Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои аллазӣнаи атхзўои динкми ҳзўоу лъбои ин дар шаъни ду ҷуҳуд омад ки ҷое холӣ нишаста буданд , бонг намоз шуниданд , ханда карданд ,у бофусӯс сухан гуфтанд . Раб Алъоламин гуфт : « эшон ки дайни шуморо бофусӯс ва бозӣ гирифтанд бадваст мгирид , ва бо эшон мўолот макунед ва дар ҷумлаи се қавм буданд ки бофусӯс сухан мегуфтанд ,у мусулмононро мирнҷониднд : мушрикони арабу мунофиқону аҳли китоби раби Алъоламин ҳўолти истеҳзо бо мушрикон кард , онҷо ки гуфт : إнои кФиноки алмстҳзӣин , ва дар сифат мунофиқон гуфт : إнмои нҳни мстҳзؤн , ва дар сифати аҳл китоб гуфт : аллазӣнаи атхзўои динкми ҳзўоу лъбои ман аллазӣнаи أўтўои алкитоби ман қблкму алкФори أўлёء . Ва алкФори мҷрўри қроءти абӯи умр ва ксоиӣаст маътӯф бар ман аллазӣнаи أўтўои алкитоб эй : ва ман алкФор .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً این در شأن دو جهود آمد که جایی خالی نشسته بودند، بانگ نماز شنیدند، خنده کردند، و بافسوس سخن گفتند. رب العالمین گفت: «ایشان که دین شما را بافسوس و بازی گرفتند بدوست مگیرید، و با ایشان موالات مکنید و در جمله سه قوم بودند که بافسوس سخن میگفتند، و مسلمانان را میرنجانیدند: مشرکان عرب و منافقان و اهل کتاب رب العالمین حوالت استهزا با مشرکان کرد، آنجا که گفت: إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ، و در صفت منافقان گفت: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ، و در صفت اهل کتاب گفت: الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفَّارَ أَوْلِیاءَ. و الکفار مجرور قراءت ابو عمر و کسایی است معطوف بر مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ ای: و من الکفار.

Боқӣ бнсб хонанд , маътӯф бар аллазӣнаи атхзўои динкм эй :у лои ттхзўои алкФори авлиёъ .

باقی بنصب خوانند، معطوف بر الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ ای: و لا تتخذوا الکفار اولیاء.

Он гуҳ гуфт :у атқўои аллоҳи إни кантам муъминин парҳезед аз хашму азоби худо дар мўолоти ин кофарон агар бҳқиқти грўидгониду бўъду ваъиди вай имон доред .

آن گه گفت: وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ پرهیزید از خشم و عذاب خدا در موالات این کافران اگر بحقیقت گرویدگانید و بوعد و وعید وی ایمان دارید.

Ва إзои нодитми إлии алслоаҳ яъне болозону алоқомаҳ . Чун мусулмонони бонг намоз мегуфтанд , ва бар намози михостнд ҷуҳудон мегуфтанд : қади қомўои лои қомўо , қади слўои лои слўо , ркъўои лои ркъўо , сҷдўои лои сҷдўо . Ин сухан бар тариқ истеҳзо мегуфтанду михндиднд , то раби алъзаҳ дар шаъни эшон ин оят фиристод .

وَ إِذا نادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ یعنی بالاذان و الاقامة. چون مسلمانان بانگ نماز میگفتند، و بر نماز میخاستند جهودان میگفتند: قد قاموا لا قاموا، قد صلّوا لا صلّوا، رکعوا لا رکعوا، سجدوا لا سجدوا. این سخن بر طریق استهزا میگفتند و میخندیدند، تا رب العزة در شأن ایشان این آیت فرستاد.

Садӣ гуфт : мардии тарсо дар Мадинаи овоз муаззин шунид ки мегуфт : « ашҳади ани мҳмдои расӯли аллоҳ » . Он тарсо гуфт : ҳрқи алкозб , сӯхтаи боди дурӯғи зан . Раби алъзаҳи ин сухани ҳам дар он тарсо иҷобат кард . Чокарӣ дошт , ва як шаб оташ барафрӯхт андари хона ,у тарсоу касони ваии ҳама хуфта буданд . Шарарӣ аз он оташ дар ҷома афтод , тарсоу касони вай ҳар чаҳ дар хона ҳама бсухт . Ва гуфтаанд : кофарон чун овоз муаззин шуниданд ки бонг намоз мегуфт ҳасади бурданди брсўли худоу мусулмонон , ва онро азим кроҳит доштанд . Омаданд брсўли худо ва гуфтанд : ту даъвӣ набувват мекунӣ , ва бидъатӣ наҳодӣ ки анбиё наниҳоданд ки пеш аз ту буданд , ва агар дарин хайрӣ будӣ эшон бидон сазовор тар будандӣ аз куҷо барсохтӣ ва чаро наҳодӣ ин овоз додани бад-ӣни нохушӣ ? раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : ва ман أҳсни қўлои ммни дуои إлии аллоҳу амали солҳо яъне ки агар кофарони ин овоз нохуш майдонанд бидон эътибор нест , ки ҳеҷ гуфтори азин .

سدّی گفت: مردی ترسا در مدینه آواز مؤذن شنید که میگفت: «اشهد انّ محمدا رسول اللَّه». آن ترسا گفت: حرق الکاذب، سوخته باد دروغ زن. رب العزّة این سخن هم در آن ترسا اجابت کرد. چاکری داشت، و یک شب آتش برافروخت اندر خانه، و ترسا و کسان وی همه خفته بودند. شرری از آن آتش در جامه افتاد، ترسا و کسان وی هر چه در خانه همه بسوخت. و گفته‌اند: کافران چون آواز مؤذّن شنیدند که بانگ نماز میگفت حسد بردند برسول خدا و مسلمانان، و آن را عظیم کراهیت داشتند. آمدند برسول خدا و گفتند: تو دعوی نبوت میکنی، و بدعتی نهادی که انبیا ننهادند که پیش از تو بودند، و اگر درین خیری بودی ایشان بدان سزاوار تر بودندی از کجا برساختی و چرا نهادی این آواز دادن بدین ناخوشی؟ رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً یعنی که اگر کافران این آواز ناخوش میدانند بدان اعتبار نیست، که هیچ گفتار ازین.

Некӯтар ва ҳеҷ овози азин хуштар нест , ки халқро бар худоӣ мехонд ,у баҳақ даъват мекунад . Атхзўҳои инҳоу алифи бики ваҷҳ бо намоз мешавад , аз баҳри онкӣ чун бар бонги намоз истеҳзо кунанд бар намоз карда бошанд . Дигар ваҷҳ онаст ки : атхзўои алдъўаҳи ҳзўоу лъбо . Злки бأнҳми қавми лои иъқлўни мо ?лаами фии аҷобтҳми луи аҷобўои илоҳо ! ва мо алайҳими фии астҳзоӣҳми баҳо !

نیکوتر و هیچ آواز ازین خوشتر نیست، که خلق را بر خدای میخواند، و بحق دعوت میکند. اتَّخَذُوها این‌ها و الف بیک وجه با نماز میشود، از بهر آنکه چون بر بانگ نماز استهزا کنند بر نماز کرده باشند. دیگر وجه آنست که: اتخذوا الدّعوة هزوا و لعبا. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ ما لهم فی اجابتهم لو اجابوا الیها! و ما علیهم فی استهزائهم بها!

Фасли фии бадви алозону зикри фазоъилау одоба

فصل فی بدو الاذان و ذکر فضائله و آدابه‌

Абди аллоҳи бен зайд алонсорӣ гуфт : мусулмонон чун ба Мадина ором гирифтанд намоз мекарданд ,у бонги намоз худ намешинохтанд ва намедонистанд . Бо якдигар машварат карданд ки сабабӣ бояд ки моро фароҳами оради намозро ,у нишоне буд вақти намозро . Қавмӣ гуфтанд : илмӣ бар боми масҷид барпоӣ кунем буқати намоз то мусулмонон чун он бенанди якдигарро хабар диҳанд , ва бнмоз оянд . Расӯли худои онро напасандед . Қавмӣ гуфтанд : оташӣ барафрӯзем ,у мусулмононро бидон огоҳии диҳем . Қавмӣ гуфтанд : қарнӣ созем чунон ки ҷуҳудон сохтаанд .

عبد اللَّه بن زید الانصاری گفت: مسلمانان چون به مدینه آرام گرفتند نماز میکردند، و بانگ نماز خود نمی‌شناختند و نمی‌دانستند. با یکدیگر مشورت کردند که سببی باید که ما را فراهم آرد نماز را، و نشانی بود وقت نماز را. قومی گفتند: علمی بر بام مسجد برپای کنیم بوقت نماز تا مسلمانان چون آن بینند یکدیگر را خبر دهند، و بنماز آیند. رسول خدا آن را نپسندید. قومی گفتند: آتشی برافروزیم، و مسلمانان را بدان آگاهی دهیم. قومی گفتند: قرنی سازیم چنان که جهودان ساخته‌اند.

Қавмӣ гуфтанд : ноқавс созем чунон ки тарсоён кардаанд . Мустафо ( с ) ҳар ду кроҳит дошт , аз онкӣ ҳар ду шиори ҷуҳудону тарсоён буд . Абди аллоҳ зайд гуфт : он шаб бихуфтам . Бихоб намуданд марои мардӣ ки ҷомаи сабзи пӯшида буд , ва ноқавсӣ дошт . Гуфтам эй бандаи худо ! ин ноқавси бмни диҳӣ ? гуфт : то чаҳ кунӣ . Гуфтам то мардумро бойен бар намоз хонам . Гуфт : турои бчизӣ ба азин далолат кунам . Гуфтам : он чист ? бар болои истод ва гуфт : аллоҳи Акбар , аллоҳи Акбар . Ҳаме гуфт то бонги намоз тамом кард . Пас аз он мавзе таҳаввул кард , порае фаротар шуд . Як қъдаҳ бинишаст . Он гуҳ бархест , ва иқомат гуфт ҳар калимае як бори магари калимаи иқомат ки ду бор бигуфт . ( гуфто ) чун бедор шудам , расӯли худоро аз он хоби хеш хабар додам . Гуфт : ё абди аллоҳи ин калимоти балолро дромўз , то ваии бонг намоз кунад , ки овози вай баландтараст . Балол дар масҷиди бонг намоз гуфт . Умр хитоб бишунид дар хонаи хеш , бархест берун омад , гуфт : ё расӯли аллоҳи ин овоз ки балол дод , ва ин бонги намози ҳам бар ин сифати маро низ бихоб намуданд . Расӯли худо аз он шоди гашт ,у худоиро ъзу ҷл ҳамд гуфт .

قومی گفتند: ناقوس سازیم چنان که ترسایان کرده‌اند. مصطفی (ص) هر دو کراهیت داشت، از آنکه هر دو شعار جهودان و ترسایان بود. عبد اللَّه زید گفت: آن شب بخفتم. بخواب نمودند مرا مردی که جامه سبز پوشیده بود، و ناقوسی داشت. گفتم ای بنده خدا! این ناقوس بمن دهی؟ گفت: تا چه کنی. گفتم تا مردم را باین بر نماز خوانم. گفت: ترا بچیزی به ازین دلالت کنم. گفتم: آن چیست؟ بر بالایی ایستاد و گفت: اللَّه اکبر، اللَّه اکبر. همی گفت تا بانگ نماز تمام کرد. پس از آن موضع تحول کرد، پاره‌ای فراتر شد. یک قعده بنشست. آن گه برخاست، و اقامت گفت هر کلمه‌ای یک بار مگر کلمه اقامت که دو بار بگفت. (گفتا) چون بیدار شدم، رسول خدا را از آن خواب خویش خبر دادم. گفت: یا عبد اللَّه این کلمات بلال را درآموز، تا وی بانگ نماز کند، که آواز وی بلندتر است. بلال در مسجد بانگ نماز گفت. عمر خطاب بشنید در خانه خویش، برخاست بیرون آمد، گفت: یا رسول اللَّه این آواز که بلال داد، و این بانگ نماز هم بر این صفت مرا نیز بخواب نمودند. رسول خدا از آن شاد گشت، و خدای را عز و جل حمد گفت.

Ва бидон ки бонги намози суннатӣ мؤкдасту шиори ислом ,у таътили он раво нест . Ва гуфтаанд ки : фарз кифоятасту тарҷеъ дар он суннат ,у тсўиб дар бонги намози бомдоди суннат ,у таҳорат дар он суннат , ки Мустафо ( с ) гуфт : « ҳақу санаи ани лои иؤзни лаками аҳади алои ҳўи тоҳир » ,у қиём дар он суннат , ки расӯли худои балолро гуфт : « Қуми фаноад » , ва дар азони трсл суннатаст , яъне оҳистагӣу гусастагӣ , ва дар иқомати адроҷ суннатаст , яъне пайвастагӣу сабки гуфтан , лқўл алнабӣ ( с ) лблол : « азои изнати Фтрсл ,у азои ақмти Фоҷдр ,у аҷъли байни азонку ақомтки қадари мо иФрғи алокли ман аклаҳу алшорби ман шурба ,у алмътсри азои дахли лқзоءи ҳоҷата ,у лои тқўмўо ҳатто трўнӣ » .

و بدان که بانگ نماز سنتی مؤکد است و شعار اسلام، و تعطیل آن روا نیست. و گفته‌اند که: فرض کفایت است و ترجیع در آن سنت، و تثویب در بانگ نماز بامداد سنت، و طهارت در آن سنت، که مصطفی (ص) گفت: «حقّ و سنة ان لا یؤذّن لکم احد الا هو طاهر»، و قیام در آن سنت، که رسول خدا بلال را گفت: «قم فناد»، و در اذان ترسل سنت است، یعنی آهستگی و گسستگی، و در اقامت ادراج سنت است، یعنی پیوستگی و سبک گفتن، لقول النّبی (ص) لبلال: «اذا اذّنت فترسّل، و اذا اقمت فاجدر، و اجعل بین اذانک و اقامتک قدر ما یفرغ الاکل من اکله و الشارب من شربه، و المعتصر اذا دخل لقضاء حاجته، و لا تقوموا حتی ترونی».

Ҳар ки бонги намози шунӯд мустаҳабаст ҷавоб додан он ҳам чунон ки муаззин мегуяд вай мегуяд , ало дар ҳиълаҳ , ки бҷўоб он гуяд : лои ҳавлу лои қувваи алои биллоҳ ,у бҷўоб тсўиб гуяд : сидқату бррт ,у бҷўоби лафз иқомат гуяд : ақомҳои аллоҳу адомҳои мо домати алсмоўоту аларз .

هر که بانگ نماز شنود مستحبّ است جواب دادن آن هم چنان که مؤذن میگوید وی میگوید، الا در حیعله، که بجواب آن گوید: لا حول و لا قوة الا باللّه، و بجواب تثویب گوید: صدقت و بررت، و بجواب لفظ اقامت گوید: اقامها اللَّه و ادامها ما دامت السّماوات و الارض.

Ва агар дар намоз буд , он соъат ки бонги намози шунӯд , чун салом боз диҳад , бқзои бози орад , ва агар қуръон хонд ҷавоби азон боз диҳад , он гуҳ бар қуръони хондан боз шавад , ва чун аз бонги намоз фориғ шуд дуруд бмстФӣ диҳад , лқўлаҳ ( с ) : « азои смътми алмؤзни Фқўлўо мисли мо иқўл , сами слўои алии ?фонаи ман слии алии мараи слии аллоҳи алайҳи баҳои ъшро » .

و اگر در نماز بود، آن ساعت که بانگ نماز شنود، چون سلام باز دهد، بقضا باز آرد، و اگر قرآن خواند جواب اذان باز دهد، آن گه بر قرآن خواندن باز شود، و چون از بانگ نماز فارغ شد درود بمصطفی دهد، لقوله (ص): «اذا سمعتم المؤذن فقولوا مثل ما یقول، ثم صلّوا علیّ فانّه من صلی علیّ مرّة صلی اللَّه علیه بها عشرا».

Пас гуяд ҳам муаззин ва ҳам шунаванда : « аллоҳами раби ҳзаҳи алдъўаҳи алтомаҳу алслоаҳи алқоӣмаҳи оати мҳмдои алўсилаҳу алФзилаҳ ,у абъсаҳи алмқоми алмҳмўди алзӣу ъдтаҳ » , ки Мустафо ( с ) гуфт : ҳар кас ки ин бигӯед , ҳалати ?лаи шафоатии явми алқёмаҳ .

پس گوید هم مؤذن و هم شنونده: «اللّهمّ ربّ هذه الدّعوة التّامة و الصّلاة القائمة آت محمدا الوسیلة و الفضیلة، و ابعثه المقام المحمود الّذی و عدته»، که مصطفی (ص) گفت: هر کس که این بگوید، حلّت له شفاعتی یوم القیامة.

Ва дар миёни бонги намози сухани гуфтан ношоистаст , ва бар доштани овозу истодан бар ҷои олӣу истиқболи қибла аз шроӣт онаст ,у ангушт дар ҳар ду гӯш ниҳодан аз ҳиأти он . Ва пас аз бонги намоз шом бигӯед : « аллоҳами ҳозои иқболи лайлаку идбори нҳорку асвоти дъоӣк , ағФри лӣ » , ки расӯл худоам слмаҳро чунин фармуд . Ва миёни бонги намозу иқомати дуо фурӯ нагузорад ки Мустафо гуфт : « ани алдъоءи лои ирди байни алозону алоқомаҳ , Фодъўо » , ва чун ндоءи алслоаҳи шунӯд , гуяд : марҳабои болқоӣлини ъдлоу болслоаҳи марҳабоу аҳло .

و در میان بانگ نماز سخن گفتن ناشایست است، و بر داشتن آواز و ایستادن بر جای عالی و استقبال قبله از شرائط آنست، و انگشت در هر دو گوش نهادن از هیأت آن. و پس از بانگ نماز شام بگوید: «اللّهمّ هذا اقبال لیلک و ادبار نهارک و اصوات دعائک، اغفر لی»، که رسول خدا امّ سلمه را چنین فرمود. و میان بانگ نماز و اقامت دعا فرو نگذارد که مصطفی گفت: «انّ الدّعاء لا یردّ بین الاذان و الاقامة، فادعوا»، و چون نداء الصلاة شنود، گوید: مرحبا بالقائلین عدلا و بالصّلاة مرحبا و اهلا.

Ва муаззин бояд ки мардии мусулмон оқил бошад ки аз кофару девона дуруст наёяд , ки на аҳл ибодатанд ,у занро кроҳитаст магари иқомат , ки вайро равост ,у мустаҳабу аввалӣ тар онаст ки муаззин озод бошаду болиғу адлу амин , ки дар хабараст : « иؤзни лаками хёркм » .

و مؤذن باید که مردی مسلمان عاقل باشد که از کافر و دیوانه درست نیاید، که نه اهل عبادت‌اند، و زن را کراهیت است مگر اقامت، که وی را رواست، و مستحبّ و اولی‌تر آنست که مؤذّن آزاد باشد و بالغ و عدل و امین، که در خبر است: «یؤذّن لکم خیارکم».

Умри хитоби якеро гуфт : ман мؤзнўкм ? Фқоли мўолино ӯ ъбидно .

عمر خطاب یکی را گفت: من مؤذّنوکم؟ فقال موالینا او عبیدنا.

Қол : ани злки лнқси кабӣр . Ва бештарини уламои муаззинӣ кардани фозил тар доштаанд аз имомӣ кардан , лқўли аллоҳи таъолӣ : ва ман أҳсни қўлои ммни дуои إлии аллоҳ ?у лқўл алнабӣ ( с ) : « алأӣмаҳи змноء ,у алмؤзнўни амноء , Форшди аллоҳи алأӣмаҳу ғФри ллмؤзнин » , ва маълумаст ки ҳоли амин тамомтараст аз ҳоли змин . Ва қол ( с ) : « салосаи алии ксбони алмски явми алқёмаҳ : абди адии ҳақи аллоҳу ҳақи мавлоа , ва раҷулам қўмо ва ҳам ба розўн ,у раҷули инодии болслўоти алхмси кули явму лайла » ,у қол ( с ) : « алмؤзни иғФри ?лаи мадии савта ,у ишҳди ?лаи кули рутабу ёбс » ,у қол : « ман изни сабъи синӣни мҳтсбои кутубати ?лаи броءаҳи ман алнор » ,у қол : « таъаҷҷуби рбки ман роъии ғнми фии раси штиаҳи ллҷбл , иؤзни болслоаҳ ,у ислӣ , Фиқўли аллоҳи ъзу ҷл : анзрўои илои абдии ҳозои иؤзну иқими алслоаҳ , ихоФи манӣ , қади ғФрти лъбдӣ ,у أдхлтаҳи алҷнаҳ » ,у қоли умр : « луи канти мؤзнои лмои боляти ани лои أҷоҳду лои аҳҷу лои аътмри баъди ҳаҷаи алислом » .

قال: انّ ذلک لنقص کبیر. و بیشترین علما مؤذّنی کردن فاضل‌تر داشته‌اند از امامی کردن، لقول اللَّه تعالی: وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ؟ و لقول النبی (ص): «الأئمة ضمناء، و المؤذّنون امناء، فارشد اللَّه الأئمة و غفر للمؤذّنین»، و معلومست که حال امین تمامتر است از حال ضمین. و قال (ص): «ثلاثة علی کثبان المسک یوم القیامة: عبد ادّی حق اللَّه و حق مولاه، و رجل امّ قوما و هم به راضون، و رجل ینادی بالصّلوات الخمس کل یوم و لیلة»، و قال (ص): «المؤذّن یغفر له مدی صوته، و یشهد له کل رطب و یابس»، و قال: «من اذن سبع سنین محتسبا کتبت له براءة من النّار»، و قال: «تعجب ربّک من راعی غنم فی راس شطیّة للجبل، یؤذن بالصلاة، و یصلی، فیقول اللَّه عز و جل: انظروا الی عبدی هذا یؤذّن و یقیم الصّلاة، یخاف منی، قد غفرت لعبدی، و أدخلته الجنة»، و قال عمر: «لو کنت مؤذّنا لما بالیت ان لا أجاهد و لا احجّ و لا اعتمر بعد حجّة الاسلام».

Қул ё أҳли алкитоби ҳилли тнқмўни мнои ибн аббос гуфт : нафарӣ аз ҷуҳудони брсўл худо омаданд абӯи ёсири бен ахтбу рофеъи бен абии рофеъу ашиъу амсоли эшон , ва пурседанд аз расӯли худо ки аз пайғомбарони мурсал кадоманд ки имон ба эшон мебояд оварад ? расӯл гуфт : « омнои биллоҳ ва мо أнзли ълино ва мо أнзли алии إброҳиму إсмоъилу إсҳоқу ёқӯбу алأсбот ва мо أўтии Мӯсоу исо » . Чун ном исо шуниданд набуввати вайро ҷоҳд шуданд ва инкор намуданд ва гуфтанд : имон наёрем бонкс ки буии имони ораду савганд ёд карданд , ва гуфтанд :у аллоҳ ки ндонем бтар азин дайн ки шумо доред . Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : қул ё أҳли алкитоби ҳилли тнқмўни мно эй ҳилли ткрҳўну тнкрўни мнои алои аимонноу Фсқкм ? ин хулоса суханаст яъне шумо кроҳит медоред имони мо , ва майдонед ки мо бар ҳақем , ва ин кроҳити шумо аз онаст ки шумо фосиқ гаштед ва бар дайн ботил бимонадед , бсбби он раёсат ки ёфтаед , ва ришват меситонид ,у мол бадаст меоред .

قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا ابن عباس گفت: نفری از جهودان برسول خدا آمدند ابو یاسر بن اخطب و رافع بن ابی رافع و اشیع و امثال ایشان، و پرسیدند از رسول خدا که از پیغامبران مرسل کدام‌اند که ایمان به ایشان میباید آورد؟ رسول گفت: «آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ عَلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلی‌ إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِیَ مُوسی‌ وَ عِیسی‌». چون نام عیسی شنیدند نبوّت وی را جاحد شدند و انکار نمودند و گفتند: ایمان نیاریم بآنکس که بوی ایمان آرد و سوگند یاد کردند، و گفتند: و اللَّه که ندانیم بتر ازین دین که شما دارید. رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا ای هل تکرهون و تنکرون منّا الا ایماننا و فسقکم؟ این خلاصه سخن است یعنی شما کراهیت میدارید ایمان ما، و میدانید که ما بر حقّیم، و این کراهیت شما از آن است که شما فاسق گشتید و بر دین باطل بماندید، بسبب آن ریاست که یافته‌اید، و رشوت میستانید، و مال بدست می‌آرید.

Ва أни أксркми Фосқўн ва ӯ зиёдатаст , маънӣ онаст : лФсқкми нқмтми ълинои алоямон . Агар касе савол кунад , гуяд : чун тавонад буд касе ки дайни ҳақи шиносад ,у ҳақиқату сидқ он донад , он гуҳи дайн ботил гирад ,у ҳақи бигузорад , ин бъқл чун рост ояд ? ҷавоб онаст ки мисли ин дар мушоҳидаи басӣ дидаем ва шунида , касе ки донад бтҳқиқ ки қатли гуноҳӣ саъбасту кабӣрае бузург , мардро бдўзхи бараду бъқўбт дар афканд , ва он гуҳ дар он микўшд ва мекунад шФоءи ғайзиро ё салби молиро , ва ҳамчунин Иблис маҳҷӯр донист ки аллоҳи таъолии вайро бони маъсият ки кард бигирад ва уқубат кунад , ва он гуҳ ҳаме кард ,у ҳўоءи хеш бар тоъати ҳақ эсор мекард , ва азин ҷинс агар бар шуморем фаровонаст ва он ҳамаи бородту тақдир худоӣ ҷаҳонаст .

وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فاسِقُونَ و او زیادت است، معنی آنست: لفسقکم نقمتم علینا الایمان. اگر کسی سؤال کند، گوید: چون تواند بود کسی که دین حق شناسد، و حقیقت و صدق آن داند، آن گه دین باطل گیرد، و حق بگذارد، این بعقل چون راست آید؟ جواب آنست که مثل این در مشاهده بسی دیده‌ایم و شنیده، کسی که داند بتحقیق که قتل گناهی صعب است و کبیره‌ای بزرگ، مرد را بدوزخ برد و بعقوبت در افکند، و آن گه در آن میکوشد و می‌کند شفاء غیظی را یا سلب مالی را، و همچنین ابلیس مهجور دانست که اللَّه تعالی وی را بآن معصیت که کرد بگیرد و عقوبت کند، و آن گه همی کرد، و هواء خویش بر طاعت حق ایثار میکرد، و ازین جنس اگر بر شماریم فراوان است و آن همه بارادت و تقدیر خدای جهانست.

Қул ҳилли أнбӣкми башари ман злки ин злк ишоратаст фарои тасдиқи муъминону ҳудои аллоҳи эшонро бнздики худо , ва ин ояти ҷавоб ҷуҳудонаст ки гуфтанд ндонем динии бтар аз дайни шумо . Раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамади эшонро ҷавоби даҳ ки : хабар кунам шуморо ба бтар аз онкии шумо муъминонро мепиндоред бподоши наздики худо . Мсўбаҳи насби алӣ алтФсираст . Ман лаънаи аллоҳи ин ман ду ваҷҳ дорад : яке онкии маҳали он хФзаст бар бадали шар ,у бадӣгари ваҷҳи маҳали он рафъаст бар азмори ҳў , яъне : ҳўи ман лаънаи аллоҳ , ва барин ваҷҳ маънӣ онаст ки : чун ин оят омад ки : қул ҳилли أнбӣкми башари ман злк ҷуҳудон гуфтанд : ман ҳам ? Мустафо ( с ) гуфт : ман лаънаи аллоҳ

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکَ این ذلک اشارتست فرا تصدیق مؤمنان و هدی اللَّه ایشان را بنزدیک خدا، و این آیت جواب جهودان است که گفتند ندانیم دینی بتر از دین شما. رب العالمین گفت: یا محمد ایشان را جواب ده که: خبر کنم شما را به بتر از آنکه شما مؤمنان را می‌پندارید بپاداش نزدیک خدا. مَثُوبَةً نصب علی التفسیر است. مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ این من دو وجه دارد: یکی آنکه محل آن خفض است بر بدل شرّ، و بدیگر وجه محل آن رفع است بر اضمار هو، یعنی: هو من لعنه اللَّه، و برین وجه معنی آنست که: چون این آیت آمد که: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکَ جهودان گفتند: من هم؟ مصطفی (ص) گفت: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ‌

Яъне : ҳўи ман лаънаи аллоҳ .

یعنی: هو من لعنه اللَّه.

Ва ғазаби алайҳ ва ҷаъл манеҳам алқрдаҳу алхнозири қрдаҳ аз ҷуҳудонасту хнозир аз тарсоён , қрдаҳ аз сайёдон шанбеанд ба эла ,у хнозир аз мкзбоннди бмоӣдаҳ ,у абди алтоғўти парастандагон гӯсолаанд . Тоғӯти ӣнҷо аҷҷаласт . Ҳамза танҳоу абд алтоғўт хонд бзм бо ,у тоғӯти бхФз бар сиблати азоФт . Ва абд бар мисоли ҳазару Фтни бноء маболиғатаст бар маънии обид , яъне : зҳби фии ибодаи алтоғўти кули мазҳаб . Боқии қроءи абди бФтҳ бо ва дол хонанд ,у тоғӯти бнсб , ва маътӯфаст бар мо тақаддум , яъне : ман лаънаи аллоҳу абди алтоғўт . أўлӣки шари мконо эй маконау манзала ,у أзли ани сўоءи алсбил эй ани қасди алсбили тариқи алҳдӣ .

وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِیرَ قردة از جهودان است و خنازیر از ترسایان، قردة از صیادان شنبه‌اند به ایله، و خنازیر از مکذبانند بمائده، و عَبَدَ الطَّاغُوتَ پرستندگان گوساله‌اند. طاغوت اینجا عجل است. حمزه تنها وَ عَبَدَ الطَّاغُوتَ خواند بضمّ با، و طاغوت بخفض بر سبیل اضافت. و عبد بر مثال حذر و فطن بناء مبالغت است بر معنی عابد، یعنی: ذهب فی عبادة الطّاغوت کلّ مذهب. باقی قرّاء عبد بفتح با و دال خوانند، و طاغوت بنصب، و معطوفست بر ما تقدّم، یعنی: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ و عَبَدَ الطَّاغُوتَ. أُولئِکَ شَرٌّ مَکاناً ای مکانة و منزلة، وَ أَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ ای عن قصد السبیل طریق الهدی.

Ва إзои ҷоؤкми қолўои омно дар миёни ҷуҳудон мунофиқоне буданд ки дар пеши расӯл худо мешуданд ва мегуфтанд : нҳн наурф сФтку нътк , омнои бأнки расӯли аллоҳ . Бзбон ин мегуфтанд , ва дар дил куфр медоштанд . Раб Алъоламин гуфт : дхлўои болкФр ва ҳам қади хрҷўо бае дхлўоу хрҷўои кофарин ,у алкФри мъҳми фии колтии ҳолтиҳм . Ва аллоҳи أълми бмои конўои иктмўни фии қлўбҳми ман алкФр .

وَ إِذا جاؤُکُمْ قالُوا آمَنَّا در میان جهودان منافقانی بودند که در پیش رسول خدا میشدند و می‌گفتند: نحن نعرف صفتک و نعتک، آمنّا بأنّک رسول اللَّه. بزبان این میگفتند، و در دل کفر میداشتند. رب العالمین گفت: دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ ای دخلوا و خرجوا کافرین، و الکفر معهم فی کلتی حالتیهم. وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما کانُوا یَکْتُمُونَ فی قلوبهم من الکفر.

Ватарӣ ксиро манеҳам ман алиҳўд , исоръўни фии алإсму алъдўони ибодрўни илои алмъсиаҳу алзлм ,у أклҳми алсҳти иأхзўни ман алршоءи алии китмон алҳақ . Ксиро манеҳам аз баҳр он гуфт ки : на ҳама он буданд ки дар асму адуон мсорът намуданд , қавмӣ он карданд ,у қавмӣ шарм доштанд , ва аз он во истоданд . Раб алъзаҳ гуфт : лбӣси мо конўои иъмлўни бад чизеаст ки эшон мекунанд ки дар ҳукми ришвати мистоннд ,у ҳароми михўрнд , ва зулм мекунанд . Раббонӣону аҳборро итоб кард . Раббонӣони уламо тарсоёнанд ,у аҳбори уламои ҷуҳудон . Заҳҳок гуфт : дар қуръони саъбтар аз ин оятӣ дар хавф нест , ки раби алъзаҳи он кас ки мункир пеш гирифт ва бок надошт , ва он кас ки наҳй накарду боз назд , ҳар дуро зм баробар кард . Гуноҳкорону муртакибони мункирро гуфт : лбӣси мо конўои иъмлўн , ва торакон наҳй мункирро гуфт : лбӣси мо конўои иснъўн .

وَ تَری‌ کَثِیراً مِنْهُمْ من الیهود، یُسارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ یبادرون الی المعصیة و الظلم، وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ یأخذون من الرشاء علی کتمان الحق. کَثِیراً مِنْهُمْ از بهر آن گفت که: نه همه آن بودند که در اثم و عدوان مسارعت نمودند، قومی آن کردند، و قومی شرم داشتند، و از آن وا ایستادند. رب العزة گفت: لَبِئْسَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ بد چیزی است که ایشان میکنند که در حکم رشوت میستانند، و حرام میخورند، و ظلم میکنند. ربّانیان و احبار را عتاب کرد. ربّانیان علماء ترسایان‌اند، و احبار علماء جهودان. ضحّاک گفت: در قرآن صعب تر از این آیتی در خوف نیست، که رب العزة آن کس که منکر پیش گرفت و باک نداشت، و آن کس که نهی نکرد و باز نزد، هر دو را ذمّ برابر کرد. گناهکاران و مرتکبان منکر را گفت: لَبِئْسَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ، و تارکان نهی منکر را گفت: لَبِئْسَ ما کانُوا یَصْنَعُونَ.

Ва Мустафо ( с ) гуфт : «у алзии нафасии бедаи лихрҷни носи ман умматии ман қбўрҳми фии сувараи алқрдаҳу алхнозири бмои доҳнўои аҳли алмъосӣ ва ҳам исттиъўн » .

و مصطفی (ص) گفت: «و الّذی نفسی بیده لیخرجنّ ناس من امّتی من قبورهم فی صورة القردة و الخنازیر بما داهنوا اهل المعاصی و هم یستطیعون».

Ва أўҳии аллоҳи таъолии илои Юшаъ бен навен : ании мӯҳлики ман қўмки арбаъӣни алФои ман хёрҳм , ва сетин алФои ман шарораам . Қол : ё раби ҳؤлоءи алошрор , Фмои боли алохёр ? қол : анҳми лами иғзбўои лғзбӣ ,у конўои иؤоклўнҳму ишорбўнҳм . Ва дар осори биоранд ки аллоҳи таъолии ду Фриштаҳ фиристод боҳилли шаҳрӣ то он қавмро ҳалок кунанд , ва он шаҳрро зер ва зибр кунанд . Мардиро диданд ки дар намоз буд , эшон босмони бҳзрти иззат боз шуданд , то аллоҳ чаҳ фармоед . Аллоҳ гуфт : бозгардеду ҳамаро ҳалок кунед , ва он мардро низ бо эшон ҳалок кунед , ки ҳаргиз чун мункирӣ дид аз баҳри мо рӯй турш накард . Ва ҷамъии кӯдакон дар миёни шаҳрии хурӯсиро гирифта буданд , вапурҳои вай меканданд , ва онро тъзиб мекарданд . Периро диданд дар канори эшон ки онро медид ва наҳй нмикрд ва инкор наменамӯд , то раби алъзаҳи он қавмро уқубат кард , ва он шаҳрро базмин фурӯи барад . Агар касе пурсад чаҳ фарқаст миёни амалу сунъ ? ҷавоб онаст ки сунъи феълӣ буд ки дар зимни ороишу некуӣ буд , ва азинҷо гӯйанд : сўби сниъ ,у фалони сниъаҳи фалон , азои астхлсаҳи алии ғайра ,у сунъи аллоҳи лФлон эй аҳсани илайҳ .

و أوحی اللَّه تعالی الی یوشع بن نون: انّی مهلک من قومک اربعین الفا من خیارهم، و ستین الفا من شرارهم. قال: یا رب هؤلاء الاشرار، فما بال الاخیار؟ قال: انّهم لم یغضبوا لغضبی، و کانوا یؤاکلونهم و یشاربونهم. و در آثار بیارند که اللَّه تعالی دو فریشته فرستاد باهل شهری تا آن قوم را هلاک کنند، و آن شهر را زیر و زبر کنند. مردی را دیدند که در نماز بود، ایشان بآسمان بحضرت عزّت باز شدند، تا اللَّه چه فرماید. اللَّه گفت: بازگردید و همه را هلاک کنید، و آن مرد را نیز با ایشان هلاک کنید، که هرگز چون منکری دید از بهر ما روی ترش نکرد. و جمعی کودکان در میان شهری خروسی را گرفته بودند، و پرهای وی میکندند، و آن را تعذیب میکردند. پیری را دیدند در کنار ایشان که آن را میدید و نهی نمیکرد و انکار نمی‌نمود، تا رب العزة آن قوم را عقوبت کرد، و آن شهر را بزمین فرو برد. اگر کسی پرسد چه فرق است میان عمل و صنع؟ جواب آنست که صنع فعلی بود که در ضمن آرایش و نیکویی بود، و ازینجا گویند: ثوب صنیع، و فلان صنیعة فلان، اذا استخلصه علی غیره، و صنع اللَّه لفلان ای احسن الیه.

Пас сунъи бкмол тараст аз амал , аз баҳри ин маънии раббонӣону аҳборро иснъўн гуфт ,у оммаи мардумро иъмлўн , чандон ки раббонӣонро бар оммаи мардум фазласт сунъро бар амал фазласт .

پس صنع بکمال‌تر است از عمل، از بهر این معنی ربّانیان و احبار را یصنعون گفت، و عامه مردم را یعملون، چندان که ربانیان را بر عامه مردم فضل است صنع را بر عمل فضل است.

Ва қолати алиҳўди ин оят дар шаъни ҷуҳудон фурӯ омад Фнҳоси бен ъозўроу асҳоб ӯ , ки аллоҳи эшонро рӯзии фаровону неъмат тамом дода буд . Пас чун дар аллоҳи кофари гаштанд ,у Мустафоро дурӯғ зан гирифтанд , ва дар неъмати аллоҳ куфрон овараданд ,у злки фии қавла « أи ламтар إлии аллазӣнаи бдлўои неъмати аллоҳи кФро » ! раби алъзаҳи он неъмат аз эшон востд ,у брўзгори қаҳту ниёзи афтоданд . Ин Фнҳосу асҳоб вай гуфтанд : « яди аллоҳи мғлўлаҳ » мумсикаи ънои алрзқ , дасти розиқ бастаасту рӯзии бози гирифта , ва ин киноя аз бухласт , яъне ки бар мо бахилӣ кунад , ва чунон ки пеши азин рӯзӣ медод намедиҳад . Ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт расӯли худро : «у лои тҷъли ядаки мғлўлаҳи إлии ънқк » ФтнФқи дун алҳақ , «у лои тбстҳои кули албст » фавқ алҳақ . Ва раво бошад ки бар маънӣ истифҳом ниҳанд яъне :ед аллоҳи мғлўлаҳи ънои ҳайси қтри алрзқи ълино ?

وَ قالَتِ الْیَهُودُ این آیت در شأن جهودان فرو آمد فنحاص بن عازورا و اصحاب او، که اللَّه ایشان را روزی فراوان و نعمت تمام داده بود. پس چون در اللَّه کافر گشتند، و مصطفی را دروغ زن گرفتند، و در نعمت اللَّه کفران آوردند، و ذلک فی قوله «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً»! ربّ العزة آن نعمت از ایشان واستد، و بروزگار قحط و نیاز افتادند. این فنحاص و اصحاب وی گفتند: «یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» ممسکة عنّا الرزق، دست رازق بسته است و روزی باز گرفته، و این کنایه از بخل است، یعنی که بر ما بخیلی کند، و چنان که پیش ازین روزی میداد نمی‌دهد. این همچنانست که جای دیگر گفت رسول خود را: «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی‌ عُنُقِکَ» فتنفق دون الحق، «وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ» فوق الحق. و روا باشد که بر معنی استفهام نهند یعنی: اید اللَّه مغلولة عنّا حیث قتر الرزق علینا؟

Раби Алъоламин эшонро ҷавоб дод : ғулати أидиҳм эй амскти ани алхироту қабзати ани алонбсоти болътёт . Даст эшонаст ки аз хайроту ътёти фурӯ бастааст , ки ҳаргиз азишон касеро набинӣ ки нафақа фарох кунад бар хештан ё бар касе магари андакӣ . Маънии дигари ғулати أидиҳм яъне явми алқёмаҳ . « إзи алأғлоли фии أъноқҳм » ҷзоءи ин калимаи куфр эшон онаст ки фардо дар қиёмати ғули оташин бар гардан эшон ниҳанд , ва дастҳои эшон во гардан банданд ,у лънўои бмои қолўои бўъдўои ман раҳмаи аллоҳ ,у ъзбўои болҷзиаҳи фии алднё ,у алнори фии алъқбӣ . Ва ин сухан аз ҷуҳудони бас аҷаб нест пас аз онкӣ аз эшон ҳикоят мебоз кунанд ки : « қолўо ё Мӯсои аҷъли лнои إлҳои комаи ?лаами ?алаа » ,у қол : إни аллазӣнаи атхзўои алъҷли синолҳми ғазаби ман рбҳми алоиаҳ . Ва ани ибни аббоси қол : қол алнабӣ ( с ) : « ман лаъни шиӣои лами икни ллънаҳи аҳлои раҷъати аллънаҳи алии алиҳўди блънаҳи аллоҳи аёҳм » .

رب العالمین ایشان را جواب داد: غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ ای امسکت عن الخیرات و قبضت عن الانبساط بالعطیّات. دست ایشان است که از خیرات و عطیات فرو بسته است، که هرگز ازیشان کسی را نبینی که نفقه فراخ کند بر خویشتن یا بر کسی مگر اندکی. معنی دیگر غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ یعنی یوم القیامة. «إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ» جزاء این کلمه کفر ایشان آنست که فردا در قیامت غل آتشین بر گردن ایشان نهند، و دستهای ایشان وا گردن بندند، وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بوعدوا من رحمة اللَّه، و عذبوا بالجزیة فی الدنیا، و النّار فی العقبی. و این سخن از جهودان بس عجب نیست پس از آنکه از ایشان حکایت می‌باز کنند که: «قالُوا یا مُوسَی اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ»، و قال: إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ الایة. و عن ابن عباس قال: قال النبی (ص): «من لعن شیئا لم یکن للّعنة اهلا رجعت اللعنة علی الیهود بلعنة اللَّه ایّاهم».

Он гуҳ гуфт ҷли ҷалола : бали идоаҳи мабсутатон асбт ?иледу нафии алғл . Яди сифатро исбот карду ғулро нафй кард , ва ин радаст бар ҷҳмён ки сифатро мункиранд ,у таъвил ботил ниҳоданд . Уламои салафу аъиммаи аҳл суннат гуфтанд ки : ончӣ ҷуҳудон гуфтанд яди аллоҳи мғлўлаҳ , « яд » рост гуфтанд , аммо мғлўлаҳ дурӯғ гуфтанд , ки раби алъзаҳи эшонро дар ғули дурӯғ зан кард на дар яд , гуфт : бали идоаҳи мабсутатон . Ин ҳамчунонаст ки қавмиро гуфт : «у إзои Фълўои фоҳишаи қолўои вҷднои алайҳои обоءноу аллоҳи أмрнои баҳо » . Рост гуфтанд ки : вҷднои алайҳои обоءно , аммо дурӯғ гуфтанд ки :у аллоҳи амрнои баҳо , ки раби алъзаҳи эшонро дарин дурӯғ зан кард на дар он , гуфт : « қул إни аллоҳи лои иأмри болФҳшоء » .

آن گه گفت جلّ جلاله: بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ اثبت الید و نفی الغلّ. ید صفت را اثبات کرد و غلّ را نفی کرد، و این ردّ است بر جهمیان که صفت را منکرند، و تأویل باطل نهادند. علماء سلف و ائمّه اهل سنت گفتند که: آنچه جهودان گفتند یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ، «ید» راست گفتند، اما مغلولة دروغ گفتند، که رب العزة ایشان را در غلّ دروغ زن کرد نه در ید، گفت: بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ. این همچنانست که قومی را گفت: «وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها». راست گفتند که: وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا، اما دروغ گفتند که: و اللَّه امرنا بها، که رب العزة ایشان را درین دروغ زن کرد نه در آن، گفت: «قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ».

фасл

فصل

Бидон ки мардуми дарин масъалаи яд бар се гуруҳанд : гуруҳе мӯътазилаанд ва қадреау аснои ушрияи рофиза . ӣнон гуфтанд : яди аллоҳи яди қадарау қувва ва наамма ,у гуруҳеи дигар муҷассамаанд кромиаҳу ҳшомиаҳ . Ва ҳшомиаҳи тоӣФаҳ эй аз рофизёнанд , эмоми эшон Њишоми бен алҳкм , гуфтанд ки яди худои яд ҷорҳаҳаст , ва ин сухан рӯй бкФр дорад ки Мустафо ( с ) гуфт : « ман шабаҳи аллоҳи бшии ءи ман алмхлўқини Фқди куфр » .

بدان که مردم درین مسأله ید بر سه گروه‌اند: گروهی معتزله‌اند و قدریه و اثنا عشریه رافضه. اینان گفتند: ید اللَّه ید قدرة و قوة و نعمة، و گروهی دیگر مجسمه‌اند کرامیه و هشامیه. و هشامیه طائفه‌ای از رافضیان‌اند، امام ایشان هشام بن الحکم، گفتند که ید خدا ید جارحه است، و این سخن روی بکفر دارد که مصطفی (ص) گفت: «من شبه اللَّه بشی‌ء من المخلوقین فقد کفر».

Сиўми гуруҳи уламо суннатанду қдўаҳ уммат нақулла ахбору ҳамлаи осор , гуфтанд : яди худои яд сифатаст ,у яди зот , зоҳири он пазируфта ,у ботин таслим карда ,у ҳақиқати он дар ноёфта , ва аз роҳи чигунагӣу тасарруфу таъвили бархеста ,у тӯҳмат бар хиради хеши ниҳода , ва эътиқод карда , ки аз ҳамномӣ ҳамсанӣ нест ,у бхёли гирди он гаштан рӯй нест , маълум ҳаст аммо тахайюл нест , мсмўъ ҳаст аммо маъқӯл нест .

سیوم گروه علماء سنت‌اند و قدوه امت نقله اخبار و حمله آثار، گفتند: ید خدا ید صفت است، و ید ذات، ظاهر آن پذیرفته، و باطن تسلیم کرده، و حقیقت آن در نایافته، و از راه چگونگی و تصرف و تأویل برخاسته، و تهمت بر خرد خویش نهاده، و اعتقاد کرده، که از همنامی همسانی نیست، و بخیال گرد آن گشتن روی نیست، معلوم هست اما تخیل نیست، مسموع هست اما معقول نیست.

Қавмӣ гуфтанд яди яд қудратасту неъмат , ва ин маҳоласту ботил , ки раб алъзаҳ гуфт : бали идоаҳи мабсутатон , ду яд гуфт бози густардау кушода , ва маълумаст ки қудрат якеаст на ду ,у неъмат на худ якеаст ки бисёраст , лқўлаҳи таъолӣ :у إн тъдўо наамма аллоҳи лои тҳсўҳо , ва дар қисса одам гуфт : мо мнъки أни тсҷди лмои хилқати бедӣ .

قومی گفتند ید ید قدرت است و نعمت، و این محال است و باطل، که رب العزة گفت: بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ، دو ید گفت باز گسترده و گشاده، و معلوم است که قدرت یکی است نه دو، و نعمت نه خود یکی است که بسیار است، لقوله تعالی: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها، و در قصه آدم گفت: ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ.

Агар маънии яди қудрат будӣ Иблисро будӣ ки гуфтӣ : чунон ки одамро бақадрат бёФридии маро низ бақадрат бёФридӣ , чаҳ шараф дорад бар ман ? чун Иблиси бҷўоби он тафсил бо сухании дигари гашт , ва фарқ кард миёни оташу гул , гуфт : أно хайр манеҳ хлқтнии ман нору хилқатаи ман тин . Маълуми гашт ки ин тахсӣсӣ буд ки ҷузи одамро набӯд , ки вайро баҳри давиди сифати хеши офариду яди сифати ҳақ буи расед , ва он ду яд инаст ки гуфт : бали идоаҳи мабсутатон .

اگر معنی ید قدرت بودی ابلیس را بودی که گفتی: چنان که آدم را بقدرت بیافریدی مرا نیز بقدرت بیافریدی، چه شرف دارد بر من؟ چون ابلیس بجواب آن تفصیل با سخنی دیگر گشت، و فرق کرد میان آتش و گل، گفت: أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ. معلوم گشت که این تخصیصی بود که جز آدم را نبود، که وی را بهر دوید صفت خویش آفرید و ید صفت حق بوی رسید، و آن دو ید اینست که گفت: بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ.

Аҳл таъвил гуфтанд : бали идоаҳ яъне рзқоаҳи ризқи мувассаъу ризқи мқтўр , ризқи ҳалолу ризқи ҳаром , ва ин таъвил маҳоласту ботил , ки раб алъзаҳ гуфт : мабсутатон , ва маълумаст ки ризқи мқтўр мабсут набӯд , ва низ гуфт таъолӣу тақаддус : лмои хилқати бедӣ , муқтазӣ таъвил онаст ки лмои хилқати брзқӣ , ва ин маҳз куфр бошад . Ва Мустафо ( с ) гуфта : « ани алмқстини алии манобири ман нури ани ямини арраҳмон ,у клтои идиаҳи ямин » .

اهل تأویل گفتند: بَلْ یَداهُ یعنی رزقاه رزق موسّع و رزق مقتور، رزق حلال و رزق حرام، و این تأویل محالست و باطل، که رب العزة گفت: مَبْسُوطَتانِ، و معلومست که رزق مقتور مبسوط نبود، و نیز گفت تعالی و تقدس: لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ، مقتضی تأویل آنست که لما خلقت برزقی، و این محض کفر باشد. و مصطفی (ص) گفته: «انّ المقسطین علی منابر من نور عن یمین الرحمن، و کلتا یدیه یمین».

Ҳилли иҷўзи أни иқоли маъноаи ани ризқи арраҳмон ,у клтои рзқиаҳи ямин ! ин чунин сухани ҷузи маҳол ва ботил набӯд . Агар гӯйанд дар луғати араб соӣғасту равони яди бмънии неъмату қӯт , гўӣими ин мусалламаст , аммо дар саёқи сухани мутакаллим падед ояд ки маънӣ он чист . Агар гуяд : лФлони ъндии яди أкоФиаҳ , ӣнҷо маълум шавад ки неъмат мехоҳад ки мукофоти он бшкр кунанд , ва агар гуяд : фалони лии яду ъзду Носир , донем ки маънии он нусрату тақвият ва мъўнтаст на ҳақиқати яд . Аммо агар гуяд : зрбнии фалони беда ,у аътонии алшии ءи беда ,у кутуби лии беда , ҳар оқилӣ донад ва дарёбад ки ӣнҷо на неъмат мехоҳад ки даст мехоҳад , ки бидон нависанд , ва бидон ато диҳанд , ва бидон зананд . Ва дар луғат араб гӯйанд : беди фалони амреу молӣ , бедаи алтлоқу алътоқу аламр ва мо ашбҳаҳ .

هل یجوز أن یقال معناه عن رزق الرحمن، و کلتا رزقیه یمین! این چنین سخن جز محال و باطل نبود. اگر گویند در لغت عرب سائغ است و روان ید بمعنی نعمت و قوت، گوئیم این مسلّم است، اما در سیاق سخن متکلّم پدید آید که معنی آن چیست. اگر گوید: لفلان عندی ید أکافیه، اینجا معلوم شود که نعمت میخواهد که مکافات آن بشکر کنند، و اگر گوید: فلان لی ید و عضد و ناصر، دانیم که معنی آن نصرت و تقویت و معونت است نه حقیقت ید. اما اگر گوید: ضربنی فلان بیده، و اعطانی الشی‌ء بیده، و کتب لی بیده، هر عاقلی داند و دریابد که اینجا نه نعمت میخواهد که دست میخواهد، که بدان نویسند، و بدان عطا دهند، و بدان زنند. و در لغت عرب گویند: بید فلان امری و مالی، بیده الطلاق و العتاق و الامر و ما اشبهه.

Ва ҳам азин бобаст ончӣ дар қуръон гуфт : табораки алзии бедаи алмалик ,у қавла : бидки алхир , қул إни алФзли беди аллоҳ , ва маълумаст ки ин талоқу ътоқу амру фазлу хайру малик на чизеаст ки бар даст ниҳодааст , аммо араб дар касе ҷоӣз доранд ин калимот ва ин азоФт , ки худованди даст буду дасти гӣранда дар ваии раво буд , на бинӣ ки раво бошад ки гӯйанд : беди алсоъаҳи кзо ,у беди алқуръони кзо ,у беди алъзоби кзо ,у беди алқриаҳи кзо , аз баҳри онкии яди бҳқиқт аз инҳо дуруст набошад , аммо лафзи байни идиаҳ бар ҳар ду уфтад ҳам бар худовандони даст ва ҳам бар чизҳо , ки онро даст набӯд , чунон ки гӯйӣ : байни ядии алсоъаҳ ,у байни ядии азоби шадид , байни ядии кзоу кзо , аз баҳри онкии маънии байни идиаҳи эмома ва қдомаҳ бошад , аммо беди кзоу кзои алои худованди дастро нгўинд ,у қуръони блғти араби фурӯ омадааст , ҳар чаҳ дар луғати араб соӣғасту ҷоӣз , раво бошад ки бар вифқи он тафсир қуръон гӯйанд , ва ҳар чаҳ дар луғати араби маҳол буд тафсири қуръон дар он раво набӯд .

و هم ازین بابست آنچه در قرآن گفت: تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ، و قوله: بِیَدِکَ الْخَیْرُ، قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللَّهِ، و معلوم است که این طلاق و عتاق و امر و فضل و خیر و ملک نه چیزیست که بر دست نهاده است، امّا عرب در کسی جائز دارند این کلمات و این اضافت، که خداوند دست بود و دست گیرنده در وی روا بود، نه بینی که روا باشد که گویند: بید الساعة کذا، و بید القرآن کذا، و بید العذاب کذا، و بید القریة کذا، از بهر آنکه ید بحقیقت از اینها درست نباشد، امّا لفظ بَیْنَ یَدَیْهِ بر هر دو افتد هم بر خداوندان دست و هم بر چیزها، که آن را دست نبود، چنان که گویی: بین یدی الساعة، و بَیْنَ یَدَیْ عَذابٍ شَدِیدٍ، بین یدی کذا و کذا، از بهر آنکه معنی بین یدیه امامه و قدامه باشد، اما بید کذا و کذا الا خداوند دست را نگویند، و قرآن بلغت عرب فرو آمده است، هر چه در لغت عرب سائغ است و جائز، روا باشد که بر وفق آن تفسیر قرآن گویند، و هر چه در لغت عرب محال بود تفسیر قرآن در آن روا نبود.

Ва лизидн ксиро манеҳам эй ман алиҳўд , мо أнзли إлики ман рбки тғёноу кФрои бонкорҳму ткзибҳм . Ксиро мафъӯласт , мо أнзли إлики ман рбк фоиласт , тғёноу кФрои мафъӯл сонӣаст . Мегуяд : ин қуръони туғёну куфри ҷуҳудони мёФзоид , чандон ки қуръон фурӯд ояд ва бидон кофар мешаванд , эшонро куфру туғёни мёФзоид . Ва أлқинои бинҳми алъдоўаҳу албғзоء яъне байни алиҳўду алнсорӣ . Миёни ҷуҳудону тарсоён адоват афкандем , ҳаргизи ҳеҷ ҷуҳуди тарсоёнро дӯст надорад ва на ҳеҷ тарсои ҷуҳудонро .

وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ ای من الیهود، ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیاناً وَ کُفْراً بانکارهم و تکذیبهم. کثیرا مفعولست، ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ فاعل است، طغیانا و کفرا مفعول ثانی است. میگوید: این قرآن طغیان و کفر جهودان میافزاید، چندان که قرآن فرود آید و بدان کافر میشوند، ایشان را کفر و طغیان میافزاید. وَ أَلْقَیْنا بَیْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ یعنی بین الیهود و النصاری. میان جهودان و ترسایان عداوت افکندیم، هرگز هیچ جهود ترسایان را دوست ندارد و نه هیچ ترسا جهودان را.

Ҷуҳуди мазҳаби тарсоён дар ибодати Масеҳ душман дорад ,у тарсои мазҳаби ҷуҳудон дар кофар шудани Масеҳ душман дорад . Ин ҳамчунонаст ки гуфт . « тҳсбҳми ҷмиъоу қлўбҳми штӣ » . Он гуҳ гуфт : إлии явми алқёмаҳ то рӯзи растохези ин адоват хоҳад буд , ва ин далеласт ки мазҳаби ҷуҳудӣу тарсое то бқёмт пайваста хоҳад буд .

جهود مذهب ترسایان در عبادت مسیح دشمن دارد، و ترسا مذهب جهودان در کافر شدن مسیح دشمن دارد. این همچنانست که گفت. «تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّی». آن گه گفت: إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ تا روز رستاخیز این عداوت خواهد بود، و این دلیل است که مذهب جهودی و ترسایی تا بقیامت پیوسته خواهد بود.

Клмои أўқдўо норо ллҳрби أтФأҳои аллоҳ эй клмои аҷмъўои амрҳми алии ҳарби расӯли аллоҳ ( с ) фарқи аллоҳи ҷумъаам ,у أФсди тдбирҳм . Ин далеласт ки дайни ислом бар ҳамаи дунё ғолибасту қоҳир , ва кед душмани он ботил ,у илми он ҳамеша зоҳир , чунон ки ҷой дигар гуфт : лизҳраҳи алии аддӣни калла ,у исъўни фии алأрзи Фсодои иҷтҳдўни фии рафъи алислому маҳви зикр алнабӣ ( с ) ман ктбҳм ,у аллоҳи лои иҳби алмФсдин яъне алиҳўд .

کُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ ای کلّما اجمعوا امرهم علی حرب رسول اللَّه (ص) فرق اللَّه جمعهم، و أفسد تدبیرهم. این دلیل است که دین اسلام بر همه دنیا غالب است و قاهر، و کید دشمن آن باطل، و علم آن همیشه ظاهر، چنان که جای دیگر گفت: لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ، وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً یجتهدون فی رفع الاسلام و محو ذکر النبی (ص) من کتبهم، وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ یعنی الیهود.