Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إнмои алхмру алмиср ривоят кунанд аз Амри бен шрҳбл ки гуфт умри хитоб дуо кард ва гуфт : аллоҳами байни лнои фии алхмри бёнои шоФё , бори худоё ! дар кори хамри моро беоне даҳ шоФӣ , оятии равшану ҳукмии пайдои раби Алъоламин оят фиристод ки дар сӯра албқраҳаст : исӣлўнки ани алхмру алмиср .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ روایت کنند از عمرو بن شرحبل که گفت عمر خطاب دعا کرد و گفت: اللهم بیّن لنا فی الخمر بیانا شافیا، بار خدایا! در کار خمر ما را بیانی ده شافی، آیتی روشن و حکمی پیدا رب العالمین آیت فرستاد که در سورة البقرة است: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ.

Ин оят бар умри хонданд . Умрро он оят сирӣ накард , гуфт : бори худоё ! беоне азин шоФӣ тар хоҳам . Дигари бора оят омад ки дар сӯра алнсоءаст : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тқрбўои алслоаҳу أнтми скорӣ . Бар умри хонданд , умр гуфт : ҳануз дарме бояд азин шоФитару равшантар худовандо ! анмои мӯҳликаи ллмоли мазҳабаи ллъқл , байни лнои фӣҳо бёнои шоФё , Фнзли қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إнмои алхмру алмиср , то онҷо ки гуфт : Фҳли أнтми мнтҳўн , умр гуфт : антҳинои антҳино ,у бтриқии дигари азин равшантару кушодатар дар сӯраи албқраҳ баён кардаем ,у аъодт шарт нест .

این آیت بر عمر خواندند. عمر را آن آیت سیری نکرد، گفت: بار خدایا! بیانی ازین شافی‌تر خواهم. دیگر باره آیت آمد که در سورة النساء است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکاری‌. بر عمر خواندند، عمر گفت: هنوز درمی‌باید ازین شافی‌تر و روشن‌تر خداوندا! انما مهلکة للمال مذهبة للعقل، بیّن لنا فیها بیانا شافیا، فنزل قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ، تا آنجا که گفت: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ، عمر گفت: انتهینا انتهینا، و بطریقی دیگر ازین روشن‌تر و گشاده‌تر در سورة البقره بیان کرده‌ایم، و اعادت شرط نیست.

Агар касе савол кунад ки ҳар чаҳ ҳаром карданд бикбор ҳаром карданд магари ин хамр , ки бчнди дафъат ҳаром карданд , ҳикмат дар он чист ? ҷавоб онаст ки ҳар муҳаррамиро чун ҳаром карданд вақте ивазӣ биҷой нишаст , ҳамчун саффоҳ ки ҳароми гашти раби алъзаҳи никоҳи биҷои он ниҳод ва мубоҳ кард . Мурдор ҳаром кард збоиҳ дар муқобили он мубоҳ кард , рибо ҳаром кард байъи биҷои он ниҳод ва мубоҳ кард . Хӯн ҳаром кард гӯшт ҳалол кард , лои ҷурми он муҳаррамот ки ивази он падед кард тарки он бар эшон гарон нагашт , бики бор ҳаром кард ,у мардумро аз он боз зад . Бози хамри маъшуқаи нафасҳо буд ,у сабаби тарабу нишот буд ,у мардуми фаро хӯрдан он ху карда буданд ,у бтбъи онро медӯст доштанд , раб Алъоламин донист ки тарки он беивазӣ ва бебадалӣ ки биҷои он бистад бар эшон дшхўор буд , бФзлу лутфи худу бардошти ҳараҷро аз эшон , таҳрими он батадрӣҷи фарои пеши эшон барад . Аз аввали айб он бигуфт ,у асми он зоҳир кард , гуфт : « қул Фиҳмои إсми кабӣр » , пас бсбби он аз намози боззд , гуфт : « лои тқрбўои алслоаҳу أнтми скорӣ » . Пас бъоқбт ҳаром кард то тарки он батадрӣҷ бар эшон осони гашт .

اگر کسی سؤال کند که هر چه حرام کردند بیکبار حرام کردند مگر این خمر، که بچند دفعت حرام کردند، حکمت در آن چیست؟ جواب آنست که هر محرمی را چون حرام کردند وقتی عوضی بجای نشست، همچون سفاح که حرام گشت رب العزة نکاح بجای آن نهاد و مباح کرد. مردار حرام کرد ذبایح در مقابل آن مباح کرد، ربا حرام کرد بیع بجای آن نهاد و مباح کرد. خون حرام کرد گوشت حلال کرد، لا جرم آن محرمات که عوض آن پدید کرد ترک آن بر ایشان گران نگشت، بیک بار حرام کرد، و مردم را از آن باز زد. باز خمر معشوقه نفسها بود، و سبب طرب و نشاط بود، و مردم فرا خوردن آن خو کرده بودند، و بطبع آن را می‌دوست داشتند، رب العالمین دانست که ترک آن بی‌عوضی و بی‌بدلی که بجای آن بیستد بر ایشان دشخوار بود، بفضل و لطف خود و برداشت حرج را از ایشان، تحریم آن بتدریج فرا پیش ایشان برد. از اول عیب آن بگفت، و اثم آن ظاهر کرد، گفت: «قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ»، پس بسبب آن از نماز باززد، گفت: «لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکاری‌». پس بعاقبت حرام کرد تا ترک آن بتدریج بر ایشان آسان گشت.

Субҳонаи мо арأФаҳу алтФаҳи бъбодаҳ ! ва ман алўъиди алворади фии алхмри мо рӯй ани Усмони бен ъФони қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани аллоҳи лои иҷмъи алхмру алоямони фии ҷўФи амре абадан ,у ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « мдмни алхмри къобди алўсн » ,у ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аҷтнбўои алхмри ?фонҳо мифтоҳи кули шар ,у лои имўтни аҳдкму алайҳи дайн , ?фонаи лӣси ҳноки динору лои дарҳам ,у анмои иқтсмўни ҳноки алҳсноту алсиӣот , Фохзи биминаҳу охзи бшмолаҳ » .

سبحانه ما ارأفه و الطفه بعباده! و من الوعید الوارد فی الخمر ما روی عن عثمان بن عفان قال: قال رسول اللَّه (ص): «ان اللَّه لا یجمع الخمر و الایمان فی جوف امری ابدا، و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «مدمن الخمر کعابد الوثن»، و عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص): «اجتنبوا الخمر فانها مفتاح کل شر، و لا یموتنّ احدکم و علیه دین، فانّه لیس هناک دینار و لا درهم، و انّما یقتسمون هناک الحسنات و السیئات، فآخذ بیمینه و آخذ بشماله».

Ва ани алӣ ( ъ ) қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман шурби алхмри баъди ази ҳарамҳо аллоҳи алии лисонӣ , Флиси ?лаи ани изўҷи азои хтб ,у лои исдқи азои ҳдс ,у лои ишФъи азои шФъ ,у лои иؤтмн алӣамона , Фмни аӣтмнаҳ алӣамона Фостҳлкҳои Фҳқи алии аллоҳи ани лои ихлФи алайҳ » ,у ани абии ҳрираҳи анҳу ( с ) : « риҳи алҷнаҳи тўҷди ман масираи хумси моӣаҳи ом ,у лои иҷди риҳҳои мхтолу лои манону лои мдмни хамр » .

و عن علی (ع) قال: قال رسول اللَّه (ص): «من شرب الخمر بعد اذ حرمها اللَّه علی لسانی، فلیس له ان یزوّج اذا خطب، و لا یصدّق اذا حدّث، و لا یشفع اذا شفع، و لا یؤتمن علی امانة، فمن ائتمنه علی امانة فاستهلکها فحق علی اللَّه ان لا یخلف علیه»، و عن ابی هریرة عنه (ص): «ریح الجنة توجد من مسیرة خمس مائة عام، و لا یجد ریحها مختال و لا منّان و لا مدمن خمر».

фасл

فصل

Хамри ънбии хоми ботФоқ ҳаромаст андак ва бисёр он , ва наҷисаст , ва хӯрдан он ҳад воҷиб кунад , аммо шофиӣ гуфт : таҳрими ин хамр на айни хамри рост , ки иллатӣу маънии рост , ва он маънӣ онаст ки шаробӣ мускираст ,у асл хбоӣсаст ,у мояи фасодҳо , пас ҳар шаробӣ ки мускир буд бидон мулҳақ буд ,у андак ва бисёр он ҳаром ,у абӯ Ҳанифа гуфт : таҳрими хамри айни хамри рост на иллатиро , ки ҳар чаҳ берун аз хамраст қадари мускир ҳаромаст , гуфто :у мтбўх ки ду сик аз он бишавад , ва сикӣ бимонад , хӯрдан он мубоҳаст ,у ҳад воҷиб накунад , то он гуҳ ки мастии орад , ва ҳар нбиз ки аз гандуму ҷӯу асалу қсб шукр кунанд . Мутлақ гуфт ки мубоҳаст алои қадари мускир ,у нқиъи миўизу хурмои нопухтаи бнздики вай ҳаромаст , аммо ҳад воҷиб накунад алои қадари мускир ,у далели шофиӣ равшанаст аз ҷиҳати хабари расӯл ,у злк

خمر عنبی خام باتفاق حرام است اندک و بسیار آن، و نجس است، و خوردن آن حد واجب کند، اما شافعی گفت: تحریم این خمر نه عین خمر راست، که علتی و معنی راست، و آن معنی آنست که شرابی مسکر است، و اصل خبائث است، و مایه فسادها، پس هر شرابی که مسکر بود بدان ملحق بود، و اندک و بسیار آن حرام، و ابو حنیفه گفت: تحریم خمر عین خمر راست نه علتی را، که هر چه بیرون از خمر است قدر مسکر حرام است، گفتا: و مطبوخ که دو سه یک از آن بشود، و سه یکی بماند، خوردن آن مباح است، و حد واجب نکند، تا آن گه که مستی آرد، و هر نبیذ که از گندم و جو و عسل و قصب شکر کنند. مطلق گفت که مباح است الا قدر مسکر، و نقیع میویز و خرمای ناپخته بنزدیک وی حرام است، اما حد واجب نکند الا قدر مسکر، و دلیل شافعی روشن است از جهت خبر رسول، و ذلک‌

Қавла ( с ) : « ани ман алънби хмро ,у ани ман алтмри хмро ,у ани ман алъсли хмро ,у ани ман албри хмро ,у ани ман алшъири хмро » ,у қол : « кули мускири хамр ,у кули хамри ҳаром » .

قوله (ص): «ان من العنب خمرا، و ان من التمر خمرا، و ان من العسل خمرا، و ان من البر خمرا، و ان من الشعیر خمرا»، و قال: «کل مسکر خمر، و کل خمر حرام».

Мустафо ( с ) номи хамри барин чизҳо афканд , ва чун ҳама хамраст ҳама дар таҳти ин оят шавад ки : إнмои алхмру алмисру алأнсобу алأзломи рҷси ман амали алшитони Фоҷтнбўаҳ , шарҳ додан ин масъалаи дарин мавзе беш аз ин эҳтимол накунад , ва дар сӯраи албқраҳ муставфӣ гуфтаем .

مصطفی (ص) نام خمر برین چیزها افکند، و چون همه خمر است همه در تحت این آیت شود که: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ، شرح دادن این مسأله درین موضع بیش از این احتمال نکند، و در سورة البقره مستوفی گفته‌ایم.

Муяссар қимораст ,у аслаи ман алисор ,у қили муштақи ман алисру ҳўи алсъаҳ ва алимкон , иқол : раҷули исру қавми аисори итсъўни Фитқомрўн ,у муяссари араби он буд ки дар ҷоҳилияти мардии фаро пеш омадӣ ва гуфтӣ : ин асҳоби алҷзўр ? пас нафарӣ фароҳам омадандӣ ,у шутурии хридндӣ , ва ҳар якеро дар он насибӣ кардандӣ , пас қуръаи бздндӣ , ҳар кас ки саҳми вай берун омадӣ аз баҳоии он уштури барии гаштӣ ,у насиби вай дар гӯшт бимонадӣ , ҳам чунон қуръа мезадандӣ то як кас бимонадӣу баҳоии шутури ҷумла бар он каси лозим будӣ , ва ӯро дар он шутури насиб гӯшт набӯдӣ , ва он гуҳи гӯшти шутур бар он қавми басӯиат қисмат кардандӣ . Ин буд қимори араб , ки раби алъзаҳи дарин оят ҳаром кард . Ва қоли ибни аббос : алмисри алқмор ҳатто лаъиби алсбёни болкъобу алҷўз . Ва сӣли алқосми бен Муҳамади ани алштрнҷи аи ҳўи муяссар ?у ани алнрди أи ҳўи муяссар ? Фқол : кули мо сад ани зикри аллоҳу ани алслоаҳи Фҳўи муяссар . Ва тафсири ансобу азлом дар аввали сӯраи бшрҳи гуфтем .

میسر قمار است، و اصله من الیسار، و قیل مشتق من الیسر و هو السعة و الامکان، یقال: رجل یسر و قوم ایسار یتسعون فیتقامرون، و میسر عرب آن بود که در جاهلیت مردی فرا پیش آمدی و گفتی: این اصحاب الجزور؟ پس نفری فراهم آمدندی، و شتری خریدندی، و هر یکی را در آن نصیبی کردندی، پس قرعه بزدندی، هر کس که سهم وی بیرون آمدی از بهای آن اشتر بری گشتی، و نصیب وی در گوشت بماندی، هم چنان قرعه می زدندی تا یک کس بماندی و بهای شتر جمله بر آن کس لازم بودی، و او را در آن شتر نصیب گوشت نبودی، و آن گه گوشت شتر بر آن قوم بسویت قسمت کردندی. این بود قمار عرب، که رب العزة درین آیت حرام کرد. و قال ابن عباس: المیسر القمار حتی لعب الصبیان بالکعاب و الجوز. و سئل القاسم بن محمد عن الشطرنج ا هو میسر؟ و عن النرد أ هو میسر؟ فقال: کل ما صدّ عن ذکر اللَّه و عن الصلاة فهو میسر. و تفسیر انصاب و ازلام در اول سورة بشرح گفتیم.

Рҷси ман амали алшитони рҷс номӣаст чизеро ки наҷису қзр буд , ва аз шаръи давр , сохтау оростаи шайтон бар банӣ одам . Раб Алъоламин гуфт : Фоҷтнбўаҳи ин ҳамаи сохтау броростаҳ шайтонасту ҳалоки дайни шумо , аз он бипарҳезед ва ҳазар кунед то растгор шавед .

رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ رجس نامی است چیزی را که نجس و قذر بود، و از شرع دور، ساخته و آراسته شیطان بر بنی آدم. رب العالمین گفت: فَاجْتَنِبُوهُ این همه ساخته و برآراسته شیطان است و هلاک دین شما، از آن بپرهیزید و حذر کنید تا رستگار شوید.

إнмои ириди алшитони أни иўқъи бинкми алъдоўаҳу албғзоءи фии алхмру алмисри ин баёни иллати таҳрими хамр ва қимораст . Мегуяд : шайтони адовату кӣнау буғзи якдигар дар миёни шумо афканд чун хамр хуред ва қимор бозед , ва шуморо боз дорад аз зикри худо ки сари ҳама тоъотаст ,у асли ҳамаи хайрот , ва аз намоз ки калид саодатасту перояи шаҳодату мояи диёнат . Фҳли أнтми мнтҳўн ? ҳилли дарин мавзе бар ҷой тғлизаст на бар тхир , чунон ки ҷой дигар гуфт : Фҳли أнтми шокрўн ? Фҳли أнтми мслмўн ? ва дар хабараст : « ҳилли антми торкўи асҳобии лӣ » ? яъне ҳилли антми торкўни азоҳм . Ва ҳам азин бобаст ончӣ гуфт : ҳилли лаки إлии أни тзкӣ ? мегуяд : марои сипос дор ҳастед ? ҳар чанд ки сӯрат истифҳом дорад аммо маънӣ амраст , ва ин навъеаст аз анвоъи амр , ва дар луғат равосту равон .

إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ این بیان علت تحریم خمر و قمار است. میگوید: شیطان عداوت و کینه و بغض یکدیگر در میان شما افکند چون خمر خورید و قمار بازید، و شما را باز دارد از ذکر خدا که سر همه طاعات است، و اصل همه خیرات، و از نماز که کلید سعادت است و پیرایه شهادت و مایه دیانت. فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ؟ هل درین موضع بر جای تغلیظ است نه بر تخیر، چنان که جای دیگر گفت: فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ؟ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؟ و در خبر است: «هل انتم تارکو اصحابی لی»؟ یعنی هل انتم تارکون اذاهم. و هم ازین بابست آنچه گفت: هَلْ لَکَ إِلی‌ أَنْ تَزَکَّی؟ میگوید: مرا سپاس دار هستید؟ هر چند که صورت استفهام دارد اما معنی امر است، و این نوعی است از انواع امر، و در لغت رواست و روان.

Ва أтиъўои аллоҳу أтиъўо алрасул чун баёни муҳаррамот ва мнҳёт карда буд , тоъати худоу расӯл дар пас он дошт , яъне ки фармон бурдор бошед ва ин овомир ва навоҳӣ бакор доред , ва аз маҳорим бипарҳезед . Ва аҳзрўо эй аҳзрўои алмҳорму алмноҳӣ , Фإни тавлиятами ани алтоъаҳи Фоълмўои أнмои алии рсўлнои алблоғи улмубини Флиси алайҳи алои алблоғ ,у алтўФиқу алхзлони илои аллоҳ , ?фони атътму алои Фостҳққтми алъзоб .

وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ چون بیان محرمات و منهیات کرده بود، طاعت خدا و رسول در پس آن داشت، یعنی که فرمان بردار باشید و این اوامر و نواهی بکار دارید، و از محارم بپرهیزید. وَ احْذَرُوا ای احذروا المحارم و المناهی، فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ عن الطاعة فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلی‌ رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِینُ فلیس علیه الا البلاغ، و التوفیق و الخذلان الی اللَّه، فان اطعتم و الا فاستحققتم العذاب.

Лӣси алии аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ҷиноҳи сабаби нузули ин ояти он буд ки қавмӣ аз саҳоба дар он рӯзҳо ки хамр ҳаром карданд аз дунёи берун шуда буданд , ва эшон мехӯрда буданд битозагӣ , ва дар шиками эшон май буд . Мусулмонони барояшони бтрсиднд , ва аз ҳоли эшон расӯли худоро пурседанд . Ин оят дар шан эшон омад . Мегуяд : бар эшон танагӣ нест , ва эшонро буза нест дар ончӣ чашида буданд аз май пеш аз таҳрим .

لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ سبب نزول این آیت آن بود که قومی از صحابه در آن روزها که خمر حرام کردند از دنیا بیرون شده بودند، و ایشان می‌خورده بودند بتازگی، و در شکم ایشان می‌بود. مسلمانان برایشان بترسیدند، و از حال ایشان رسول خدا را پرسیدند. این آیت در شان ایشان آمد. میگوید: بر ایشان تنگی نیست، و ایشان را بزه نیست در آنچه چشیده بودند از می پیش از تحریم.

Ин тъмўо шрбўоаст чунон ки ҷой дигар гуфт : ва ман лами итъмаҳи Фإнаҳи манӣ . Шароб мтъўмаст аммо на мأкўласт . إзои мо атқўо яъне алкФри биллоҳ ,у омнўоу ъмлўои алсолҳоти сҷдўои ллаҳу аҷтнбўоу қрбўо , сами атқўои такзиби расӯла ,у сдқўаҳ , сами атқўои ?утёни алмҳорми алтии ърФўои ҳурматҳо ,у أҳснўои фии таркҳо ,у қили азои мо атқўои алмъосӣу алшрк , сами атқўо , домўои алии тқўоҳм , сами атқўои зулми алъбоди маъаи зми алоҳсони илайҳ . Ва қил : азои мо атқўои алшрку омнўои сдқўо , сами атқўои алкбоӣру омнўои аздодўои аимоно , сами атқўои алсғоӣри ҳзрўоу аҳснўои тнФлўо .

این طعموا شربوا است چنان که جای دیگر گفت: وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی. شراب مطعوم است اما نه مأکول است. إِذا مَا اتَّقَوْا یعنی الکفر باللّه، وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سجدوا للَّه و اجتنبوا و قربوا، ثُمَّ اتَّقَوْا تکذیب رسوله، و صدقوه، ثُمَّ اتَّقَوْا اتیان المحارم الّتی عرفوا حرمتها، وَ أَحْسَنُوا فی ترکها، و قیل اذا ما اتقوا المعاصی و الشرک، ثم اتقوا، داموا علی تقواهم، ثمّ اتقوا ظلم العباد مع ضمّ الاحسان الیه. و قیل: اذا ما اتقوا الشّرک و آمنوا صدّقوا، ثم اتقوا الکبائر و آمنوا ازدادوا ایمانا، ثمّ اتقوا الصغائر حذروا و احسنوا تنفلوا.

Қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : « ани Усмони ман аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти сами атқўоу омнўои сами атқўоу أҳснўо » ,у аллоҳи иҳби алмҳснин .

قال علی بن ابی طالب (ع): «ان عثمان من الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا»، وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ.

Дар рӯзгори умр , қдомаҳи бен мзъўн мехӯрд . Умри хост ки вайро ҳад занад қдомаҳ гуфт : шуморо нест ки марои ҳади занед , ки аллоҳ мегуяд : лӣси алии аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ҷиноҳи Фимои тъмўо , ва ман аз ҷумлаи мؤмнонм ва дар бадар бӯдаам . Умр гуфт роҳ ғалат кардӣ , ва гумонат хатост , ки раб Алъоламин гуфт : إзои мо атқўоу омнўо , ва тақво онаст ки ончии худо ҳаром кард , аз он бипарҳезӣ ,у гирд он нагардӣ . Алии бен абӣ толиб гуфт : ё умр ! ман аз нузули ин оят хабар дорам , чун раби Алъоламин хамр ҳаром кард , ҷамоатӣ аз муҳоҷир ва ансор биёмаданд ва гуфтанд : ё расӯли аллоҳи бародарони моу падарони мо ки дар бадар буданд , ва дар аҳад кушта шуданд , эшон дар он ҳол меҳаме хӯрданд , чаҳ гӯйӣ дар эшон ? ва чаҳ ҳукм кунӣ аз баҳри эшон ? расӯли худо таваққуф кард , то Ҷабраил омад , ва оят оварад : лӣси алии аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ҷиноҳи алоиаҳ . Пас умр бифармуд ,у қдомаҳро ҳади мФтрии бзднд , ва гуфтанд : ани шорби алхмри азои шурби антшӣ ,у азои антшии ҳзӣ ,у азои ҳзии аФтрӣ , Фиқими алайҳи ҳади алмФтрии смонини ҷилда .

در روزگار عمر، قدامة بن مظعون می خورد. عمر خواست که وی را حد زند قدامة گفت: شما را نیست که مرا حد زنید، که اللَّه میگوید: لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِیما طَعِمُوا، و من از جمله مؤمنانم و در بدر بوده‌ام. عمر گفت راه غلط کردی، و گمانت خطاست، که رب العالمین گفت: إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا، و تقوی آنست که آنچه خدا حرام کرد، از آن بپرهیزی، و گرد آن نگردی. علی بن ابی طالب گفت: یا عمر! من از نزول این آیت خبر دارم، چون رب العالمین خمر حرام کرد، جماعتی از مهاجر و انصار بیامدند و گفتند: یا رسول اللَّه برادران ما و پدران ما که در بدر بودند، و در احد کشته شدند، ایشان در آن حال می همی خوردند، چه گویی در ایشان؟ و چه حکم کنی از بهر ایشان؟ رسول خدا توقف کرد، تا جبرئیل آمد، و آیت آورد: لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ الایة. پس عمر بفرمود، و قدامه را حد مفتری بزدند، و گفتند: ان شارب الخمر اذا شرب انتشی، و اذا انتشی هذی، و اذا هذی افتری، فیقیم علیه حدّ المفتری ثمانین جلدة.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои либлўнкми аллоҳи бшии ءи ман алсиди ин « ман » табъизаст аз ду ваҷҳ : яке онкии ӣнҷои сайд бар мехоҳад на сайди баҳр ,у дигари ваҷҳи онкӣ сайдаст дар ҳоли эҳром на дар ҳоли аҳлол . Тнолаҳи أидикми он сайд ки дастҳои шумо бон расад аз хояи мурғ ё бача ки аз ошиёнаи брнхостаҳ ,у рмоҳкм ё бон расад найзаҳои шумо , ва бар қиёси найзаи тиру сангу каманду ҷуз аз он аз ин кбори сайд чун хргўру гови даштӣу шутури мурғу амсоли он . намегуяд : шуморо бихоҳад озмуд , яъне ки шуморо бар он қодир хоҳад кард , ва он пеш шумо хоҳад оварад ,у Фоӣдаҳи алблўии изҳори алмтиъи ман алъосӣ ,у алои Флои ҳоҷаи ?лаи илои алблўӣ . Ва ин дар соли ҳудаибия буд ки расӯли худоро аз Макка боз доштанд , ва ҳам онҷо қурбон кард сад то уштур , чунон ки дар қисса ҳудаибияаст ,у мурғону ваҳши биёбони фаровон рӯй боишон ниҳоданд , ва аз он ҳаме хӯрданд , ва бо рҳоли эшон ҳаме даромехтанд , ва эшон ҳам дар ҳарам буданд ва ҳам дар эҳром .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الصَّیْدِ این «من» تبعیض است از دو وجه: یکی آنکه اینجا صید بر میخواهد نه صید بحر، و دیگر وجه آنکه صید است در حال احرام نه در حال احلال. تَنالُهُ أَیْدِیکُمْ آن صید که دستهای شما بآن رسد از خایه مرغ یا بچه که از آشیانه برنخاسته، وَ رِماحُکُمْ یا بآن رسد نیزه‌های شما، و بر قیاس نیزه تیر و سنگ و کمند و جز از آن از این کبار صید چون خرگور و گاو دشتی و شتر مرغ و امثال آن. می‌گوید: شما را بخواهد آزمود، یعنی که شما را بر آن قادر خواهد کرد، و آن پیش شما خواهد آورد، و فائدة البلوی اظهار المطیع من العاصی، و الا فلا حاجة له الی البلوی. و این در سال حدیبیه بود که رسول خدا را از مکه باز داشتند، و هم آنجا قربان کرد صد تا اشتر، چنان که در قصه حدیبیه است، و مرغان و وحش بیابان فراوان روی بایشان نهادند، و از آن همی خوردند، و با رحال ایشان همی درآمیختند، و ایشان هم در حرم بودند و هم در احرام.

Лиълми аллоҳ эй лирии аллоҳ , лонаи қади илма , ман ихоФаҳи болғиб эй ихоФи аллоҳи алзии лами ираҳи Флои итноўли алсиду ҳўи муҳаррам , Фмни аътдии баъди злк эй ман ахзи алсиди ъмдои баъди алнҳӣу ҳўи муҳаррам , фалаи азоби أлими изрби зрбои вҷиъо ,у ислби сёбаҳ ,у иғрми алҷзоء ,у ҳукми злки илои аломоми Фҳзои алъзоби алолим .

لِیَعْلَمَ اللَّهُ ای لیری اللَّه، لانه قد علمه، مَنْ یَخافُهُ بِالْغَیْبِ ای یخاف اللَّه الذی لم یره فلا یتناول الصّید و هو محرم، فَمَنِ اعْتَدی‌ بَعْدَ ذلِکَ ای من اخذ الصید عمدا بعد النهی و هو محرم، فَلَهُ عَذابٌ أَلِیمٌ یضرب ضربا وجیعا، و یسلب ثیابه، و یغرم الجزاء، و حکم ذلک الی الامام فهذا العذاب الالیم.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тқтлўои алсиду أнтми ҳарами ин оят дар шаъни абӯи алиср фурӯ омад , номи ваии Амри бен молики алонсорӣ , дар соли ҳудаибияи муҳаррам буд эҳроми бъмраҳи гирифта , бихар гӯрӣ расед , ӯро таъна Эй зад бияфканад , ва бикушт . Ин оят фурӯ омад : лои тқтлўои алсиду أнтми ҳарам . Раби Алъоламин дар ин оят ҳаром кард бар муҳаррам ки эҳроми бҳҷ гирифта бошад ё бъмраҳ ки сайд бар гирад ва кашад ё таъарруз он кунад бҳичи ваҷҳ .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ این آیت در شأن ابو الیسر فرو آمد، نام وی عمرو بن مالک الانصاری، در سال حدیبیه محرم بود احرام بعمره گرفته، بخر گوری رسید، او را طعنه‌ای زد بیفکند، و بکشت. این آیت فرو آمد: لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ. رب العالمین در این آیت حرام کرد بر محرم که احرام بحج گرفته باشد یا بعمره که صید برّ گیرد و کشد یا تعرّض آن کند بهیچ وجه.

Ва бидон ки сайд дуаст : яке сайди баҳр , дигари сайд бар . Ҳар чаҳ сайд баҳраст хӯрдан он ҳама ҳалоласт , ва гирифтан он муҳаррамро равост ,у ончии сайд бараст , ончии гӯшти он ҳаромаст куштани он ҳалоласт магари ирбўъ , ва ҳар чаҳ гӯшт он ҳалоласт сайд кардан он ҳаромаст .

و بدان که صید دو است: یکی صید بحر، دیگر صید بر. هر چه صید بحر است خوردن آن همه حلال است، و گرفتن آن محرم را رواست، و آنچه صید برّ است، آنچه گوشت آن حرام است کشتن آن حلال است مگر یربوع، و هر چه گوشت آن حلالست صید کردن آن حرام است.

Ва ман қатлаи мнкм мтъмдо мегуяд : ҳар ки сайдӣ кашад аз ончии гӯшт вай ҳалоласт мтъмдо эй зокрои лоҳромаҳ , қосдои илои қатла , ӯ мхтӣои фии қатла , носиёи лоҳромаҳ .

وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً میگوید: هر که صیدی کشد از آنچه گوشت وی حلالست متعمّدا ای ذاکرا لاحرامه، قاصدا الی قتله، او مخطئا فی قتله، ناسیا لاحرامه.

Бештарини уламо чун шофиӣу молику абӯи Ҳанифау аҳли шому Ироқи ҷумла бар онанд ки ин ҷзоءи сайд дар амд ва дар хато яксонаст . Заҳрӣ гуфт : назул алқуръони болъмд ,у ҷирати алснаҳи фии алхтоء ,у злк

بیشترین علما چون شافعی و مالک و ابو حنیفه و اهل شام و عراق جمله بر آنند که این جزاء صید در عمد و در خطا یکسانست. زهری گفت: نزل القرآن بالعمد، و جرت السنّة فی الخطاء، و ذلک‌

Қавла ( с ) : « фии алзбъи кбши азои асобаҳи алмҳрм » ,у лами иФсли байни мтъмду ғайра , фоҷирии алии алъмўм . Ва гуфтаанд : змони сайд ҳамчун змон моласт , лонаи иҷби фии алсғири сағиру фии алкбири кабӣри кзмони аломўол , ва маълумаст ки змони мол , амду хато дар он яксонаст , змон сайд ҳамчунонаст .

قوله (ص): «فی الضبع کبش اذا اصابه المحرم»، و لم یفصل بین متعمد و غیره، فاجری علی العموم. و گفته‌اند: ضمان صید همچون ضمان مال است، لانه یجب فی الصغیر صغیر و فی الکبیر کبیر کضمان الاموال، و معلومست که ضمان مال، عمد و خطا در آن یکسانست، ضمان صید همچنانست.

Фҷзоء мисли мо қатли ман алнъми ъосму Ҳамзау ксоиии Фҷзоء бтнўин хонанд , ва мисли брФъ , боқӣ бозоФт хонанд бетнўин . Ва маънии ҷазо фидоаст . Ва бидон ки сайд бар ду зарбаст : яке онаст ки онро мисл нест аз нъм , ҳамчун ъсоФиру қнобр ва мо дуни алҳмом , ҳар чаҳ кам аз кабӯтар бошад вайро аз нъм мислӣ набӯд , ҷзоء вай онаст ки онро қимат кунанд , ва он гуҳи он қимат бдрўишон набояд дод балки сарф кунанд ботаом , ва он таоми бдрўишон тафарруқат кунанд , ҳар дарвеширо мадӣ , ё пас рӯза дорад биҷой ҳар мадии рӯзӣ ,у зарби дувум аз сайд онаст ки онро мисласт аз нъм , ҷзоءи вай мисл онаст ва он бар ду зарбаст : зарбӣ онаст ки саҳоба дар он ҳукм кардаанд : фии алнғомаҳи бадана ,у фии ҳмори алўҳши бақара ,у фии алғзоли ънз ,у фии алорнби ъноқ ,у фии алирбўъи ҷФраҳ . Ва зарбӣ онаст ки саҳоба дар он ҳукм накардаанд , ду марди донишманди адл аз аҳли хубра бояд ки дар он назар кунанд , ва ҳар чаҳ шабаҳӣ дорад бони сайд ,у бони наздиктар буд , онро воҷиб гардонанд . Инаст ки раб алъзаҳ гуфт : иҳкм ба зўои адли мнкм яъне ман аҳли динкм , ҳдёи болиғи алкъбаҳи лафзаи муъаррифа , ва маъноа накара , тақдираи болиғи алкъбаҳ . أўи куффораи таоми масокини қроءти маданӣу шомии куффора бетнўинаст , таом бхФз мем . Боқӣ бтнўин хонанд ва бзм мем . أўи адли злки сёмо эй мисли злки ман алсём . Сёмои мансӯби алии алтмииз ,у адлу адли бФтҳи айну касри айни бқўл басарён яксонаст , ва гуфтаанд : бксри айн мисл бошад аз ҷинси хеш ,у бФтҳи айн мисл бошад аз ғайри ҷинси вай .

فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ عاصم و حمزه و کسایی فجزاء بتنوین خوانند، و مثل برفع، باقی باضافت خوانند بی‌تنوین. و معنی جزا فدا است. و بدان که صید بر دو ضربست: یکی آنست که آن را مثل نیست از نعم، همچون عصافیر و قنابر و ما دون الحمام، هر چه کم از کبوتر باشد وی را از نعم مثلی نبود، جزاء وی آنست که آن را قیمت کنند، و آن گه آن قیمت بدرویشان نباید داد بلکه صرف کنند باطعام، و آن طعام بدرویشان تفرقت کنند، هر درویشی را مدّی، یا پس روزه دارد بجای هر مدّی روزی، و ضرب دوم از صید آنست که آن را مثل است از نعم، جزاء وی مثل آنست و آن بر دو ضربست: ضربی آنست که صحابه در آن حکم کرده‌اند: فی النغامة بدنة، و فی حمار الوحش بقرة، و فی الغزال عنز، و فی الارنب عناق، و فی الیربوع جفرة. و ضربی آنست که صحابه در آن حکم نکرده‌اند، دو مرد دانشمند عدل از اهل خبره باید که در آن نظر کنند، و هر چه شبهی دارد بآن صید، و بآن نزدیکتر بود، آن را واجب گردانند. اینست که رب العزة گفت: یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ یعنی من اهل دینکم، هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ لفظه معرفة، و معناه نکرة، تقدیره بالغ الکعبة. أَوْ کَفَّارَةٌ طَعامُ مَساکِینَ قراءت مدنی و شامی کَفَّارَةٌ بی‌تنوین است، طعام بخفض میم. باقی بتنوین خوانند و بضمّ میم. أَوْ عَدْلُ ذلِکَ صِیاماً ای مثل ذلک من الصیام. صیاما منصوب علی التمییز، و عدل و عدل بفتح عین و کسر عین بقول بصریان یکسانست، و گفته‌اند: بکسر عین مثل باشد از جنس خویش، و بفتح عین مثل باشد از غیر جنس وی.

Иҳкм ба зўои адли мнкм чун ду адл ҳукм карданду ҷзоءи он падед карданд , вай мухайяраст миёни се чиз : агар хоҳад он мисли берун кунад , ва бдрўишон диҳад , ва агар хоҳад он мислиро қимат кунад бо дирам , ва он дирами ботаом сарф кунад ,у таом бдрўишон диҳад , ҳар дарвеширо мадӣ , ва агар хоҳад рӯза дорад ҳар мадиро рӯзӣ , ки раби алъзаҳи блФз « ӯ » гуфт ,у злки иўҷби алтхир .

یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ چون دو عدل حکم کردند و جزاء آن پدید کردند، وی مخیر است میان سه چیز: اگر خواهد آن مثل بیرون کند، و بدرویشان دهد، و اگر خواهد آن مثل را قیمت کند با درم، و آن درم باطعام صرف کند، و طعام بدرویشان دهد، هر درویشی را مدی، و اگر خواهد روزه دارد هر مدّی را روزی، که رب العزة بلفظ «او» گفت، و ذلک یوجب التخیّر.

Аммо мазҳаби бӯи Ҳанифа дар ҷзоء сайд онаст ки : ҳар ки сайдӣ кашад дар ҳоли эҳром , биравӣ қимати он воҷиб шавад агар он сайд мисл дорад ё надорад , пас он қимат агар хоҳад бдрўишон диҳад , ва агар хоҳад сарф кунад бо чаҳорпоеи қурбонӣ ,у гӯшти он бар даравишон тафриқа кунад , ва агар хоҳад он қимат ботаом кунад , ва ҳар дарвеширо ним соъ бидиҳад , ва агар хоҳад рӯза дорад ҳар ним соъро рӯзӣ , ва дар мавзеи тақвими сайди уламо мухталифанд . Қавмӣ гуфтанд : онҷо ки сайд гирад ва кашад ҳам онҷо қимат кунанд дар ҳар шаҳрӣ ва ҳар музиъӣ ки бошад . Қавмӣ гуфтанд : ло бад бимика бояду бмно , ки раб алъзаҳ гуфт : ҳдёи болиғи алкъбаҳ ,у қоли таъолӣ : сами маҳалҳо إлии албити алътиқи лизўқи ваболи أмраҳ эй ҷзоءи занба . ЪФои аллоҳи ъмои салафи ман қатли алсид қабл алтҳрим , ва ман оди илои қатли алсиди мҳрмои ҳукми алайҳи сонё ,у ҳўи бсдди алўъид , Финтқм аллоҳ манеҳ фии алохраҳ ,у аллоҳи азиз эй мниъи фии малака , зўи интиқоми ман аҳли маъсията .

اما مذهب بو حنیفه در جزاء صید آنست که: هر که صیدی کشد در حال احرام، بروی قیمت آن واجب شود اگر آن صید مثل دارد یا ندارد، پس آن قیمت اگر خواهد بدرویشان دهد، و اگر خواهد صرف کند با چهارپایی قربانی، و گوشت آن بر درویشان تفرقه کند، و اگر خواهد آن قیمت باطعام کند، و هر درویشی را نیم صاع بدهد، و اگر خواهد روزه دارد هر نیم صاع را روزی، و در موضع تقویم صید علما مختلف‌اند. قومی گفتند: آنجا که صید گیرد و کشد هم آنجا قیمت کنند در هر شهری و هر موضعی که باشد. قومی گفتند: لا بد بمکه باید و بمنا، که رب العزة گفت: هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ، و قال تعالی: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ لِیَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ ای جزاء ذنبه. عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ من قتل الصید قبل التحریم، و من عاد الی قتل الصید محرما حکم علیه ثانیا، و هو بصدد الوعید، فَیَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ فی الآخرة، وَ اللَّهُ عَزِیزٌ ای منیع فی ملکه، ذُو انْتِقامٍ من اهل معصیته.

أҳли лаками сайди албҳр ҳар чаҳ обӣаст гӯшт он ҳалоласт , ва гирифтан он ҳалол , ва дар чаҳор чиз хилофаст : яке мардуми обӣ , қавмӣ гуфтанд аз уламо ки : гӯшт ӯ макрӯҳаст ҳурмати сӯратро ,у дигари зФдъ , гуфтанд ки хӯрдан он макрӯҳаст ду маъниро : яке онкии заҳр дораст , ва қавмӣ гуфтанд : аз ҷиҳати хабар « ?фонаи аксари халқи аллоҳи тсбиҳо » , ва дар хабараст ки « нқиқаҳи тасбеҳ » ,у сдигр мор гуфтанд ки мори баҳрӣ заҳр дорост чун мори барӣ ,у каждуми ҳам чунон . Чаҳорум филаст , гӯшти он ҳаром , лонаи ашбаҳи алхлқи болхнзир . Қоли алмостўии ани лаҳми алФили ҳалол , лонаи мое ,у ҳўи дохили фии мазҳаби молику Довӯд : ани зўоти алорўоҳи кулҳо ҳалоли мо хилоли алхнзир , бадалели қавлаи таъолӣ : қул лои أҷди фии мо أўҳии إлии мҳрмои илои қавла « أўи лаҳми хнзир » ,у ҳўи қавли ибни аббосу ибни умру абии ҳрираҳу ъоӣшаҳу убайди бен ъмири ман алтобъин ,у ҳўи мазҳаби молику Довӯд .

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ هر چه آبی است گوشت آن حلالست، و گرفتن آن حلال، و در چهار چیز خلافست: یکی مردم آبی، قومی گفتند از علما که: گوشت او مکروه است حرمت صورت را، و دیگر ضفدع، گفتند که خوردن آن مکروه است دو معنی را: یکی آنکه زهر دار است، و قومی گفتند: از جهت خبر «فانه اکثر خلق اللَّه تسبیحا»، و در خبر است که «نقیقه تسبیح»، و سدیگر مار گفتند که مار بحری زهر داراست چون مار برّی، و کژدم هم چنان. چهارم فیل است، گوشت آن حرام، لانه اشبه الخلق بالخنزیر. قال الماستوی ان لحم الفیل حلال، لانه مایی، و هو داخل فی مذهب مالک و داود: ان ذوات الارواح کلها حلال ما خلال الخنزیر، بدلیل قوله تعالی: قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً الی قوله «أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ»، و هو قول ابن عباس و ابن عمر و ابی هریرة و عائشة و عبید بن عمیر من التابعین، و هو مذهب مالک و داود.

Қавмӣ аз уламои ин тақсим бар қоидаи дигар ниҳодаанд . Гуфтанд : ҳар чаҳ обӣаст бар се ваҷҳаст : моҳёнанду аҷноси он , ҳама ҳалоланд , ва зФодъанду аҷноси он , ҳамаи ҳароманд , ва ҳар чаҳ боқӣаст дар он ду қавласт : як қавли ҳамаи ҳароманд , ва ба қоли абӯи Ҳанифа ,у бадӣгари қавли ҳама ҳалоланд , ва ба қоли аксари алълмоءи ман асҳоба ,у алдлили алайҳ

قومی از علما این تقسیم بر قاعده دیگر نهاده‌اند. گفتند: هر چه آبی است بر سه وجه است: ماهیان‌اند و اجناس آن، همه حلال‌اند، و ضفادع‌اند و اجناس آن، همه حرامند، و هر چه باقیست در آن دو قول است: یک قول همه حرامند، و به قال ابو حنیفه، و بدیگر قول همه حلال‌اند، و به قال اکثر العلماء من اصحابه، و الدلیل علیه‌

Қавла ( с ) : « ҳўи алтҳўри моؤаҳ , алҳли миттаҳ » ,у қоли абӯи бикри алсдиқ : « кули добаҳи мотти фии албҳри Фқди зкоҳои аллоҳи лакам » ,у қоли бъзҳм : мо кони мисолаи фии албри ҳлолои Фҳўи ҳалоли фии албҳр , ва мо кони мисолаи фии албри ҳромои Фҳўи ҳароми фии албҳр . Қолўо :у أроди болбҳри ҷамеъи алмёҳу алонҳор , лони алъараби саммии алнҳри бҳро , ва манеҳ қавлаи таъолӣ : зуҳри алФсоди фии албру албҳр . Қавла :у таомаи мтоъои лаками қоли Саиди бен ҷбири сайдаи кони трё ,у таома алмлиҳ манеҳ . Ибн аббос гуфт : сайдаи мо астдноаҳи бأидино ,у таомаи мо моти фӣа . Гуфт : сайд баҳр онаст ки бадасти хеш сайд кунем , ва таом онаст ки ҳам дар оби бимирад ,у мавҷи онро бар канори афканд ,у ончии Мустафо ( с ) гуфт : « мо ҷзри алмоءи анҳу Фкл , ва мо тФأи фӣаи Флои тأкл » , он наҳй тнзиаҳаст на наҳй таҳрим . Қоли ибни аббос : ашҳади илои абии бикри анаи қол : алсмки алтофии ҳалоли лмни ?ераади аклаҳ . Ва сабаби нузули ин ояти он буд ки қавмӣ аз банӣ мдлҷ гуфтанд : ё расӯли аллоҳи мо сайд баҳр кунем ,у гоҳи гоҳи дарё мавҷ занад ,у моҳён аз қаъри дарё бо об бсоҳл уфтанд . Пас оби биҷои хеш боз шавад ,у моҳён беоб бимонанд , ва бар хушк замин бимиранд , чун мо онро мурда ёбем хӯрем ё нахӯрем ? ҳалоласт ё ҳаром ?

قوله (ص): «هو الطهور ماؤه، الحل میتته»، و قال ابو بکر الصدیق: «کل دابة ماتت فی البحر فقد ذکاها اللَّه لکم»، و قال بعضهم: ما کان مثاله فی البر حلالا فهو حلال فی البحر، و ما کان مثاله فی البر حراما فهو حرام فی البحر. قالوا: و أراد بالبحر جمیع المیاه و الانهار، لان العرب سمی النهر بحرا، و منه قوله تعالی: ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ. قوله: وَ طَعامُهُ مَتاعاً لَکُمْ قال سعید بن جبیر صیده کان طریا، و طعامه الملیح منه. ابن عباس گفت: صیده ما اصطدناه بأیدینا، و طعامه ما مات فیه. گفت: صید بحر آنست که بدست خویش صید کنیم، و طعام آنست که هم در آب بمیرد، و موج آن را بر کنار افکند، و آنچه مصطفی (ص) گفت: «ما جزر الماء عنه فکل، و ما طفأ فیه فلا تأکل»، آن نهی تنزیه است نه نهی تحریم. قال ابن عباس: اشهد الی ابی بکر انّه قال: السمک الطافی حلال لمن اراد اکله. و سبب نزول این آیت آن بود که قومی از بنی مدلج گفتند: یا رسول اللَّه ما صید بحر کنیم، و گاه گاه دریا موج زند، و ماهیان از قعر دریا با آب بساحل افتند. پس آب بجای خویش باز شود، و ماهیان بی‌آب بمانند، و بر خشک زمین بمیرند، چون ما آن را مرده یابیم خوریم یا نخوریم؟ حلال است یا حرام؟

Қол : Фأнзли аллоҳи таъолӣ : أҳли лаками сайди албҳру таомаи мтоъои лакаму ллсёраҳ .

قال: فأنزل اللَّه تعالی: أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ مَتاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیَّارَةِ.

Ҷобири бен абд аллоҳ гуфт : расӯли худои моро бғзоиӣ фиристод ,у абӯи убайдаи ҷарроҳро бар мо амир кард , ва бо мо ҳеҷ зод набӯд магари соъии хурмо , дар анбонӣ карда , гуҳи гуҳи абӯи убайда ҳар якеро аз мо аз он хурмо яке бидодӣ ,у кнои нмсҳои комаи имси алсбӣ , ва нашурб алайҳои алмоءи ФткФинои иўмои илои аллил , гуфто : бойени дшхўорӣу ранҷи рӯзгор басар мебарадем то бсоҳл дарё раседем , добаҳ эйро дидеми мурда бар соҳили дарё , бар мисоли кӯҳи порае , ва онро анбар мегуфтанд . Бӯ убайда гуфт : бихӯред азин добаҳ , ки шуморо ҳалоласт . Як моҳ бар он мавзе нишастем , ва аз он хӯрдем , ва аз азимӣ ки буд аз чашми хонаи ваии харворҳо равған берун кардем ,у бӯи убайдаи сездаҳ касро дар чашми хонаи ваии нишонд , то боз гӯйанд ки чаҳ азими добаҳ эй буд ! пас аз он зод барграфтем ,у омадем ба Мадина ,у расӯли худоро аз он хабар кардем , Фқол ( с ) : « ҳўи ризқи ахрҷаҳи аллоҳи лакам , Фҳли мъкми ман лаҳмҳо шайъи ء » ?

جابر بن عبد اللَّه گفت: رسول خدا ما را بغزایی فرستاد، و ابو عبیده جراح را بر ما امیر کرد، و با ما هیچ زاد نبود مگر صاعی خرما، در انبانی کرده، گه گه ابو عبیده هر یکی را از ما از آن خرما یکی بدادی، و کنا نمصها کما یمص الصبی، و نشرب علیها الماء فتکفینا یوما الی اللیل، گفتا: باین دشخواری و رنج روزگار بسر می‌بردیم تا بساحل دریا رسیدیم، دابه‌ای را دیدیم مرده بر ساحل دریا، بر مثال کوه پاره‌ای، و آن را عنبر میگفتند. بو عبیده گفت: بخورید ازین دابه، که شما را حلالست. یک ماه بر آن موضع نشستیم، و از آن خوردیم، و از عظیمی که بود از چشم خانه وی خروارها روغن بیرون کردیم، و بو عبیده سیزده کس را در چشم خانه وی نشاند، تا باز گویند که چه عظیم دابه‌ای بود! پس از آن زاد برگرفتیم، و آمدیم به مدینه، و رسول خدا را از آن خبر کردیم، فقال (ص): «هو رزق اخرجه اللَّه لکم، فهل معکم من لحمها شی‌ء»؟

Фأрслнои илои расӯли аллоҳ шиӣо манеҳ , Фأклаҳ .

فأرسلنا الی رسول اللَّه شیئا منه، فأکله.

Мтоъои лакаму ллсёраҳ яъне мнФъаҳи лакам , яъне ллмқиму алмсоФр ибиъўн манеҳ ва итзўдўн манеҳ . Пас дигари бораи таҳрими сайд бар муҳаррам боз оварад , гуфт :у ҳарами алайкуми сайди албри мо дмтми ҳрмо эй муҳаррамин , Флои иҷўзи ллмҳрми акли алсиди азои соди ҳў , ӯ сайди ?лаи бأмраҳ , Фомои азои соди ҳалоли бғири амрау лои ?лаи Фиҷўзи ?лаи аклаҳ ,у азои қатлаи алмҳрми Фҳли иҷўзи ллҳлоли аклаҳ ? қоли алшоФъӣ : иҷўз , лонаи зкоаҳи мусаллам , ва ъанд абии Ҳанифаи лои иҷўз ,у أҳлаҳи маҳали зкоаҳи алмҷўсӣ .

مَتاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیَّارَةِ یعنی منفعة لکم، یعنی للمقیم و المسافر یبیعون منه و یتزودون منه. پس دیگر باره تحریم صید بر محرم باز آورد، گفت: وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً ای محرمین، فلا یجوز للمحرم اکل الصید اذا صاد هو، او صید له بأمره، فاما اذا صاد حلال بغیر امره و لا له فیجوز له اکله، و اذا قتله المحرم فهل یجوز للحلال اکله؟ قال الشافعی: یجوز، لانه ذکاة مسلم، و عند ابی حنیفة لا یجوز، و أحله محل ذکاة المجوسی.

Қоли ҷобир : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « сайди албри лаками ҳалоли мо лами тсидўаҳ ӯ исди лакам .

قال جابر: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «صید البر لکم حلال ما لم تصیدوه او یصد لکم.

Ва атқўои аллоҳи алзии إлиаҳи тҳшрўни фии алохраҳ , Фиҷзикми боъмолкм .

وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ فی الآخرة، فیجزیکم باعمالکم.

Ҷаъли аллоҳи алкъбаҳи албитулҳаром араб ҳар хонае ки мураббаъ бошад онро каъба гӯйанд ,у асли он аз иртифоъаст . Каъби одамӣ аз он каъб гӯйанд ки аз пои фарои руста буд ,у иртифоъи гирифта ,у қили ллҷориаҳи азои қорбти алблўғ ,у харҷи сдёҳои қади ткъбт .

جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ عرب هر خانه‌ای که مربع باشد آن را کعبه گویند، و اصل آن از ارتفاع است. کعب آدمی از آن کعب گویند که از پای فرا رسته بود، و ارتفاع گرفته، و قیل للجاریة اذا قاربت البلوغ، و خرج ثدیاها قد تکعبت.

Хонаи мураббаъ каъба гӯйанд , лортФоъҳои ман аларз ,у нтўءи завоёҳо , ва ин хонаи каъбаро байт улҳаром гуфт ,у тафсири ин дар он хабараст ки Мустафо ( с ) гуфт рӯзи фатҳи Макка : « ани ҳозои алблди ҳарамаи аллоҳи явми халқи алсмоўоту аларз , Фҳўи ҳароми бҳрмаҳи аллоҳи илои явми алқёмаҳ ,у анаи лни иҳли алқтоли фӣаи лоҳди қаблӣ ,у лами иҳли лии алои соъаҳи ман алнҳор , Фҳўи ҳароми бҳрмаҳи аллоҳи илои явми алқёмаҳи лои иъзди шока ,у лои инқри сайда ,у лои илтқти лқттаҳи алои ман урфҳо ,у лои ихтлии халоаи алои алозхр »

خانه مربع کعبه گویند، لارتفاعها من الارض، و نتوء زوایاها، و این خانه کعبه را بیت الحرام گفت، و تفسیر این در آن خبر است که مصطفی (ص) گفت روز فتح مکه: «ان هذا البلد حرمه اللَّه یوم خلق السماوات و الارض، فهو حرام بحرمة اللَّه الی یوم القیامة، و انه لن یحل القتال فیه لاحد قبلی، و لم یحل لی الا ساعة من النهار، فهو حرام بحرمة اللَّه الی یوم القیامة لا یعضد شوکه، و لا ینقر صیده، و لا یلتقط لقطته الا من عرفها، و لا یختلی خلاه الا الاذخر»

,у фии рўоиаҳи ахрӣ : « ман ҷоءнии зоӣрои лиҳозои албит , ъорФои лҳқаҳ , мзънои лии болрбўбиаҳи ҳурмати ҷасадаи алии алнор » .

، و فی روایة اخری: «من جاءنی زائرا لهذا البیت، عارفا لحقّه، مذعنا لی بالربوبیة حرمت جسده علی النار».

Қёмои ллнос эй қўомои ?лаами фии амри динҳм , иқўмўни илайҳи ллҳҷ ,у қзоءи алнск ,у амри днёҳм эй слоҳои лмъошҳми ман алтҷорот , ва мо иҷбии илайҳи ман алсмрот . Ва алшҳрулҳаром блФз ҷинс гуфт ,у муроди бони моҳҳои ҳаромаст , ва он чаҳоранд : воҳиди фард ,у ҳўи раҷаб ,у салосаи сард : зўи алқъдаҳу зўи алҳҷаҳу алмҳрм . Ва алҳдӣу алқлоӣд ҳудо қурбонаст ки бмно баранд , ва қлоӣд онаст ки дар гардан эшон кунанд , ва ин он буд ки мард чун аз ҳарами бтҷорт берун мешуд дар моҳи ҳаром , дар кори хеш назар кардӣ агар донистӣ ки боз гардад пеш аз онкии моҳ ҳаром бугзарад , ҳам чунон эмин берун шудӣ , ва ҳеҷ нишон бар худ ва бар роҳила хеш накардӣ , ва агар донистӣ ки мебознагардад дар моҳи ҳаром , амни хешро нишон бар худ кардӣ ва бар роҳилаи хеш ,у нишони он буд ки пӯсти дарахти ҳарам бо худ доштӣ , ва бар роҳилаи хеши афкандӣ , то ҳар ҷое ки рафтӣ эмин будӣ ,у каси таъарруз вай накардӣ . Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у алҳдӣу алқлоӣд яъне кули злки кони қёмои ллносу أмнои фии алҷоҳлиаҳ .

قِیاماً لِلنَّاسِ ای قواما لهم فی امر دینهم، یقومون الیه للحج، و قضاء النسک، و امر دنیاهم ای صلاحا لمعاشهم من التجارات، و ما یجبی الیه من الثمرات. وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ بلفظ جنس گفت، و مراد بآن ماههای حرام است، و آن چهاراند: واحد فرد، و هو رجب، و ثلاثة سرد: ذو القعدة و ذو الحجة و المحرم. وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلائِدَ هدی قربانست که بمنا برند، و قلائد آنست که در گردن ایشان کنند، و این آن بود که مرد چون از حرم بتجارت بیرون میشد در ماه حرام، در کار خویش نظر کردی اگر دانستی که باز گردد پیش از آنکه ماه حرام بگذرد، هم چنان ایمن بیرون شدی، و هیچ نشان بر خود و بر راحله خویش نکردی، و اگر دانستی که می‌بازنگردد در ماه حرام، امن خویش را نشان بر خود کردی و بر راحله خویش، و نشان آن بود که پوست درخت حرم با خود داشتی، و بر راحله خویش افکندی، تا هر جایی که رفتی ایمن بودی، و کس تعرض وی نکردی. اینست که رب العالمین گفت: وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلائِدَ یعنی کل ذلک کان قیاما للناس و أمنا فی الجاهلیة.

Злки лтълмўои أни аллоҳи иълми мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзу أни аллоҳи бакули шайъи ءи алӣами ваҷҳи таъвили ин ояту охири он бовел дар бастан онаст , ки раби Алъоламин ин таъзим ки ниҳоди хонаи хешро ,у ҳараму эҳромро , аз он ниҳод то онро бузург доранд ,у ҳурмат он бишносанд ,у озарми он бузург доранд , ва бидонанд ки чун ҷонвар беақл дарав мениёзоранд , дар озурдани мусулмон дар ҳарам чаҳ ваболаст ! ва чун фармуд ки дар ҳарам кафтор маёзоред аз онаст ки то донанд ки дар озори мусулмон дар ҳарам чист ?у дигар аллоҳ донист ки намозгарро аз ваҷҳат бад нест ва аз қибла ,у каъбаи қиблаи сохт , ва донист ки ҳаҷро ҳангомӣ бояд , онро ҳангомии сохт , ва донист ки ҳудоро нишони озарм бояд , нишони сохт , ва дар ҳиҷлаи ҳарами ҷои амни сохт , аз онкии араб дар ҷоҳилияти баси нопоку хӯн рез буданду бади феъл , роҳ ббим доштанд ,у моли бноҳқ май бурданд ,у биҷои як каси ҷамъиро мекиштанд , талаби сорро . Раби алъзаҳ чун аз эшон ин феъл мешинохт ва майдонаст каъбаи ҳарами сохт ,у моҳи ҳаром ,у ҳудоу қлоӣд падед кард ,у таъзим он фармуд , то эшонро бар мол ва бар нафаси хеши амн падед омад , ва ҳар ҷой ки нишони дарахти ҳарами диданд , сар бар хат фармон ниҳоданд ,у таъзими онро дастҳои бедоду ғорат кӯтоҳ карданд . Ва донист раби алъзаҳ ки агар эшонро бъодти ҷоҳилияти хеш фурӯ гузорад ҷаҳон хароб гардад . Ва мардум кушта шаванд ,у мтоҷр ботил гардад , раб алъзаҳ гуфт : ин ҳама бидон кардам то шумо бидонед ки ҳар чаҳ дар осмон ва заминаст аз масолеҳи бандагону мроФқи эшон ман медонам ,у баҳамаи чизеи доноу тўоноом .

ذلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ وجه تأویل این آیت و آخر آن باول در بستن آنست، که رب العالمین این تعظیم که نهاد خانه خویش را، و حرم و احرام را، از آن نهاد تا آن را بزرگ دارند، و حرمت آن بشناسند، و آزرم آن بزرگ دارند، و بدانند که چون جانور بی‌عقل درو می‌نیازارند، در آزردن مسلمان در حرم چه وبالست! و چون فرمود که در حرم کفتار میازارید از آنست که تا دانند که در آزار مسلمان در حرم چیست؟ و دیگر اللَّه دانست که نمازگر را از وجهت بدّ نیست و از قبله، و کعبه قبله ساخت، و دانست که حج را هنگامی باید، آن را هنگامی ساخت، و دانست که هدی را نشان آزرم باید، نشان ساخت، و در حجله حرم جای امن ساخت، از آنکه عرب در جاهلیت بس ناپاک و خون ریز بودند و بد فعل، راه ببیم داشتند، و مال بناحق می‌بردند، و بجای یک کس جمعی را می‌کشتند، طلب ثار را. رب العزة چون از ایشان این فعل میشناخت و میدانست کعبه حرم ساخت، و ماه حرام، و هدی و قلائد پدید کرد، و تعظیم آن فرمود، تا ایشان را بر مال و بر نفس خویش امن پدید آمد، و هر جای که نشان درخت حرم دیدند، سر بر خط فرمان نهادند، و تعظیم آن را دستهای بیداد و غارت کوتاه کردند. و دانست رب العزة که اگر ایشان را بعادت جاهلیت خویش فرو گذارد جهان خراب گردد. و مردم کشته شوند، و متاجر باطل گردد، رب العزة گفت: این همه بدان کردم تا شما بدانید که هر چه در آسمان و زمین است از مصالح بندگان و مرافق ایشان من می‌دانم، و بهمه چیزی دانا و تواناام.