҳми марази мараз эдар шакаст ,у нифоқ дар дайн , ва дар шаъни абди аллоҳи абӣ селлуласту асҳоби вай . Исоръўни Фиҳм яъне фии мўдаҳи аҳли алкитобу мъоўнтҳми алии алмуслимӣни болқоءи алохбори илайҳам . Мегуяд : ин мунофиқон дар суҳбати ҷуҳудони миштобнд , ва бо эшон мўолоти мигирнд ,у мигўинд ки : аз гардиш рӯзгор метарсим ки бар Муҳамади ҷой шикастагӣ уфтад ,у кори вай басар нашавад , ё хушки солӣу қаҳтӣ дар пеш ояд ,у бнъмти эшон моро ҳоҷат буд , ё аз душманӣ ранҷӣ расад ки бмъоўнти эшон муҳтоҷ бошем , пас бо эшон анбӯҳ бошем ва бо эшон паноҳем рӯзи ҳоҷатро . Теми кломҳм , ӣнҷои сухани эшон тамом шуд .

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مرض ایدر شک است، و نفاق در دین، و در شأن عبد اللَّه ابی سلول است و اصحاب وی. یُسارِعُونَ فِیهِمْ یعنی فی مودّة اهل الکتاب و معاونتهم علی المسلمین بالقاء الاخبار الیهم. میگوید: این منافقان در صحبت جهودان میشتابند، و با ایشان موالات میگیرند، و میگویند که: از گردش روزگار میترسیم که بر محمد جای شکستگی افتد، و کار وی بسر نشود، یا خشک سالی و قحطی در پیش آید، و بنعمت ایشان ما را حاجت بود، یا از دشمنی رنجی رسد که بمعاونت ایشان محتاج باشیم، پس با ایشان انبوه باشیم و با ایشان پناهیم روز حاجت را. تمّ کلامهم، اینجا سخن ایشان تمام شد.

Фъсии аллоҳи أни иأтии болФтҳ воҷибаст аз худои таъолӣ бар ваъдае ки мؤмнонро додааст , ки мусулмононро бар кофарон зафар диҳад ва нусрат кунад бар мухолифони дайн ,у фатҳи орад яъне фатҳи Макка , « ӯ амри ман ъндаҳ » ё корӣ барсозад аз наздики хеш , ва он се чизаст : тзлили ҷуҳудону кашфи мунофиқону ҳазимати мушрикон . Фисбҳўои алии мо أсрўои фии أнФсҳми нодмини пас чун аллоҳи таъолии муъминонро фатҳ ва нусрат дод ,у ҷуҳудони хори гаштанд , он мунофиқон аз ончӣ дар дил доштанд ки бо эшон мўолот кунанд ва хабарҳо боишон афкананд , пушаймон шуданд , ва муъминон гуфтанд : « أи ҳؤлоءи аллазӣнаи أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳм » ин ҷуҳудон онанд ки савганди михўрнд бо мунофиқон ки мо бо шмооим . Ҳбтти أъмолҳми он умедҳои мунофиқон ва он пноҳидни эшон ботил шуд . Ва агар гӯйии ҳؤлоء мунофиқонанд ,у лмъкми коф ва мем ҷуҳудонанд , ваҷҳе дорад ,у қавли пешина бааст ки коф ва мем бар мунофиқон наҳйу ҳؤлоء бар ҷуҳудон . Ва раво бошад ки ҳؤлоء мунофиқон бошанду мъкм .

فَعَسَی اللَّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ واجب است از خدای تعالی بر وعده‌ای که مؤمنانرا داده است، که مسلمانان را بر کافران ظفر دهد و نصرت کند بر مخالفان دین، و فتح آرد یعنی فتح مکه، «او امر من عنده» یا کاری برسازد از نزدیک خویش، و آن سه چیز است: تذلیل جهودان و کشف منافقان و هزیمت مشرکان. فَیُصْبِحُوا عَلی‌ ما أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نادِمِینَ پس چون اللَّه تعالی مؤمنان را فتح و نصرت داد، و جهودان خوار گشتند، آن منافقان از آنچه در دل داشتند که با ایشان موالات کنند و خبرها بایشان افکنند، پشیمان شدند، و مؤمنان گفتند: «أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ» این جهودان آنند که سوگند میخورند با منافقان که ما با شماایم. حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ آن امیدهای منافقان و آن پناهیدن ایشان باطل شد. و اگر گویی هؤُلاءِ منافقان‌اند، و لَمَعَکُمْ کاف و میم جهودان‌اند، وجهی دارد، و قول پیشینه به است که کاف و میم بر منافقان نهی و هؤلاء بر جهودان. و روا باشد که هؤلاء منافقان باشند و معکم.

Муъминон , яъне ки муъминон гуфтанд он гуҳ ки сари мунофиқон ошкоро шуд ки : ин мунофиқон эшонанд ки савгандон ёд карданд боямон мғлзаҳ ки мо мؤмноним , ва ёр эшонем бар ҳар ки мухолиф эшонаст , раб Алъоламин гуфт : ҳбтти أъмолҳми бтли кули хайри ъмлўаҳи бкФрҳм , Фأсбҳўои хосрини сорўои илои алнору врси алмؤмнўни мнозлҳми ман алҷнаҳ .

مؤمنان، یعنی که مؤمنان گفتند آن گه که سرّ منافقان آشکارا شد که: این منافقان ایشانند که سوگندان یاد کردند بایمان مغلّظه که ما مؤمنانیم، و یار ایشانیم بر هر که مخالف ایشان است، رب العالمین گفت: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ بطل کل خیر عملوه بکفرهم، فَأَصْبَحُوا خاسِرِینَ صاروا الی النّار و ورث المؤمنون منازلهم من الجنة.

Иқўли аллазӣнаи омнўо бе ваов қроءти ҳиҷозӣ ва шомӣаст , боқии ҳама бӯов хонанд ,у иқўли бнсби лоами абӯ Амр хонд ,у иқўл атфаст бар Фъсии аллоҳи أни иأтӣ , яъне :у ъсии ани иқўл . Боқии брФъ лоам хонанд бар истиноф , эй :у иқўли аллазӣнаи амнўо .

یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا بی واو قراءت حجازی و شامی است، باقی همه بواو خوانند، و یقول بنصب لام ابو عمرو خواند، و یقول عطف است بر فَعَسَی اللَّهُ أَنْ یَأْتِیَ، یعنی: و عسی ان یقول. باقی برفع لام خوانند بر استیناف، ای: و یقول الّذین امنوا.

Қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои ман иртди мнкми ани дайнаи маданӣу шомии иртдд бтхФиФ хонанд доли аввали бксру доли дувуми сокин , боқӣ бтшдид хонанд бики дол ,у маънӣ ҳар ду яксонаст , ду луғатаст бики маънӣ , тахфифу изҳори луғати аҳли ҳиҷоз ,у ташдиду идғом луғат темем , ва мислаи қавла : ва ман ишоққ алрасул ,у қавла ва ман ишоқи аллоҳ .

قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ مدنی و شامی یرتدد بتخفیف خوانند دال اول بکسر و دال دوم ساکن، باقی بتشدید خوانند بیک دال، و معنی هر دو یکسانست، دو لغت است بیک معنی، تخفیف و اظهار لغت اهل حجاز، و تشدید و ادغام لغت تمیم، و مثله قوله: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ، و قوله وَ مَنْ یُشَاقِّ اللَّهَ.

Ва ин ояти ишорати фарои аҳл радатаст , эшон ки пас аз вафоти Мустафо ( с ) муртади гаштанд , ва ин далеласт бар эъҷози қуръону сиҳҳати набуввати Мустафо ки ахбор аз ғайбаст , ва чунон ки хабар дод чунон омад .

و این آیت اشارت فرا اهل ردّت است، ایشان که پس از وفات مصطفی (ص) مرتد گشتند، و این دلیل است بر اعجاز قرآن و صحّت نبوت مصطفی که اخبار از غیب است، و چنان که خبر داد چنان آمد.

Ва бар ҷумлаи аҳли радати ёздаҳ нафар буданд : се дар аҳди Мустафо дар охири умри вай , ва ҳафт дар аҳди абӯи бикри садиқ , ва яке дар аҳди умри хитоб . Аммо он се нафар ки муртади гаштанди брўзгори Мустафо ( с ) дар охири аҳди вай , бнў мдҳҷ буданд ,у раиси эшон асвади алкзоб буд , мардии коҳини мшъбз ки дар Яман ватан доштӣ ,у даъвӣ пайғомбарӣ кард ,у уммоли расӯли худоро аз Яман берун кард . Пас худои таъолии вайро ҳалок кард бадасти фирӯзи алдилмӣ ,у злки анаи байтау қатлаи алии фарроша , Фқол алнабӣ ( с )у ҳўи болмдинаҳи қатли алосўди алборҳаҳи раҷули муборак .

و بر جمله اهل ردّت یازده نفر بودند: سه در عهد مصطفی در آخر عمر وی، و هفت در عهد ابو بکر صدّیق، و یکی در عهد عمر خطاب. اما آن سه نفر که مرتد گشتند بروزگار مصطفی (ص) در آخر عهد وی، بنو مدحج بودند، و رئیس ایشان اسود الکذاب بود، مردی کاهن مشعبذ که در یمن وطن داشتی، و دعوی پیغامبری کرد، و عمّال رسول خدا را از یمن بیرون کرد. پس خدای تعالی وی را هلاک کرد بدست فیروز الدیلمی، و ذلک انّه بیّته و قتله علی فراشه، فقال النبی (ص) و هو بالمدینة قتل الاسود البارحة رجل مبارک.

Қил : ва ман ҳў ? қол : фирӯз , ва дар ривоят дигар гуфтанд : фази фирӯз , Фбшри слии аллоҳи алайҳу силами асҳобаи бҳлоки алосўд . Фирқаи дувуми бнў Ҳанифа буданд дар имомаҳу раиси эшон мсилмаҳи бен ҳабиби абӯи алмнзри алкзоби алҳнФӣ ки даъвӣ пайғомбарӣ кард андари имомаҳ ,у брсўли худои набшат : ман мсилмаҳи расӯли аллоҳи илои Муҳамади расӯли аллоҳ , аммо баъди ?фони аларзи нисфҳо лак ва нисфҳо лӣ . Ва расӯли худои ҷавоби набшат : « ман Муҳамади расӯли аллоҳи илои мсилмаҳи алкзоб , аммо баъди Фи إни алأрзи ллаҳи иўрсҳои ман ишоءи ман ибодау алъоқбаҳи ллмтқин » .

قیل: و من هو؟ قال: فیروز، و در روایت دیگر گفتند: فاز فیروز، فبشّر صلّی اللَّه علیه و سلم اصحابه بهلاک الاسود. فرقه دوم بنو حنیفه بودند در یمامه و رئیس ایشان مسیلمة بن حبیب ابو المنذر الکذاب الحنفی که دعوی پیغامبری کرد اندر یمامه، و برسول خدا نبشت: من مسیلمة رسول اللَّه الی محمد رسول اللَّه، اما بعد فان الارض نصفها لک و نصفها لی. و رسول خدا جواب نبشت: «من محمد رسول اللَّه الی مسیلمة الکذاب، امّا بعد ف إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ».

Пас расӯл ( с ) аз дунё берун шуд ,у кори мсилмаҳ дар имомаҳ боло гирифт як чанде , он гуҳ дар аҳди абӯи бикри садиқи бадасти хуоту ваҳшӣ кушта шуд , то ваҳшӣ мегуфт пас аз он : қатлати хайри анноси фии алҷоҳлиаҳ ,у қатлати шари анноси фии алислом . Ва фирқаи сиўми бнў асад буданду раиси эшон талҳаи бен хўилд . Ин тлъаҳ дар ҳаёти Мустафо дар охири аҳди ваии даъвӣ пайғомбарӣ кард , ва пас аз вафоти Мустафои рӯзгорӣ дар он радат бимонаду абӯи бикри садиқи холиди валидро бо лашкарӣ баҷанг вай фиристод , вай бҳзимт шуд , рӯй ба шоми ниҳод , ва дар банӣ Ҳанифа гурехт , пас мусулмони гашту ҳасани ислома . Аммо он ҳафт гуруҳ ки пас аз вафоти Мустафо дар хилофати абӯи бикри садиқи муртади гаштанди яке қарора буд , раиси эшон ъиинаҳи бен ҳсн . Дувуми ғтФони амири эшон қурраи бен слмаҳ . Сиўми бнўи салими сари эшон алъҷоаҳи бен абди ёлил . Чаҳоруми бнўи ирбўъи меҳтари эшон молики бен нўираҳ .

پس رسول (ص) از دنیا بیرون شد، و کار مسیلمه در یمامه بالا گرفت یک چندی، آن گه در عهد ابو بکر صدیق بدست خوّات و وحشی کشته شد، تا وحشی میگفت پس از آن: قتلت خیر الناس فی الجاهلیة، و قتلت شرّ النّاس فی الاسلام. و فرقه سیوم بنو اسد بودند و رئیس ایشان طلحة بن خویلد. این طلعة در حیات مصطفی در آخر عهد وی دعوی پیغامبری کرد، و پس از وفات مصطفی روزگاری در آن ردّت بماند و ابو بکر صدیق خالد ولید را با لشکری بجنگ وی فرستاد، وی بهزیمت شد، روی به شام نهاد، و در بنی حنیفه گریخت، پس مسلمان گشت و حسن اسلامه. اما آن هفت گروه که پس از وفات مصطفی در خلافت ابو بکر صدّیق مرتد گشتند یکی قراره بود، رئیس ایشان عیینة بن حصن. دوم غطفان امیر ایشان قرة بن سلمه. سیوم بنو سلیم سر ایشان العجاه بن عبد یالیل. چهارم بنو یربوع مهتر ایشان مالک بن نویره.

Панҷуми тоӣФаҳ эй аз банӣ темему сари эшон занӣ буд ки ӯро сҷоҳаҳи бинт алмнзр мегуфтанд даъвӣ пайғомбарӣ кард ва худро бизанӣ ба мсилмаҳ алкзоб дод . Шашуми фирқаи канда буд раиси эшон алошъси бен Қайс . Ҳафтуми бнўи бикри бен воӣл буданд дар замини Баҳрайн ,у пешрави эшон алҳтими бен зайд буд . Аммо он фурқат ки дар аҳди умри хитоби муртади гаштанди ҷабалаи бен аиҳми алғсонӣ буду асҳоби вай . Ва ахбори аҳли радату қиссаи эшон дар таворих машҳураст ,у шарҳи он ӣнҷо эҳтимол накунад .

پنجم طائفه‌ای از بنی تمیم و سر ایشان زنی بود که او را سجاحه بنت المنذر میگفتند دعوی پیغامبری کرد و خود را بزنی به مسیلمة الکذّاب داد. ششم فرقه کنده بود رئیس ایشان الاشعث بن قیس. هفتم بنو بکر بن وائل بودند در زمین بحرین، و پیشرو ایشان الحطیم بن زید بود. امّا آن فرقت که در عهد عمر خطاب مرتد گشتند جبلة بن ایهم الغسانی بود و اصحاب وی. و اخبار اهل ردّت و قصه ایشان در تواریخ مشهور است، و شرح آن اینجا احتمال نکند.

ФсўФи иأтии аллоҳи бқўми иҳбҳму иҳбўнаҳи ин қавми абӯи бикр садиқасту холиди валид ,у сипоҳи ислому ғозёни уммат ки бо аҳли радат ҷанг карданду дайни ҳақро нусрат доданд . Чун абӯи бикри садиқи бқтоли эшон берун омад ,у лашкар ҷамъ кард , сози ҷанги бсохт , умр хитоб гуфт : Киеви тқотли анносу қади қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « амрати ани أқотли аннос ҳатто иқўлўои лои илоҳи алои аллоҳ , Фозои қолўои ъсмўои манӣ дмоءҳму амўолҳми алои баҳақҳо ,у ҳсобҳми алии аллоҳ » .

فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ این قوم ابو بکر صدّیق است و خالد ولید، و سپاه اسلام و غازیان امّت که با اهل ردّت جنگ کردند و دین حقّ را نصرت دادند. چون ابو بکر صدّیق بقتال ایشان بیرون آمد، و لشکر جمع کرد، ساز جنگ بساخت، عمر خطاب گفت: کیف تقاتل النّاس و قد قال رسول اللَّه (ص): «امرت ان أقاتل النّاس حتی یقولوا لا اله الا اللَّه، فاذا قالوا عصموا منّی دماءهم و اموالهم الا بحقّها، و حسابهم علی اللَّه».

Фқоли абӯи бикр : ҳозои ман ҳақҳо ,у аллоҳи лأқотлни ман фарқи байни алслоаҳу алзкоаҳ ,у алзии нафасии бедаи луи мнъўнии ъқоло ӯ ъноқои ммои конўои иؤдўнҳои илои расӯли аллоҳ , лқотлтҳми алайҳо . Қоли умр : Флмои раъйати аллоҳи шарҳи садри абии бикри лқтолҳм , урфати ана алҳақ . Қолўо :у أмри алии анноси холиди бен алўлид ,у қол : азои ғшитми дорои ман даври аннос , Фсмътми фӣҳо азонои ллслоаҳ , Фأмскўои анҳо ,у ани лами тсмъўои азонои Фшнўои алғораҳ .

فقال ابو بکر: هذا من حقّها، و اللَّه لأقاتلنّ من فرق بین الصلاة و الزکاة، و الّذی نفسی بیده لو منعونی عقالا او عناقا ممّا کانوا یؤدونها الی رسول اللَّه، لقاتلتهم علیها. قال عمر: فلمّا رأیت اللَّه شرح صدر ابی بکر لقتالهم، عرفت انّه الحقّ. قالوا: و أمّر علی النّاس خالد بن الولید، و قال: اذا غشیتم دارا من دور النّاس، فسمعتم فیها اذانا للصلاة، فأمسکوا عنها، و ان لم تسمعوا اذانا فشنّوا الغارة.

Муҷоҳид гуфт : ин қавми аҳл Ямананд ки Мустафо ( с ) эшонро гуфта : « атокми аҳли алимни ҳам ?илин қлўбоу арқи аФӣдаҳ ,у алоямон ӣмону алҳкмаҳи ямонӣа » .

مجاهد گفت: این قوم اهل یمن‌اند که مصطفی (ص) ایشان را گفته: «اتاکم اهل الیمن هم الین قلوبا و ارقّ افئدة، و الایمان یمان و الحکمة یمانیة».

Ва гуфтаанд ки : расӯли худоро азин оят пурседанд , салмони истода буд , дасти мубораки худ бар дӯши ваии ниҳод , гуфт : « ҳозоу зўўаҳ ,у луи кони аддӣни мълқои болсрёи лнои ?лаи риҷоли ман абноءи Форс ,у Фиҳми нзлт :у ани итўлўои истбдли қўмо ғайрикам сами лои икўнўои амсолкм » .

و گفته‌اند که: رسول خدا را ازین آیت پرسیدند، سلمان ایستاده بود، دست مبارک خود بر دوش وی نهاد، گفت: «هذا و ذووه، و لو کان الدّین معلّقا بالثریا لنا له رجال من ابناء فارس، و فیهم نزلت: و ان یتولّوا یستبدل قوما غیرکم ثم لا یکونوا امثالکم».

Ва ман алохбори алўордаҳи фии алмҳбаҳи мо рӯй инси бен молики ан алнабӣ ( с ) , қол : « слос ман кун фӣаи ваҷди таъми алоямон : ман кони аллоҳу расӯлаи аҳби илайҳи ммои сўоҳмо , ва ман кони иҳби алмрءи лои иҳбаҳи алои аллоҳ , ва ман кони أни илқии фии алнори аҳби илайҳи ман ани ирҷъи илои алкФр , баъди ази أнқзаҳ аллоҳ манеҳ » .

و من الاخبار الواردة فی المحبّة ما روی انس بن مالک عن النّبی (ص)، قال: «ثلاث من کن فیه وجد طعم الایمان: من کان اللَّه و رسوله احبّ الیه ممّا سواهما، و من کان یحبّ المرء لا یحبّه الا اللَّه، و من کان أن یلقی فی النار احبّ الیه من ان یرجع الی الکفر، بعد اذ أنقذه اللَّه منه».

Ва қол ( с ) : « ман аҳби лқоءи аллоҳи аҳби аллоҳи лқоءаҳ , ва ман караи лқоء » аллоҳи караи аллоҳи лқоءаҳ » .

و قال (ص): «من احبّ لقاء اللَّه احبّ اللَّه لقاءه، و من کره لقاء» اللَّه کره اللَّه لقاءه».

Ва қол : « ани аллоҳи азои аҳби ъбдои дуои Ҷабраили Фқол : ании аҳби Флонои Фоҳбаҳ , қол : Фиҳбаҳи Ҷабраил , сами инодии фии алсмоءи Фиқўл : ани аллоҳи иҳби Флонои Фоҳбўаҳ , Фиҳбаҳи аҳли алсмоء , сами иўзъи ?лаи алқбўли фии аларз » .

و قال: «انّ اللَّه اذا احبّ عبدا دعا جبرئیل فقال: انّی احبّ فلانا فاحبّه، قال: فیحبّه جبرئیل، ثمّ ینادی فی السّماء فیقول: انّ اللَّه یحبّ فلانا فاحبّوه، فیحبّه اهل السّماء، ثمّ یوضع له القبول فی الارض».

Ва ани инси ани рҷлои қол ё расӯли аллоҳи маттии алсоъаҳ ? қол : « вилк ва мо аъддти лҳо » ? қол : мо аъддти лҳои алои ании аҳби аллоҳу расӯла . Қол : « анати маъаи ман аҳббт » ,у қол : « ани аллоҳи ъзу ҷли азои аҳби ъбдои алқии ҳубаи фии алмоء , ман шурби ман злки алмоءи аҳбаҳ » ,у қол : « азои аҳби аллоҳи ъбдои ҳмоаҳи алднёи комаи изли иҳмии аҳдкми сқимаҳи алмоء ,у азои аҳби аллоҳи ъбдои астъмлаҳ » , қил : ё расӯли аллоҳу Киеви истъмлаҳ ? қол : « иҳбби илайҳи тоъатау иўФқаҳи лҳо » .

و عن انس انّ رجلا قال یا رسول اللَّه متی السّاعة؟ قال: «ویلک و ما اعددت لها»؟ قال: ما اعددت لها الا انّی احبّ اللَّه و رسوله. قال: «انت مع من احببت»، و قال: «انّ اللَّه عز و جل اذا احبّ عبدا القی حبّه فی الماء، من شرب من ذلک الماء احبّه»، و قال: «اذا احبّ اللَّه عبدا حماه الدّنیا کما یظلّ یحمی احدکم سقیمه الماء، و اذا احبّ اللَّه عبدا استعمله»، قیل: یا رسول اللَّه و کیف یستعمله؟ قال: «یحبّب الیه طاعته و یوفّقه لها».

Ва фии баъзи кутуби аллоҳ : « абдӣ ! أноу ҳқки лаки муҳиб , Фбҳқӣ алейк кун лии мҳбо » .

و فی بعض کتب اللَّه: «عبدی! أنا و حقّک لک محبّ، فبحقّی علیک کن لی محبّا».

Қавла : أзлаҳи алии алмؤмнин яъне боллину алрҳмаҳ , أъзаҳи алии алкоФрини болғлзаҳ . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : أшдоءи алии алкФори рҳмоءи бинҳм . Иқоли добаҳи злўли байнаи алзл ( бксри алзол ) , азои кони линои саҳли алқёд ,у алзли бксри алзоли хилофи алзли болзм , лони алаввали аллину алонқёд ,у ассонии алҳўону алостхФоФ . Мегуяд : мؤмнонро мутавозеъанд фурӯтану нарми паҳлуу чарби сухан , кқўлаҳи таъолӣ :у ибоди арраҳмони аллазӣнаи имшўни алии алأрзи ҳўно бо муъминон чунинанд аммо бар кофарон дуруштанду тунду тез , чунон ки дадони биёбон дар Фрисаҳ хеш уфтанд , эшон дар кофарон ва бедайнон уфтанд , ва бо эшон бакӯшанд , инаст ки раб алъзаҳ гуфт : иҷоҳдўни фии сиблати аллоҳу лои ихоФўни лўмаҳи лоӣм , на чун мунофиқонанд ки муроқибат кофарон мекунанд ва аз маломати эшон митрснд .

قوله: أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ یعنی باللین و الرّحمة، أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ بالغلظة. همانست که جای دیگر گفت: أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ. یقال دابّة ذلول بیّنة الذّل (بکسر الذّال)، اذا کان لیّنا سهل القیاد، و الذّل بکسر الذّال خلاف الذلّ بالضم، لانّ الاول اللین و الانقیاد، و الثّانی الهوان و الاستخفاف. میگوید: مؤمنانرا متواضع‌اند فروتن و نرم پهلو و چرب سخن، کقوله تعالی: وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً با مؤمنان چنین‌اند امّا بر کافران درشت‌اند و تند و تیز، چنان که ددان بیابان در فریسه خویش افتند، ایشان در کافران و بی‌دینان افتند، و با ایشان بکوشند، اینست که رب العزة گفت: یُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ، نه چون منافقان‌اند که مراقبت کافران میکنند و از ملامت ایشان میترسند.

Қоли абӯи зр : « аўсонии расӯли аллоҳ ( с ) бсбъ : бҳби алмсокин ва алднў манеҳам ,у أни асли раҳмӣу ани ҷФўнӣ ,у أни анзри илои ман ҳўи дунӣу лои анзри илои ман ҳўи фавқӣ ,у أни ақўл алҳақу ани кони маро ,у ани лои ахоФи фии аллоҳи лўмаҳи лоӣм ,у ани лои асӣли анноси шиӣо ,у أни астксри ман қавли лои ҳавлу лои қувваи алои биллоҳ » .

قال ابو ذر: «اوصانی رسول اللَّه (ص) بسبع: بحبّ المساکین و الدّنوّ منهم، و أن اصل رحمی و ان جفونی، و أن انظر الی من هو دونی و لا انظر الی من هو فوقی، و أن اقول الحق و ان کان مرّا، و ان لا اخاف فی اللَّه لومة لائم، و ان لا اسئل النّاس شیئا، و أن استکثر من قول لا حول و لا قوّة الا باللّه».

Злки фазли аллоҳ эй мҳбтҳми ллаҳу лини ҷонибаами ллмслмин ,у шдтҳми алии алкоФрини тФзли ман аллоҳи алайҳим . . .

ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ ای محبّتهم للَّه و لین جانبهم للمسلمین، و شدتهم علی الکافرین تفضّل من اللَّه علیهم...

إнмо валекам аллоҳу расӯлае анмои воликму мўоликму мтўликми аллоҳу расӯла .

إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ ای انّما والیکم و موالیکم و متولیکم اللَّه و رسوله.

Валеу мавло дар луғати араб ҳар ду якеаст . Иқўли таъолӣ : аллоҳ вале аллазӣнаи омнўо ,у қоли фии мавзеи охир : злки бأни аллоҳи мавлои аллазӣнаи омнўо ,у мъноҳмои воҳид ,у фии алхбр : ман канти мавлоаи феълии мавлоа

ولی و مولی در لغت عرب هر دو یکیست. یقول تعالی: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا، و قال فی موضع آخر: ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا، و معناهما واحد، و فی الخبر: من کنت مولاه فعلی مولاه‌

Яъне фии влоиаҳи аддӣн ,у ҳаии аҷали алўлоёт . Гуфтаанд : вилояти ӣнҷои бмънӣ иттисоласт : « аллоҳ вале аллазӣнаи омнўо » ва « мавлои аллазӣнаи омнўо » лонаи ҷлу ъзи қади вслҳми брҳмтаҳу ҳўи ялии амўрҳм ,у ихтсҳми болрҳмаҳи дуни ғайриҳам . Мегуяд : муъминонанд ки брҳмти аллоҳ махсӯсанд , ва бо худои пайванд дӯстӣ доранд ,у худои корсозу ҳамдилу ёри эшон , ва ҳамчунин « ман канти мавлоаи феълии мавлоа » .

یعنی فی ولایة الدّین، و هی اجلّ الولایات. گفته‌اند: ولایت اینجا بمعنی اتصال است: «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا» و «مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا» لانّه جلّ و عزّ قد وصلهم برحمته و هو یلی امورهم، و یختصّهم بالرّحمة دون غیرهم. میگوید: مؤمنان‌اند که برحمت اللَّه مخصوص‌اند، و با خدای پیوند دوستی دارند، و خدای کارساز و همدل و یار ایشان، و همچنین‌ «من کنت مولاه فعلیّ مولاه».

Мегуяд : ҳар ки маро дар дайну эътиқод бо вай пайвандасту дӯстӣ , алиро бо вай пайвандасту дӯстӣ , ва ин шарафу фазли алӣ ( ъ )ро гуфт .

میگوید: هر که مرا در دین و اعتقاد با وی پیوند است و دوستی، علی را با وی پیوند است و دوستی، و این شرف و فضل علی (ع) را گفت.

Ва ман фазоъили алӣ ( ъ ) мо рӯй умрони бен ҳсини ан алнабӣ ( с ) қол : « ани улёи манӣ ва ано манеҳ ,у ҳў вале кули муъмини баъдӣ » .

و من فضائل علی (ع) ما روی عمران بن حصین انّ النّبی (ص) قال: «انّ علیّا منّی و انا منه، و هو ولیّ کل مؤمن بعدی».

Ва ани ибни умри қол : « охии расӯли аллоҳ ( с ) байни асҳоба , Фҷоءи алии тдмъ айнана , ҳозои алӣ валекам , аллоҳами воли ман волоа ,у оди ман ъодоаҳ , Фқоли охяти байни асҳобку лами тؤохи бинӣу байни аҳад ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « анати ахии фии алднёу алохраҳ » ,у қол : « анати манӣ бмнзлаҳи ҳорӯни ман Мӯсои алои ана , лои набии баъдӣ » .

و عن ابن عمر قال: «آخی رسول اللَّه (ص) بین اصحابه، فجاء علیّ تدمع عیناه، هذا علی ولیّکم، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، فقال آخیت بین اصحابک و لم تؤاخ بینی و بین احد؟ فقال رسول اللَّه (ص): «انت اخی فی الدّنیا و الآخرة»، و قال: «انت منّی بمنزلة هارون من موسی الا انّه، لا نبیّ بعدی».

Ва рӯй алрзои ани обоӣаҳи ани алӣ ( ъ ) қол : « қоли лии расӯли аллоҳ ( с ) : лӣси фии алқёмаҳи рокиби ғайрино ,у нҳни арбаъа , Фқоми илайҳи раҷули ман алонсори Фқоли Фдоки абӣу أмии анат ва ман ? қол : أнои алии алброқ ,у ахии солеҳи алии ноқаи аллоҳи алтии ъқрт ,у ъмии Ҳамзаи алии ноқтии алъзбоء ,у ахии алии алии ноқаи ман фавқи алҷнаҳ ,у бедаи лўоءи алҳмди инодӣ : лои илоҳи алои аллоҳ , Муҳамади расӯли аллоҳ » .

و روی الرّضا عن آبائه عن علی (ع) قال: «قال لی رسول اللَّه (ص): لیس فی القیامة راکب غیرنا، و نحن اربعة، فقام الیه رجل من الانصار فقال فداک ابی و أمی انت و من؟ قال: أنا علی البراق، و اخی صالح علی ناقة اللَّه الّتی عقرت، و عمّی حمزة علی ناقتی العضباء، و اخی علی علی ناقة من فوق الجنة، و بیده لواء الحمد ینادی: لا اله الا اللَّه، محمّد رسول اللَّه».

Ва қол ( с ) : « азои кони явми алқёмаҳи навадят ман батнони алърш : нъми алأби Абуки иброҳӣми Алхалӣл ,у нъми алохи ахўки алии бен абии толиб » !

و قال (ص): «اذا کان یوم القیامة نودیت من بطنان العرش: نعم الأب ابوک ابراهیم الخلیل، و نعم الاخ اخوک علی بن ابی طالب»!

Ва ани абии Саиди алхдрии қол : назари расӯли аллоҳ ( с ) фии ваҷҳи алии бен абии толиби Фқол : « кизби ман изъми анаи иҳбнӣу ҳўи ибғзк » .

و عن ابی سعید الخدری قال: نظر رسول اللَّه (ص) فی وجه علیّ بن ابی طالب فقال: «کذب من یزعم انّه یحبّنی و هو یبغضک».

Алии Муртазои ибн ъам Мустафои шавҳари хотуни қиёмати Фотимаи Заҳро ки хилофатро ҳорс буд ,у авлиёро садру бадар буд чунон ки набуввати бмстФӣ хатм карданд хилофати хлФоءи рошидин буи хатм карданд .

علیّ مرتضی ابن عم مصطفی شوهر خاتون قیامت فاطمه زهرا که خلافت را حارس بود، و اولیا را صدر و بدر بود چنان که نبوت بمصطفی ختم کردند خلافت خلفاء راشدین بوی ختم کردند.

Хотамати набуввату хотамати хилофат ҳар ду баҳам аз одами бмирос ҳаме омад ъсрои баъди аср , то бъҳди давлати Мустафои хотамати набуввати бмирос бмстФӣ расед ,у хотамати хилофати бълӣ Муртазо расед . Рақиби исмату набувват буд , унсури илму ҳикмат буд , ихлосу сидқу яқину таваккулу тақвоу вараъи шиору дсори вай буд , ҳайдари каррор буд , соҳиби зўи алФқор буд , Сайиди муҳоҷиру ансор буд . Рӯзи хайбар Мустафо гуфт : « лأътини ҳзаҳи алроиаҳи ғдои рҷлои иФтҳи аллоҳи алии идиаҳ , иҳби аллоҳу расӯла ,у иҳбаҳи аллоҳу расӯла » .

خاتمت نبوّت و خاتمت خلافت هر دو بهم از آدم بمیراث همی آمد عصرا بعد عصر، تا بعهد دولت مصطفی خاتمت نبوت بمیراث بمصطفی رسید، و خاتمت خلافت بعلی مرتضی رسید. رقیب عصمت و نبوت بود، عنصر علم و حکمت بود، اخلاص و صدق و یقین‌ و توکل و تقوی و ورع شعار و دثار وی بود، حیدر کرّار بود، صاحب ذو الفقار بود، سیّد مهاجر و انصار بود. روز خیبر مصطفی گفت: «لأعطینّ هذه الرایة غدا رجلا یفتح اللَّه علی یدیه، یحبّ اللَّه و رسوله، و یحبّه اللَّه و رسوله».

Фардои ин рояти нусрати исломи бадасти мардии даҳум ки худоу расӯлро дӯст дорад ,у худоу расӯл ӯро дӯст доранд .

فردا این رایت نصرت اسلام بدست مردی دهم که خدا و رسول را دوست دارد، و خدا و رسول او را دوست دارند.

Ҳамаи шаби саҳоба дар ин андеша буданд ки фардои илми ислому рояти нусрати лои илоҳи алои аллоҳи бкдом садиқ хоҳад супурд . Дигари рӯз Мустафо гуфт : « ин алии бен абии толиб » ?

همه شب صحابه در این اندیشه بودند که فردا علم اسلام و رایت نصرت لا اله الا اللَّه بکدام صدیق خواهد سپرد. دیگر روز مصطفی گفت: «این علی بن ابی طالب»؟

Гуфтанд : ё расӯли аллоҳи ҳўи ишткии Айнӣа , чашмаш бадарадаст . Гуфт : ӯро биёред . Биовараданд .

گفتند: یا رسول اللَّه هو یشتکی عینیه، چشمش بدرد است. گفت: او را بیارید. بیاوردند.

Забони муборак хеш бичишам ӯ берун оварад шифо ёфт ,у нурии нав дар бенаии вай ҳосил шуд ,у рояти нусрат буи дод . Алӣ гуфт : « ё расӯли аллоҳи ақотлҳм ҳатто икўнўои мслно »

زبان مبارک خویش بچشم او بیرون آورد شفا یافت، و نوری نو در بینایی وی حاصل شد، و رایت نصرت بوی داد. علی گفت: «یا رسول اللَّه اقاتلهم حتی یکونوا مثلنا»

Эшонро бтиғ чунон кунам ки ё ҳамчун мо шаванд ё ҳамаро ҳалок кунам . Расӯл гуфт : ё алӣ оҳиста бош , ва бо эшон ҷанг бар андоза нокасе ва бе қадре эшон кун , на бар қадари қӯту ҳайбати хеш , « ё алии адъҳми илои алислому أхбрҳми бмои иҷби алайҳими ман ҳақи аллоҳи фӣа , Фўи аллоҳи лони иҳдии аллоҳи бки рҷлои воҳдои хайри лаки ман أни икўни лаки ҳмри алнъм » .

ایشان را بتیغ چنان کنم که یا همچون ما شوند یا همه را هلاک کنم. رسول گفت: یا علی آهسته باش، و با ایشان جنگ بر اندازه ناکسی و بی‌قدری ایشان کن، نه بر قدر قوت و هیبت خویش، «یا علی ادعهم الی الاسلام و أخبرهم بما یجب علیهم من حق اللَّه فیه، فو اللَّه لان یهدی اللَّه بک رجلا واحدا خیر لک من أن یکون لک حمر النعم».

إнмо валекам аллоҳу расӯлаи ҷобири бен абд аллоҳ гуфт : ин оят дар шаъни мусулмонони аҳли китоб фурӯ омад : абди аллоҳи салому асаду асиду сълбаҳ , ки расӯли худои эшонро фармӯда буд ки бо ҷуҳудону тарсоёни мўолоти мгирид ,у злки фии қавла : лои ттхзўои алиҳўду алнсории أўлёء . Пас банӣ қризаҳу нзири эшонро душмани гаштанд ,у савганд ёд карданд ки бо аҳли дайни Муҳамад на нишинем , ва на сухани гўӣим , ва на мбоиът ва мнокҳт кунем .

إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ جابر بن عبد اللَّه گفت: این آیت در شأن مسلمانان اهل کتاب فرو آمد: عبد اللَّه سلام و اسد و اسید و ثعلبه، که رسول خدا ایشان را فرموده بود که با جهودان و ترسایان موالات مگیرید، و ذلک فی قوله: لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری‌ أَوْلِیاءَ. پس بنی قریظه و نضیر ایشان را دشمن گشتند، و سوگند یاد کردند که با اهل دین محمد نه نشینیم، و نه سخن گوئیم، و نه مبایعت و مناکحت کنیم.

Абди аллоҳ салом бархест ,у асҳоби ваии бмсҷди расӯл худо омаданд вақти намози пешин , ва он қисса боз гуфтанд , ва аз қавми хеш шикоят карданд ки чунин савгандон ёд карданд бҳҷрти мо , ва акнӯн на бо эшон метавонем нишаст , ва на бо ёрони ту ё расӯли аллоҳ , ки хонаҳои мо бас давраст аз масҷид ,у пайваста ӣнҷо наметавонем буд . Акнӯн тадбир чист , ки мо дар ранҷем . Ҳамон соъат Ҷабраил омад , ва ин оят оварад . Расӯли худо бар эшон хонд . Эшон гуфтанд : рзинои биллоҳу брсўлаҳу болмؤмнини авлиёъ . Гуфтаанд ки : он соъат ки ин оят фурӯ омад , ёрони ҳама дар намоз буданд , қавмии намоз тамом карда буданд , қавмӣ дар рукӯъ буданд , қавмӣ дар суҷуд , ва дар миёнаи дарвеширо дид ки дар масҷид тавоф мекард , ва савол мекард . Расӯли худо ӯро бахуд хонд , гуфт : « ҳилли аътоки аҳади шиӣо » ?

عبد اللَّه سلام برخاست، و اصحاب وی بمسجد رسول خدا آمدند وقت نماز پیشین، و آن قصّه باز گفتند، و از قوم خویش شکایت کردند که چنین سوگندان یاد کردند بهجرت ما، و اکنون نه با ایشان می‌توانیم نشست، و نه با یاران تو یا رسول اللَّه، که خانه‌های ما بس دور است از مسجد، و پیوسته اینجا نمی‌توانیم بود. اکنون تدبیر چیست، که ما در رنجیم. همان ساعت جبرئیل آمد، و این آیت آورد. رسول خدا بر ایشان خواند. ایشان گفتند: رضینا باللّه و برسوله و بالمؤمنین اولیاء. گفته‌اند که: آن ساعت که این آیت فرو آمد، یاران همه در نماز بودند، قومی نماز تمام کرده بودند، قومی در رکوع بودند، قومی در سجود، و در میانه درویشی را دید که در مسجد طواف میکرد، و سؤال میکرد. رسول خدا او را بخود خواند، گفت: «هل اعطاک احد شیئا»؟

Ҳеҷ каси ҳеҷ чиз бтў дод ? гуфт : ореи он ҷавонмард ки дар намозаст ангуштарии симин бмн дод .

هیچ کس هیچ چیز بتو داد؟ گفت: آری آن جوانمرد که در نماز است انگشتری سیمین بمن داد.

Гуфт : дар чаҳ ҳол буд онкӣ бтў дод . Гуфт : дар рукӯъ буд , андари намоз ишорат кард бонагашт ,у ангуштарӣ аз ангушти вай берун кардам . Чун бнгрстнди алии Муртазо буд .

گفت: در چه حال بود آنکه بتو داد. گفت: در رکوع بود، اندر نماز اشارت کرد بانگشت، و انگشتری از انگشت وی بیرون کردم. چون بنگرستند علی مرتضی بود.

Расӯли худо оят бархонад ,у ишорат буи кард :у иؤтўни алзкоаҳ ва ҳам рокъўн , ва барин ваҷҳи оят аз рӯй лафз агар чаҳ омаст аз рӯй маънӣ хосаст , ки муъминонро бар умум гуфт , ва алӣ бидон махсӯсаст , ва раво бошад ки бар умум баронанд .

رسول خدا آیت برخواند، و اشارت بوی کرد: وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ، و برین وجه آیت از روی لفظ اگر چه عام است از روی معنی خاص است، که مؤمنان را بر عموم گفت، و علی بدان مخصوص است، و روا باشد که بر عموم برانند.

Ва маънии рукӯъи намози ттўъ буд яъне ки : ва ҳам ислўни ман алнўоФл . Иқомати салоа ёд кард , ва он гуҳи рокъўн ҷудо кард шарафи тавозуъи пайдо карданро . Ва рукӯъ дар қуръони ҷойҳо аз дигари арқони намоз мсмӣаст , ва дар он ду ваҷҳаст : яке онаст бар мазҳаби араб ки ҷузъӣ аз чизе ёд кунанд ,у бон кул хоҳанд , ки аз рукӯъ сухан гуяд намоз хоҳад барин ваҷҳ , чунон ки Марямро гуфт :у аркъӣ , ва чунон ки гуфт :у қўмўои ллаҳи қиём ёд кард , ва гуфт :у асҷдўои ллаҳи суҷуд ёд карду мурод намозаст . Дигар ваҷҳ онаст ки араби пеш аз ислом суҷуд мекарданду қиём , маъбуди хешро , ва рукӯъ нашнохтанд .

و معنی رکوع نماز تطوع بود یعنی که: و هم یصلّون من النوافل. اقامت صلاة یاد کرد، و آن گه راکعون جدا کرد شرف تواضع پیدا کردن را. و رکوع در قرآن جایها از دیگر ارکان نماز مسمّی است، و در آن دو وجه است: یکی آنست بر مذهب عرب که جزئی از چیزی یاد کنند، و بآن کل خواهند، که از رکوع سخن گوید نماز خواهد برین وجه، چنان که مریم را گفت: وَ ارْکَعِی، و چنان که گفت: وَ قُومُوا لِلَّهِ قیام یاد کرد، و گفت: وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ سجود یاد کرد و مراد نماز است. دیگر وجه آنست که عرب پیش از اسلام سجود میکردند و قیام، معبود خویش را، و رکوع نشناختند.

Рукӯъи ислом дар афзуд . Ҷое ки рукӯъи муҷаррад ёд кунад бар он ваҷҳаст , чунон ки гуфт :

رکوع اسلام در افزود. جایی که رکوع مجرد یاد کند بر آن وجه است، چنان که گفت:

Ва аркъўо , ва гуфт :у إзои қили ?лаами аркъўо ,у онҷо ки гуфт ҳикоят аз Довӯд :у хари рокъои маънии он соҷдаст дар тафсир , ва аз баҳри он рокъ хонд ки соҷди пештар бркўъ шавад пас бсҷўд ,у рукӯъ дар луғати араби анҳноء зуҳраст .

وَ ارْکَعُوا، و گفت: وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا، و آنجا که گفت حکایت از داود: وَ خَرَّ راکِعاً معنی آن ساجد است در تفسیر، و از بهر آن راکع خواند که ساجد پیشتر برکوع شود پس بسجود، و رکوع در لغت عرب انحناء ظهر است.

Ва ман итўли аллоҳу расӯла ҳар ки пзирФтории худроу дили худроу но?зидани худро худоиро гузинад ва ӯро дӯсту ёри писандаду расӯлроу муъминонро , Фإни ҳизби аллоҳи ҳам алғолбўн яъне ансори дайни аллоҳи ҳам алғолбўн . Ғолибон эшонанд ки мؤмноннду ансор дайн худоанд , яъне абди аллоҳи салому асҳоби вай , ки эшон ғолиб омаданд ,у ҷуҳудону тарсоёни мағлуб , ки эшонро киштанд ,у гуруҳе аз хону мону аўтон овора карданд .

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ هر که پذیرفتاری خود را و دل خود را و نازیدن خود را خدای را گزیند و او را دوست و یار پسندد و رسول را و مؤمنان را، فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ یعنی انصار دین اللَّه هم الغالبون. غالبان ایشانند که مؤمنانند و انصار دین خدااند، یعنی عبد اللَّه سلام و اصحاب وی، که ایشان غالب آمدند، و جهودان و ترسایان مغلوب، که ایشان را کشتند، و گروهی از خان و مان و اوطان آواره کردند.