Қавлаи таъолӣ : аълмўо бидон ки маънии илм донишаст ,у маҳали он диласт ,у ақсоми он сеаст : илми истидлолӣ ,у илми таълимӣ ,у илми ладуннӣ . Аммо истидлолии самара ақласт ,у оқибати таҷриба ,у вилояти тмииз , ки одамиёни бон макраманд ,у илайҳи алошораҳи бқўлаҳ :у лақади крмно банӣ одам ,у илм таълимӣ онаст ки халқ аз ҳақ шуниданд дар танзил , ва аз Мустафо шуниданд дар балоғ , ва аз устодон омухтанд бтлқин , ки доноён дар ду гетӣ бидон азизанд бар тафовуту дараҷот ,у илайҳи алошораҳи бқўлаҳ : «у аллазӣнаи أўтўои алълми дараҷот » . Ва илми ладуннии илм ҳақиқатаст ,у илм ҳақиқат ёфтаст , ва ин илми орифон ва садиқонаст алӣ алхусус ,у ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳ : «у ълмноаҳи ман лднои уламо » . Ва гуфтаанд ки анвоъи илм даҳанд : аввали илми тавҳид , дувуми илми фиқҳ , сиўми илми ваъз , чаҳоруми илми таъбир , панҷуми илми тиб , шашуми илми нуҷум , ҳафтуми илми калом , ҳаштуми илми маош , нуҳуми илми ҳикмат , даҳуми илми ҳақиқат .

قوله تعالی: اعْلَمُوا بدان که معنی علم دانش است، و محل آن دل است، و اقسام آن سه است: علم استدلالی، و علم تعلیمی، و علم لدنیّ. اما استدلالی ثمره عقل است، و عاقبت تجربه، و ولایت تمییز، که آدمیان بآن مکرّم‌اند، و الیه الاشارة بقوله: وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ، و علم تعلیمی آنست که خلق از حق شنیدند در تنزیل، و از مصطفی شنیدند در بلاغ، و از استادان آموختند بتلقین، که دانایان در دو گیتی بدان عزیزند بر تفاوت و درجات، و الیه الاشارة بقوله: «وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ». و علم لدنی علم حقیقت است، و علم حقیقت یافت است، و این علم عارفان و صدیقان است علی الخصوص، و هو المشار الیه بقوله: «وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً». و گفته‌اند که انواع علم ده‌اند: اوّل علم توحید، دوم علم فقه، سیوم علم وعظ، چهارم علم تعبیر، پنجم علم طب، ششم علم نجوم، هفتم علم کلام، هشتم علم معاش، نهم علم حکمت، دهم علم حقیقت.

Илми тавҳид ҳаётаст ,у илм фиқҳ доруаст ,у илм ваъз ғизост ,у илми таъбир заннаст ,у илми тиб ҳиялатаст ,у илми нуҷум тҷрбтаст ,у илми калом ҳалокаст ,у илми маоши шуғли омма халқаст ,у илми ҳикмат ойинааст ,у илм ҳақиқат ёфтаст .

علم توحید حیات است، و علم فقه داروست، و علم وعظ غذاست، و علم تعبیر ظنّ است، و علم طب حیلت است، و علم نجوم تجربت است، و علم کلام هلاک است، و علم معاش شغل عامه خلق است، و علم حکمت آئینه است، و علم حقیقت یافت است.

Илми тавҳидро гуфт ҷли ҷалола : Фсӣлўои أҳли аззикри إни кантами лои тълмўн , ҳилли истўии аллазӣнаи иълмўну аллазӣнаи лои иълмўн . Илми фиқҳро гуфт : литФқҳўои фии аддӣн .

علم توحید را گفت جلّ جلاله: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ، هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ. علم فقه را گفت: لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ.

Илми ваъзро гуфт : кўнўои раббонӣин , луи лои инҳоҳми алрбониўн , лълмаҳи аллазӣна истнбтўнаҳ манеҳам ,у асли ин илми ваъз таҳдидаст бетқнит , ва въдаст беамн , ва далолатаст бар маърифат . Ва илми таъбирро гуфт :у қоли ллзии занн . Асл ӯ заннасту қиёсу хотир , аммо чун ббўд ҳақиқатаст онро мегуяд : « қади ҷаълҳо рабии ҳқо » . Ва илми тибро гуфт : илми алإнсони мо лами иълм ,у асли он тҷрбтасту ҳиялат , ва он мубоҳасту некӯу афв . Шофиӣ гуфт : « алълми илмони илми алодёну илми алأбдон » .

علم وعظ را گفت: کُونُوا رَبَّانِیِّینَ، لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ، لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ، و اصل این علم وعظ تهدید است بی تقنیط، و وعد است بی‌امن، و دلالت است بر معرفت. و علم تعبیر را گفت: وَ قالَ لِلَّذِی ظَنَّ. اصل او ظن است و قیاس و خاطر، امّا چون ببود حقیقت است آن را می‌گوید: «قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا». و علم طب را گفت: عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ، و اصل آن تجربت است و حیلت، و آن مباح است و نیکو و عفو. شافعی گفت: «العلم علمان علم الادیان و علم الأبدان».

Ва илми нуҷумро гуфт :у болнҷми ҳам иҳтдўн , ва он чаҳор қисмаст : як қисми воҷиб , ва он илми длоӣл қиблааст ,у маърифати авқоти намоз ,у дигари қисм мустаҳабасту некӯ , ва он илм шинохтани ҷаҳон ва туруқаст равандаро дар бару баҳр , онро мегуяд : « лтҳтдўои баҳои фии зулмоти албру албҳр » . Қисми сеюм макрӯҳаст , ва он илм табоиъаст бкўокбу буруҷ . Чаҳоруми қисм ҳаромаст , ва ин илм аҳкомаст бсири кавокиб , ва он илми занодақа ва фалосифааст .

و علم نجوم را گفت: وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ، و آن چهار قسم است: یک قسم واجب، و آن علم دلائل قبله است، و معرفت اوقات نماز، و دیگر قسم مستحبّ است و نیکو، و آن علم شناختن جهان و طرق است رونده را در بر و بحر، آن را میگوید: «لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ». قسم سوم مکروه است، و آن علم طبایع است بکواکب و بروج. چهارم قسم حرام است، و این علم احکام است بسیر کواکب، و آن علم زنادقه و فلاسفه است.

Аммо илм калом онаст ки гуфт ҷли ҷалола :у إни алшётини лиўҳўни إлии أўлёӣҳм . Ҷой дигар гуфт : зхрФи алқўли ғрўро , ҳамонаст ки гуфт : «у إни иқўлўои тсмъи лқўлҳм » , ва он бгзоштни наси китоб ва суннатаст , ва аз зоҳир бо такаллуфу баҳс шуданаст , ва аз иҷтиҳод бо истеҳсони уқулу ҳавои худ шуданаст , ва донистан ин илми айн ҷаҳласт . Шофиӣ гуфт : « алълми болкломи ҷаҳлу алҷҳли болкломи илм » . Ва илми маошро гуфт : иълмўн зоҳиран ман алҳёҳи алднё , ҳамонаст ки гуфт : «у лами ирди إлои алҳёҳи алднёи злки мблғҳми ман алълм » , ва он илм касбҳоаст бадонашу рағбати миёни оммаи халқ , касаст бар миёна , ва касаст бҳрс , ва он илм одатаст . Аммо илми ҳикматро аллоҳ гуфт ҷли ҷалола : ва мо иъқлҳои إлои алъолмўн . Ва илми ҳақиқатро гуфт :у ълмноаҳи ман лднои уламо , ҳамонаст ки гуфт : алии мо лами тҳт ба хбро . Ва шарҳи ин ҳар ду навъи илми ҷой дигар гуфта шавад ани шоءи аллоҳ .

اما علم کلام آنست که گفت جلّ جلاله: وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی‌ أَوْلِیائِهِمْ. جای دیگر گفت: زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً، همانست که گفت: «وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ»، و آن بگذاشتن نص کتاب و سنت است، و از ظاهر با تکلف و بحث شدن است، و از اجتهاد با استحسان عقول و هوای خود شدن است، و دانستن این علم عین جهل است. شافعی گفت: «العلم بالکلام جهل و الجهل بالکلام علم». و علم معاش را گفت: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا، همانست که گفت: «وَ لَمْ یُرِدْ إِلَّا الْحَیاةَ الدُّنْیا ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ»، و آن علم کسبها است بدانش و رغبت میان عامه خلق، کس است بر میانه، و کس است بحرص، و آن علم عادتست. اما علم حکمت را اللَّه‌ گفت جلّ جلاله: وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ. و علم حقیقت را گفت: وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً، همانست که گفت: عَلی‌ ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً. و شرح این هر دو نوع علم جای دیگر گفته شود ان شاء اللَّه.

Ва ончии Мустафо ( с ) гуфт : « талаби алълми фаризаи алии кули мусаллам » , уламо мухталифанд ки аз ин анвоъ улӯм кадомаст . Мутакаллим гуфт : илм каломаст , ки маърифати ҳақ таъолӣ бидон ҳосил меояд . Фуқаҳо гуфтанд : илм фиқҳаст , ки ҳалол аз ҳароми буи ҷудо мешавад . Асҳоб ҳадис гуфтанд : илми китоб ва суннатаст ки асли улӯм шаръ онаст .

و آنچه مصطفی (ص) گفت: «طلب العلم فریضة علی کل مسلم»، علما مختلف‌اند که از این انواع علوم کدامست. متکلم گفت: علم کلام است، که معرفت حق تعالی بدان حاصل می‌آید. فقها گفتند: علم فقه است، که حلال از حرام بوی جدا میشود. اصحاب حدیث گفتند: علم کتاب و سنت است که اصل علوم شرع آنست.

Суфиён гуфтанд : илми аҳвол диласт , ки роҳ бандагӣ онаст ,у саодати банда дар онаст , аммо ихтиёр муҳаққиқон онаст ки ин хабари бики илм махсӯс нест , ва ин илмҳо ҳама низ воҷиб нест балки ҳар чаҳ бандаро бидон ҳоҷатаст , дар вақти ҳоҷат воҷибаст , пас маънӣ хабар онаст ки талаби илмӣ ки бандаро баъамали он ҳоҷатаст воҷибаст . Нахусти илм маърифат худост ,у эътиқоди аҳли суннат . Пас илми намозу таҳорат , он миқдор ки фаризааст ,у ончӣ суннатаст илми он низ суннатаст , ва чун Фромоаҳ рамазон расад рӯзаи доштан дар моҳи рамазон фаризааст , ва агар нассобии моли вайро ҳосил шавад чун як соли тамом басар шавад , бар вай воҷибаст ки бидонад ки зкоаҳи он чандаст ,у фаро ки мебояд дод ?у шарт он чист ?у илми ҳаҷ ҳамчунин он гуҳ ки фаро роҳ хоҳад буд бар вай воҷибаст ки бидонад ва бишносад арқону Фроӣзу шроӣти он , ва ҳамчунин ҳар кор ки фарои пеш вай ояд чун никоҳу тиҷорату муздурӣу пешаи варии он гуҳ ки фаро пеш гирад бар вай воҷибаст киаст бидонади шроӣти он ,у ҳалолу ҳароми он ,у берун аз ин ончии бадал таъаллуқ дорад воҷибаст бар ҳар мусулмон ки бидонад ки ҳасаду риёу аҷабу ҳақаду адовату гумони бади бмслмонони бурдани ин ҳама ҳаромаст . Пас маълум шуд ки ҳеҷ мусулмон аз илм мустағнӣ нест ,у ҳамаи илмҳо низ воҷиб нест , балки боҳўолу авқот май бигардади чунон ки баён кардем ,у аллоҳи аълам .

صوفیان گفتند: علم احوال دل است، که راه بندگی آنست، و سعادت بنده در آن است، اما اختیار محققان آنست که این خبر بیک علم مخصوص نیست، و این علمها همه نیز واجب نیست بلکه هر چه بنده را بدان حاجت است، در وقت حاجت واجب است، پس معنی خبر آنست که طلب علمی که بنده را بعمل آن حاجت است واجب است. نخست علم معرفت خداست، و اعتقاد اهل سنت. پس علم نماز و طهارت، آن مقدار که فریضه است، و آنچه سنت است علم آن نیز سنت است، و چون فراماه رمضان رسد روزه داشتن در ماه رمضان فریضه است، و اگر نصابی مال وی را حاصل شود چون یک سال تمام بسر شود، بر وی واجب است که بداند که زکاة آن چند است، و فرا که می‌باید داد؟ و شرط آن چیست؟ و علم حج همچنین آن گه که فرا راه خواهد بود بر وی واجب است که بداند و بشناسد ارکان و فرائض و شرائط آن، و همچنین هر کار که فرا پیش وی آید چون نکاح و تجارت و مزدوری و پیشه‌وری آن گه که فرا پیش گیرد بر وی واجب است که است بداند شرائط آن، و حلال و حرام آن، و بیرون از این آنچه بدل تعلق دارد واجب است بر هر مسلمان که بداند که حسد و ریا و عجب و حقد و عداوت و گمان بد بمسلمانان بردن این همه حرام است. پس معلوم شد که هیچ مسلمان از علم مستغنی نیست، و همه علمها نیز واجب نیست، بلکه باحوال و اوقات می‌بگردد چنان که بیان کردیم، و اللَّه اعلم.

Аълмўои أни аллоҳи шадиди алъқоб яъне : лмни Асоаи Фимои амрау нҳоаҳ ,у أни аллоҳи ғафури раҳими лмни тобу أноб . Дарин ояти мътдёнро дар сайд навмед накард , ва эшонро бтўбаҳ умед дод , он гуҳ гуфт : мо алӣ алрасул إлои алблоғ ё Муҳамад ! бар пайғомбари ҷузи расонӣдан пайғом набошад . Ту пайғом бирасон . Мътдёнро аз уқубати мо бими даҳ ,у тоӣбонро бмғФрту раҳмати мо бишорати даҳ , ва эшонро гӯй ки : мо ниҳону ошкороӣ шумо донем . Ончии бзбон гўӣид донем ,у ончӣ дар дил доред бхлоФи забон ҳам донем .

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ یعنی: لمن عصاه فیما امره و نهاه، وَ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ لمن تاب و أناب. درین آیت معتدیان را در صید نومید نکرد، و ایشان را بتوبه امید داد، آن گه گفت: ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ یا محمد! بر پیغامبر جز رسانیدن پیغام نباشد. تو پیغام برسان. معتدیان را از عقوبت ما بیم ده، و تائبان را بمغفرت و رحمت ما بشارت ده، و ایشان را گوی که: ما نهان و آشکارای شما دانیم. آنچه بزبان گوئید دانیم، و آنچه در دل دارید بخلاف زبان هم دانیم.

Қул лои истўии алхбису алтиб клбӣ гуфт : хабиси ӣнҷо ҳаромаст ,у таййиби ҳалол , ҳам чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт :у лои ттбдлўои алхбиси болтиб . Садӣ гуфт : хабис мушрикасту таййиби муъмин , ҳам чунон ки дар сӯра алонФол гуфт : лимизи аллоҳи алхбиси ман алтиб ,у қоли таъолӣ : ҳатто имизи алхбиси ман алтиб яъне ҳатто имизи аҳли алкФри ман аҳли алоямон . Мегуяд : ҳалолу ҳароми ҳаргиз чун ҳам набӯд , ва баробар набошад , ки ҳароми бад анҷомаст ,у ҳалоли неки саранҷом . Ва луи أъҷбки ксраҳи алхбиси ириди أни аҳли алднёи иъҷбҳми ксраҳи алмолу зинаи алднё , ва мо ъанд аллоҳи хайру أбқӣ маънӣ онаст ки ё Муҳамад , аҳли дунёро хуш ояд ва шигифт ояд касрати молу зинати дунё , лекини ончӣ бнздик худост некӯтару пояндатар . Фотқўои аллоҳ ё أўлии алأлбоби лълкми тФлҳўни ин хитоб бо асҳоби Муҳамад ( с )аст . Мегуяд : аз хашм худо бипарҳезед ,у ҳалол бҳром мадоред то бФлоҳ абад расед .

قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ کلبی گفت: خبیث اینجا حرام است، و طیّب حلال، هم چنان که در سورة النساء گفت: وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ. سدی گفت: خبیث مشرک است و طیب مؤمن، هم چنان که در سورة الانفال گفت: لِیَمِیزَ اللَّهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ، و قال تعالی: حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ یعنی حتی یمیز اهل الکفر من اهل الایمان. میگوید: حلال و حرام هرگز چون هم نبود، و برابر نباشد، که حرام بد انجام است، و حلال نیک سرانجام. وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ یرید أن اهل الدنیا یعجبهم کثرة المال و زینة الدنیا، وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی‌ معنی آنست که یا محمد، اهل دنیا را خوش آید و شگفت آید کثرت مال و زینت دنیا، لیکن آنچه بنزدیک خداست نیکوتر و پاینده‌تر. فَاتَّقُوا اللَّهَ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ این خطاب با اصحاب محمد (ص) است. میگوید: از خشم خدا بپرهیزید، و حلال بحرام مدارید تا بفلاح ابد رسید.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тсӣлўои ани أшёءи ин оят дар шаън қавмӣ омад ки аз расӯли худои фаровон чизҳо мепурседанд , то расӯли худои рӯзӣ хашмгин бархест ,у бмнбр бар шуд , ва хутба хонд , гуфт : « слўнии Фўи аллоҳи лои тсӣлўннии алиўми фии мақомии ҳозои ани шайъи ءи алои ахбрткм ба » .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ این آیت در شأن قومی آمد که از رسول خدا فراوان چیزها می‌پرسیدند، تا رسول خدا روزی خشمگین برخاست، و بمنبر بر شد، و خطبه خواند، گفت: «سلونی فو اللَّه لا تسئلوننی الیوم فی مقامی هذا عن شی‌ء الا اخبرتکم به».

Ёрони бтрсиднд ки магари корӣ азим афтод . Инс мегуяд ки : баросту чап май нгрстм , қавмиро дидам аз ёрон ки мегиристанд , ва аз бими он ҳол меларзиданд . Мардӣ аз банӣ саҳми ҳозир буд , ӯро абди аллоҳи бен ҳзоФаҳ мегуфтанд , ва дар насаби вай таън мезаданд , бархест ва гуфт : ё расӯли аллоҳи ман абӣ ? Фқол ( с ) : « Абуки ҳзоФаҳи бен Қайс » .

یاران بترسیدند که مگر کاری عظیم افتاد. انس میگوید که: براست و چپ می‌نگرستم، قومی را دیدم از یاران که می‌گریستند، و از بیم آن حال می‌لرزیدند. مردی از بنی سهم حاضر بود، او را عبد اللَّه بن حذافه میگفتند، و در نسب وی طعن میزدند، برخاست و گفت: یا رسول اللَّه من ابی؟ فقال (ص): «ابوک حذافة بن قیس».

Заҳрӣ гуяд ки : модари ин абди аллоҳи ҳзоФаҳи пас аз он рӯи фаро писар кард , ва гуфт : мо раъйати влдои аъқи мнки қт ! أи канти тأмни ани ткўни эмеки қади қорФти мо қорФи баъзи нсоءи алҷоҳлиаҳи ФтФзҳҳои алии рؤси аннос ? қол :у аллоҳи луи أлҳқнии бъбди асвади ллҳқт ба .

زهری گوید که: مادر این عبد اللَّه حذافه پس از آن رو فرا پسر کرد، و گفت: ما رأیت ولدا اعق منک قطّ! أ کنت تأمن ان تکون امّک قد قارفت ما قارف بعض نساء الجاهلیة فتفضحها علی رؤس النّاس؟ قال: و اللَّه لو ألحقنی بعبد اسود للحقت به.

Мардии дигар аз банӣ абд ?илдор бархест , гуфт : ман абӣ ? расӯл худо гуфт : « Абуки саъд » , Фнсбаҳи илои ғайри абӣа . Мардӣ дигар бархест гуфт : ё расӯли аллоҳ ! ин أно ? ман куҷо хоҳам буд яъне дар биҳишт ё дар дӯзах ? расӯл гуфт : « анати фии алҷнаҳ » .

مردی دیگر از بنی عبد الدار برخاست، گفت: من ابی؟ رسول خدا گفت: «ابوک سعد»، فنسبه الی غیر ابیه. مردی دیگر برخاست گفت: یا رسول اللَّه! این أنا؟ من کجا خواهم بود یعنی در بهشت یا در دوزخ؟ رسول گفت: «انت فی الجنّة».

Дайгарӣ бархест , ҳамин гуфт ҷавоб ҳамон дод . Сдигрӣ бархест , ҳамон гуфт , ва ҳамон ҷавоб шунид . Чаҳорум бархест ҳамон савол кард , ҷавоб шунид ки : « анати фии алнор » .

دیگری برخاست، همین گفت جواب همان داد. سدیگری برخاست، همان گفت، و همان جواب شنید. چهارم برخاست همان سؤال کرد، جواب شنید که: «انت فی النار».

Марди дилтангу шармсори гашт .

مرد دلتنگ و شرمسار گشت.

Умри хитоби ҳозир буд , бархест , гуфт : ё расӯли аллоҳи астари ълинои стар аллоҳи алейк . Он гуҳи пой расӯл бабўсед , ва гуфт : рзинои биллоҳи рибоу болосломи дино ва бмҳмд набиёу болқрони амомо . Ано ё расӯли аллоҳи ҳадиси аҳди бҷоҳлиаҳу ширк , ФоъФи ъФои аллоҳи мнк . Гуфт : ё расӯли аллоҳи мо бҷоҳлиту ширки қариби алъҳдим . Салоҳи кори худу асрори дайн худ ндонем . Дар гузор ва афв кун . Расӯли худои он сухан аз умр бипасандед ,у вайро хайр гуфт . Пас дар он ҳол Ҷабраил омад , ва ин оят оварад : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тсӣлўо .

عمر خطاب حاضر بود، برخاست، گفت: یا رسول اللَّه استر علینا ستر اللَّه علیک. آن گه پای رسول ببوسید، و گفت: رضینا باللّه ربّا و بالاسلام دینا و بمحمّد نبیا و بالقرآن اماما. انّا یا رسول اللَّه حدیث عهد بجاهلیّة و شرک، فاعف عفا اللَّه منک. گفت: یا رسول اللَّه ما بجاهلیت و شرک قریب العهدیم. صلاح کار خود و اسرار دین خود ندانیم. در گذار و عفو کن. رسول خدا آن سخن از عمر بپسندید، و وی را خیر گفت. پس در آن حال جبرئیل آمد، و این آیت آورد: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا.

Ва гуфтаанд : ин оят бидон омад ки расӯли худо рӯзӣ гуфт : « аиҳо анноси ани аллоҳи таъолии кутуби алайкуми алҳҷ » . Мардӣ аз банӣ асад бархесту ҳўи ъкошаҳи бен мҳсну қили ҳўи абди аллоҳи бен ҷҳш , гуфт : أи фии кули ом ё расӯли аллоҳ ? расӯл хашм гирифт , биандешед соъатӣ , он гуҳ ҷавоб дод , гуфт : « ло ,у луи қиллати нъми лўҷбту лмои қмтми баҳо » .

و گفته‌اند: این آیت بدان آمد که رسول خدا روزی گفت: «ایها النّاس انّ اللَّه تعالی کتب علیکم الحج». مردی از بنی اسد برخاست و هو عکاشة بن محصن و قیل هو عبد اللَّه بن جحش، گفت: أ فی کل عام یا رسول اللَّه؟ رسول خشم گرفت، بیندیشید ساعتی، آن گه جواب داد، گفت: «لا، و لو قلت نعم لوجبت و لما قمتم بها».

Он гуҳ гуфт : « зрўнии мо тркткми Фонмои ҳлки ман кони қблкми бксраҳи сؤолҳм ,у ахтлоФҳми алии анбёӣҳм , Фозои амрткми бшии ء Фأтўо манеҳ мо асттътм ,у азои нҳиткми ман шайъи ءи Фоҷтнбўаҳ »

آن گه گفت: «ذرونی ما ترکتکم فانما هلک من کان قبلکم بکثرة سؤالهم، و اختلافهم علی انبیائهم، فاذا امرتکم بشی‌ء فأتوا منه ما استطعتم، و اذا نهیتکم من شی‌ء فاجتنبوه»

,у қол ( с ) : « Акбари алмуслимӣни фии алмуслимӣни ҷрмои ман сأли ани шайъи ءи лами иҳрми Фҳрми ман аҷали мсأлтаҳ » .

، و قال (ص): «اکبر المسلمین فی المسلمین جرما من سأل عن شی‌ء لم یحرم فحرّم من اجل مسألته».

Ва сҳи ана ( с ) наҳй ани қилу қолу ксраҳи алсؤолу азоъаҳи алмол ,у أнаҳ ( с ) караи алмасоилу ъобҳо . Ва сӣли расӯли аллоҳи ани аллҳмони иأтии баҳои ақвом ло надарӣ мо ҳай ? азкри исми аллоҳ алайҳоам ло ? Фқол : « ани аллоҳи ҳарами ҳарамоти Флои тнтҳкўҳо ,у ҳади ҳудудани Флои тътдўҳо ,у скти ани ашёъи лои ани нисёни Флои тбҳсўои анҳо , клўҳоу смўои аллоҳ » .

و صح‌ انه (ص) نهی عن قیل و قال و کثرة السؤال و اضاعة المال، و أنه (ص) کره المسائل و عابها. و سئل رسول اللَّه عن اللحمان یأتی بها اقوام لا ندری ما هی؟ اذکر اسم اللَّه علیها ام لا؟ فقال: «ان اللَّه حرم حرمات فلا تنتهکوها، و حدّ حدودا فلا تعتدوها، و سکت عن اشیاء لا عن نسیان فلا تبحثوا عنها، کلوها و سمّوا اللَّه».

Ва إни тсӣлўои анҳо яъне ани ашёъи ҳайни инзли алқуръони фӣҳо табади лакам эй тзҳри лакам . Мегуяд : агар бипурсед аз чизҳо чун қуръон фурӯ фиристанд , ва онро мубин кунанд , он бар шумо дшхўор буд , ва тоқат надоред , ки қуръон ки фурӯ ояд болзоми фарзӣ фурӯ ояд ки бар шумо сахт буд , ё бтҳрими чизе ки шуморо ҳалол буд . Пас мапурсед ,у ончии гузашт аз он масоил ки шуморо ббёни он ҳоҷат набӯд , он аз шумо дргзоштнд ва афв карданд . Бойени қавли ъФои аллоҳи замир масоиласт ва раво бошад ки анҳо замир ашёъ ниҳанд яъне : ъФои аллоҳи ани тлки алошёءи ҳайни лами иўҷбҳои алайкум .

وَ إِنْ تَسْئَلُوا عَنْها یعنی عن اشیاء حِینَ یُنَزَّلُ الْقُرْآنُ فیها تُبْدَ لَکُمْ ای تظهر لکم. میگوید: اگر بپرسید از چیزها چون قرآن فرو فرستند، و آن را مبین کنند، آن بر شما دشخوار بود، و طاقت ندارید، که قرآن که فرو آید بالزام فرضی فرو آید که بر شما سخت بود، یا بتحریم چیزی که شما را حلال بود. پس مپرسید، و آنچه گذشت از آن مسائل که شما را ببیان آن حاجت نبود، آن از شما درگذاشتند و عفو کردند. باین قول عَفَا اللَّهُ ضمیر مسائل است و روا باشد که عَنْها ضمیر اشیاء نهند یعنی: عفا اللَّه عن تلک الاشیاء حین لم یوجبها علیکم.

Ва ани убайди аллоҳи бен ъмир , қол : ани аллоҳи аҳлу ҳарам , Фмои аҳли Фостҳлўаҳ , ва мо ҳарами Фоҷтнбўаҳ ,у тарки байни злки ашёъи лами иҳрмҳо , Фзлки афви ман аллоҳ . Ва кони ибни аббоси азои сӣли ани алшии ءи лами иҷии ءи фӣаи амр , иқўли ҳўи ман алъФў , сами иқрأ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тсӣлўои ани أшёءи алоиаҳ . Ва аллоҳи ғафури ҳалим эй зўи таҷовузи ҳайни лои иъҷли болъқўбаҳ . Қади сأлҳо эй алоёти қавми ман қблкм яъне қавми исои ҳайни сأлўои алмоӣдаҳ « сами кФрўои баҳоу қолўои анҳо листи ман аллоҳ ,у қавми солеҳи сأлўои алноқаҳи сами ъқрўҳо , Фқоли таъолӣ : сами أсбҳўои баҳои кофарин . Фоҳлкўо .

و عن عبید اللَّه بن عمیر، قال: ان اللَّه احل و حرم، فما احل فاستحلوه، و ما حرّم فاجتنبوه، و ترک بین ذلک اشیاء لم یحرمها، فذلک عفو من اللَّه. و کان ابن عباس اذا سئل عن الشی‌ء لم یجی‌ء فیه امر، یقول هو من العفو، ثمّ یقرأ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ الایة. وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ ای ذو تجاوز حین لا یعجل بالعقوبة. قَدْ سَأَلَها ای الآیات قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ یعنی قوم عیسی حین سألوا المائدة «ثمّ کفروا بها و قالوا انّها لیست من اللَّه، و قوم صالح سألوا الناقة ثم عقروها، فقال تعالی: ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها کافِرِینَ. فاهلکوا.

Ва сأли раҷули ани ибни аббос : ҳилли таҳти ҳзаҳи аларзи ман халқ ? қол : балӣ .

و سأل رجل عن ابن عباس: هل تحت هذه الارض من خلق؟ قال: بلی.

Қоли ?ла : ахбрнии мо ҳў ? Фқол : луи ахбртки куфрат , маъноау аллоҳи аълами луи ахбртки анкрт .

قال له: اخبرنی ما هو؟ فقال: لو اخبرتک کفرت، معناه و اللَّه اعلم لو اخبرتک انکرت.

Мо ҷаъли аллоҳи ман бҳираҳи ин ояти тафсири он оятаст ки онҷо гуфт :у ҷълўои ллаҳи ммои зрأи ман алҳрсу алأнъоми алоиаҳ , ва он оят ки бар ақаб гуфт :у қолўои ҳзаҳи أнъом , ва он оят ки дар сӯра алнҳласт :у иҷълўни лмои лои иълмўни нсибои алоиаҳ .

ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ این آیت تفسیر آن آیت است که آنجا گفت: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ الایة، و آن آیت که بر عقب گفت: وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ، و آن آیت که در سورة النحل است: وَ یَجْعَلُونَ لِما لا یَعْلَمُونَ نَصِیباً الایة.

Бҳираҳ дар ниҳоду суннати ҷоҳилияти он буд ки модаи шутурӣ чун панҷ батни бзодӣ , ва панҷумин бачаи нар будӣ , эшон гӯши он модаи шутури бшкоФтндӣ ва фурӯ гузоштандӣ то бмроди хеши басари об ва гиёҳ шудӣ ,у нишастан бар ону куштан ва хӯрдан он бар худ ҳаром кардандӣ . Ва соӣбаҳи он буд ки чун касе аз эшон бсФр будӣ ё бемор будӣ , назр кардӣ ва гуфтӣ : агар мусофири бсломт боз ояд , ё бемор ба шавад , ноқтии соӣбаҳ эй мхлоаҳи пас чун назр воҷиб шудӣ , он шутур ки назр дар он буд фурӯ гузоштандӣ . Ва озод кардандӣ аз нишастану бори брнҳодн . Ва дар всилаҳ хилофаст аз вуҷӯҳ ,у ихтиёри қавли Саид мсиб кардаанд , вай гуфтааст ки всилаҳ онаст ки модаи шутур ки бача мода зодед , ва пас он боз дар шиками дигари ҳам мода зодед , гуфтандӣ : васлати ахтҳо ,у гӯши ваии бридндии бутро .

بحیره در نهاد و سنت جاهلیت آن بود که ماده شتری چون پنج بطن بزادی، و پنجمین بچه نر بودی، ایشان گوش آن ماده شتر بشکافتندی و فرو گذاشتندی تا بمراد خویش بسر آب و گیاه شدی، و نشستن بر آن و کشتن و خوردن آن بر خود حرام کردندی. و سائبه آن بود که چون کسی از ایشان بسفر بودی یا بیمار بودی، نذر کردی و گفتی: اگر مسافر بسلامت باز آید، یا بیمار به شود، ناقتی سائبة ای مخلاة پس چون نذر واجب شدی، آن شتر که نذر در آن بود فرو گذاشتندی. و آزاد کردندی از نشستن و بار برنهادن. و در وصیلة خلافست از وجوه، و اختیار قول سعید مسیب کرده‌اند، وی گفته است که وصیلة آنست که ماده شتر که بچه ماده زادید، و پس آن باز در شکم دیگر هم ماده زادید، گفتندی: وصلت اختها، و گوش وی بریدندی بت را.

Ва ҳомии он буд ки шутури нарро номзад кардандӣ ки ҳар гуҳ ки аз зарроби ваии чандини шикам зода ояд , пушт ӯ аз бор бар ниҳодан ва бар нишастан озодаст . Чун он адад тамом шудӣу бештари он даҳ шикам мебуд гуфтандӣ : қади ҳмии зуҳра , пушти хеш ҳмӣ кард , на бар нишастандӣ , на бор бар нҳодндӣ , на бкштндӣ , на хўрдндӣ .

و حامی آن بود که شتر نر را نامزد کردندی که هر گه که از ضراب وی چندین شکم زاده آید، پشت او از بار بر نهادن و بر نشستن آزاد است. چون آن عدد تمام شدی و بیشتر آن ده شکم میبود گفتندی: قد حمی ظهره، پشت خویش حمی کرد، نه بر نشستندی، نه بار بر نهادندی، نه بکشتندی، نه خوردندی.

Рӯй алии бен абии талҳаи ани ибни аббос , қол : албҳираҳу алҳомии ман алإбл ,у алсоӣбаҳу алўсилаҳи ман алғнм . Ин суннатҳо ва ниҳодҳои ҷоҳилият ки Амри бен лҳии алҷндъии падари хзоъаҳи ниҳод , Мустафо ( с ) аксми хузоъиро гуфт : « ё аксм ! раъйати Амри бен лҳии иҷри қасабаи фии алнор ,у ҳўи аввали ман ғайри дайни иброҳӣм ,у баҳри албҳираҳ ,у себи алсоӣбаҳ ,у васли алўсилаҳ ,у ҳмии алҳомӣ ,у анати ашбаҳи аннос ба ё аксм » . Фқоли аксм : أи изрнии шубҳа ё расӯли аллоҳ ? қол : « лои анати муъмин ,у ҳўи кофар » ,у қоли зайди бен аслм : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « анои аърФи аввали ман себи алсўоӣб ,у ғайри дайни иброҳӣм » қолўо : ва ман ҳў ё расӯли аллоҳ ? қол : « Амри бен лҳии аҳад банӣ каъб , лақади рأитаҳи иҷри қасабаи фии алнор , иўзии риҳаҳи аҳли алнор ,у ании лои урфи аввали ман баҳри албҳоӣру васли алўсилаҳу ҳмии алҳомӣ » . Қолўо : ва ман ҳў ?

روی علی بن ابی طلحة عن ابن عباس، قال: البحیرة و الحامی من الإبل، و السائبة و الوصیلة من الغنم. این سنّتها و نهادهای جاهلیت که عمرو بن لحی الجندعی پدر خزاعه نهاد، مصطفی (ص) اکثم خزاعی را گفت: «یا اکثم! رأیت عمرو بن لحی یجر قصبه فی النار، و هو اول من غیّر دین ابراهیم، و بحر البحیرة، و سیب السائبة، و وصل الوصیلة، و حمی الحامی، و انت اشبه النّاس به یا اکثم». فقال اکثم: أ یضرنی شبهه یا رسول اللَّه؟ قال: «لا انت مؤمن، و هو کافر»، و قال زید بن اسلم: قال رسول اللَّه (ص): «انا اعرف اول من سیب السوائب، و غیّر دین ابراهیم» قالوا: و من هو یا رسول اللَّه؟ قال: «عمرو بن لحیّ احد بنی کعب، لقد رأیته یجر قصبه فی النار، یوذی ریحه اهل النار، و انی لا عرف اول من بحر البحائر و وصل الوصیلة و حمی الحامی». قالوا: و من هو؟

Қол : « раҷули ман банӣ мдлҷ , канти ?лаи ноқтон , ҷдъи озонҳмо ,у ҳарами албонҳмо , сами шурби албонҳмои баъди злк ,у лақади рأитаҳи фии алнор ,у ҳумои тъзонаҳи боФўоҳҳмо ,у тхбтонаҳи бأидиҳмо » .

قال: «رجل من بنی مدلج، کانت له ناقتان، جدع آذانهما، و حرم البانهما، ثم شرب البانهما بعد ذلک، و لقد رأیته فی النار، و هما تعضانه بافواههما، و تخبطانه بأیدیهما».

Мушрикони ин суннат дар ҷоҳилият ниҳоданд ,у исломи онро ботил кард ,у раби алъзаҳи ин ояти бобтоли он фурӯ фиристод , гуфт : мо ҷаъли аллоҳи ман бҳираҳ яъне : мо ҷаъли аллоҳи ҳромои ман бҳираҳу лои соӣбаҳу лами иҷълҳои динои артзоаҳ ,у дуои илайҳ ,у лами ихлқҳои ҳайси халқҳо бҳираҳ . Ва локини аллазӣнаи кФрўо ва ҳам Қурайшу хзоъаҳу мшркўи алъараби иФтрўни алии аллоҳи алкзби бқўлҳми ани аллоҳи амри бтҳримҳо ,у أксрҳми лои иъқлўни хси аксрҳми бأнҳми лои иъқлўн , лонаами атбоъи фаҳми лои иъқлўн , ани злки кизбу аФтроءи комаи иъқлаҳи алрؤсоء .

مشرکان این سنّت در جاهلیت نهادند، و اسلام آن را باطل کرد، و رب العزة این آیت بابطال آن فرو فرستاد، گفت: ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ یعنی: ما جعل اللَّه حراما من بحیرة و لا سائبة و لم یجعلها دینا ارتضاه، و دعا الیه، و لم یخلقها حیث خلقها بحیرة. وَ لکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا و هم قریش و خزاعة و مشرکو العرب یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ بقولهم انّ اللَّه امر بتحریمها، وَ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ خصّ اکثرهم بأنهم لا یعقلون، لانهم اتباع فهم لا یعقلون، ان ذلک کذب و افتراء کما یعقله الرؤساء.

Ва إзои қили ?лаам яъне мушрикии алъараб , тъолўои إлии мо أнзли аллоҳи фии китобаи ман таҳлили мо ҳрмўои ман албҳираҳу алсоӣбаҳу алўсилаҳу алҳомӣ ,у إлӣ алрасул қолўои ҳсбнои мо вҷднои алайҳи обоءнои ман амри аддӣн ,у анои амрно ан наабд мо ъбдўо . Иқўли аллоҳи таъолӣ : أу луи кони обоؤҳм яънеу ани кони обоؤҳм , лои иълмўни шиӣои ман аддӣн ,у лои иҳтдўни ?лаи Фитбъўнҳм . Дарин ояти зми аҳл тақлидаст ,у шарҳи он дар сӯра албқраҳ рафт .

وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ یعنی مشرکی العرب، تَعالَوْا إِلی‌ ما أَنْزَلَ اللَّهُ فی کتابه من تحلیل ما حرموا من البحیرة و السائبة و الوصیلة و الحامی، وَ إِلَی الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا من امر الدین، و انّا امرنا ان نعبد ما عبدوا. یقول اللَّه تعالی: أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ‌ یعنی و ان کان آباؤهم، لا یَعْلَمُونَ شَیْئاً من الدین، وَ لا یَهْتَدُونَ له فیتبعونهم. درین آیت ذم اهل تقلید است، و شرح آن در سورة البقره رفت.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои алайкуми أнФскм муфассирон гуфтанд : ин оят дар шаън касе омад ки амри маърӯф ва наҳй мункир кунад , ва аз вай напазиранд . Умри абд алъзиз гуфт : лои изркми ман зл яъне ман лами иқбли إзои аҳтдитм яъне азои амртҳму нҳитм . Дар ҳамаи қуръони ҳудои бмънии амри маърӯф ва наҳй мункир ҳаминаст ,у далел барин онаст ки ибни умрро гуфтанд : луи ҷлсти фии ҳзаҳи алоёми Флми тأмру лами тана ! ?фони аллоҳи таъолии қол : алайкуми أнФскми лои изркми ман зли إзои аҳтдитм . Фқоли ибни умр : анҳо листи лӣу лои лосҳобӣ , лони расӯли аллоҳ ( с ) қол : « алои Флиблғи алшоҳди алғоӣб » , Фкнои нҳни алшҳўд ,у антми алғиб ,у локини ҳзаҳи алоиаҳи лои қавоми иҷиӣўни ман бъднои ани қолўои лам иқбл манеҳам .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ مفسران گفتند: این آیت در شأن کسی آمد که امر معروف و نهی منکر کند، و از وی نپذیرند. عمر عبد العزیز گفت: لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ یعنی من لم یقبل إِذَا اهْتَدَیْتُمْ یعنی اذا امرتهم و نهیتم. در همه قرآن هدی بمعنی امر معروف و نهی منکر همین است، و دلیل برین آنست که ابن عمر را گفتند: لو جلست فی هذه الایام فلم تأمر و لم تنه! فانّ اللَّه تعالی قال: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ. فقال ابن عمر: انّها لیست لی و لا لاصحابی، لان‌ رسول اللَّه (ص) قال: «الا فلیبلغ الشاهد الغائب»، فکنّا نحن الشهود، و انتم الغیّب، و لکن هذه الایة لا قوام یجیئون من بعدنا ان قالوا لم یقبل منهم.

Ва қоли абӯи Умияи алшъсонӣ : сأлти абои сълбаҳи алхшнии ани ҳзаҳи алоиаҳ , Фқол : сأлти анҳо расӯли аллоҳ ( с ) Фқол : « аӣтмрўои болмърўФу тноҳўои ани алмнкр , ҳатто азои раъйати дунёи муассирау шҳои мтоъоу ҳўии мтбъоу эъҷоби кули зии раъии брأиаҳ , Фълики бхўисаҳи нФск ,у зри ъўомҳми ?фони вроءкми аёмои айёми алсбр , азои амали алъбди бтоъаҳи аллоҳи лами израҳи ман зли баъдау ҳлк ,у аҷри алъомли алмтмски иўмӣзи бмсли алзии антми алайҳи кأҷри хумсин ъомло » . Қолўо : ё расӯли аллоҳи кأҷри хумсин ъомло манеҳам ? қол : « ло , бали кأҷри хумсин ъомлои мнкм » .

و قال ابو امیة الشعثانی: سألت ابا ثعلبة الخشنی عن هذه الایة، فقال: سألت عنها رسول اللَّه (ص) فقال: «ائتمروا بالمعروف و تناهوا عن المنکر، حتی اذا رأیت دنیا موثرة و شحّا مطاعا و هوی متّبعا و اعجاب کل ذی رأی برأیه، فعلیک بخویصة نفسک، و ذر عوامهم فان وراءکم ایاما ایام الصبر، اذا عمل العبد بطاعة اللَّه لم یضره من ضل بعده و هلک، و اجر العامل المتمسک یومئذ بمثل الذی انتم علیه کأجر خمسین عاملا». قالوا: یا رسول اللَّه کأجر خمسین عاملا منهم؟ قال: «لا، بل کأجر خمسین عاملا منکم».

Ва ани абди аллоҳи бен масъӯди фии ҳзаҳи алоиаҳ : қўлўҳои мо қаблат мнкм , Фозои радати алайкуми Фъликми анФскм ,у алдлили алайҳи аизои мо рӯй Қайси бен абии ҳозм , қол : қоли абӯи бикри алсдиқи алии алмнбр : анкми тқрؤни ҳзаҳи алоиаҳ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои алайкуми أнФскму тзъўни ғайри мавзеҳо ,у лои тдрўни мо ҳай , фонии самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « ани анноси азои рأўои мнкрои Флми иғирўаҳи аммаами аллоҳи бъқоб , Фأмрўои болмърўФу анҳўои ани алмнкру лои тғтрўои бқўли аллоҳи ъзу ҷл : алайкуми أнФскм , Фиқўли аҳдкми алии нафасӣ ,у аллоҳи лтأмрни болмърўФу лтнҳўни ани алмнкр , листъмлни аллоҳи алайкуми шроркм , Фисўмнкми сӯъи алъзоб , сами лидъўни аллоҳи хёркм , Флои истҷиби ?лаам » .

و عن عبد اللَّه بن مسعود فی هذه الایة: قولوها ما قبلت منکم، فاذا ردّت علیکم فعلیکم انفسکم، و الدلیل علیه ایضا ما روی قیس بن ابی حازم، قال: قال ابو بکر الصدیق علی المنبر: انکم تقرؤن هذه الایة: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ و تضعون غیر موضعها، و لا تدرون ما هی، فانی سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «ان الناس اذا رأوا منکرا فلم یغیّروه عمّهم اللَّه بعقاب، فأمروا بالمعروف و انهوا عن المنکر و لا تغتروا بقول اللَّه عز و جل: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ، فیقول احدکم علیّ نفسی، و اللَّه لتأمرنّ بالمعروف و لتنهونّ عن المنکر، لیستعملن اللَّه علیکم شرارکم، فیسومنّکم سوء العذاب، ثم لیدعونّ اللَّه خیارکم، فلا یستجیب لهم».

Муфассирон гуфтанд : аввали ин оят мансӯхасту охири ояти носих . Бӯ убайд гуфт : дар китоби худои ҳеҷ оят нест ки дар он ояти ҳам носихаст ва ҳам мансӯхи магари ин оят ,у мавзеи мансӯх то ӣнҷост ки гуфт : лои изркми ман зл , ва носих инаст ки гуфт : إзои аҳтдитм . Қол :у алҳдии ҳоҳнои аламри болмърўФу алнҳии ани алмнкр . Саиди бен ҷбир гуфт : ин оят дар шаъни аҳли китоб фурӯ омад . Мегуяд : алайкуми أнФскми лои изркми ман зли ман аҳли алкитоб .

مفسران گفتند: اوّل این آیت منسوخ است و آخر آیت ناسخ. بو عبید گفت: در کتاب خدا هیچ آیت نیست که در آن آیت هم ناسخ است و هم منسوخ مگر این آیت، و موضع منسوخ تا اینجاست که گفت: لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ، و ناسخ اینست که گفت: إِذَا اهْتَدَیْتُمْ. قال: و الهدی هاهنا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. سعید بن جبیر گفت: این آیت در شأن اهل کتاب فرو آمد. میگوید: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ من اهل الکتاب.

Клбӣ ривоят кунад аз абӯи солеҳ аз ибни аббос ки расӯли худо аз ҷуҳудону тарсоёну габрони ҳиҷри ҷузяти пазируфт , ва аз мушрикони араби ҷуз аз ислом наме пазируфт ё пас шамшер . Мунофиқон таън карданд ки ин кори Муҳамади бас аҷабаст . Мегуяд : маро бон фиристоданд то халқро бар дайни ислом даъват кунам , ва агар напазиранд қаттол кунам . Акнӯн ҷузят аз аҳли ҳиҷри пазируфт ,у қаттол аз эшон бардошт , ва эшонро бар куфри худ фурӯ гузошт , чаро на бо эшон ҳамон кардӣ ки бо мушрикон араб кард ? барин ваҷҳи таън ҳаме карданду маломат , то раби Алъоламин бҷўоби эшон оят фиристод : алайкуми أнФскм эй ақблўои алии анФскми Фонзрўои мо инФъкми фии амри охрткм , Фоъмлўо ба , лои изркми ман зли ман аҳли ҳиҷри азои адўои алҷзиаҳ ,у лои изркми мломаҳи аллоӣмини азои аҳтдитми антм . Ва гуфтаанд ки : чун кофарон гуфтанд : « ҳсбнои мо вҷднои алайҳи обоءно » раби алъзаҳи муъминонро гуфт : алайкуми анФскм ,у лои тътдўои бобоӣкм .

کلبی روایت کند از ابو صالح از ابن عباس که رسول خدا از جهودان و ترسایان و گبران هجر جزیت پذیرفت، و از مشرکان عرب جز از اسلام نمی‌پذیرفت یا پس شمشیر. منافقان طعن کردند که این کار محمد بس عجب است. میگوید: مرا بآن فرستادند تا خلق را بر دین اسلام دعوت کنم، و اگر نپذیرند قتال کنم. اکنون جزیت از اهل هجر پذیرفت، و قتال از ایشان برداشت، و ایشان را بر کفر خود فرو گذاشت، چرا نه با ایشان همان کردی که با مشرکان عرب کرد؟ برین وجه طعن همی کردند و ملامت، تا رب العالمین بجواب ایشان آیت فرستاد: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ ای اقبلوا علی انفسکم فانظروا ما ینفعکم فی امر آخرتکم، فاعملوا به، لا یضرکم من ضل من اهل هجر اذا ادوا الجزیة، و لا یضرکم ملامة اللائمین اذا اهتدیتم انتم. و گفته‌اند که: چون کافران گفتند: «حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا» رب العزة مؤمنان را گفت: علیکم انفسکم، و لا تعتدوا بآبائکم.

Зҷоҷ гуфт : алайкуми أнФскм маънӣ онаст ки : алзмкми аллоҳи амри أнФскм , лои изркми ман зли إзои аҳтдитм эй лои иؤохзкми аллоҳи бзнўб ғайрикам . إлии аллоҳи мрҷъкми фии алохраҳи ҷмиъои алзолу алмҳтдӣ , Финбӣкми бмои кантами тъмлўни иҷозикми боъмолкм .

زجاج گفت: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ معنی آنست که: الزمکم اللَّه امر أنفسکم، لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ ای لا یؤاخذکم اللَّه بذنوب غیرکم. إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ فی الآخرة جَمِیعاً الضال و المهتدی، فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ یجازیکم باعمالکم.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўои шҳодаҳи бинкми ин оят дар шаън темем бен аўси алдории омадау ъдии бен бдоу бадӣли бен абии Марӣа . Ин бадӣли мусулмон буд , ва темему ъдӣ тарсо буданд аз тарсоён банӣ лаҳм . Аз шом тиҷорат мекарданд бимика . Чун мусулмонони бҳҷрт бмдинаҳ шуданд , эшон тиҷорати худ бо Мадина афканданд , ҳангомӣ дар роҳ буданд ки бо шом мешуданд , бадӣли бен абии Марӣаро марг омад дар роҳ , васияти хеш дар мол хеш бинвишт , ва ончӣ дошт аз моли хеш боишон супурд , ва эшонро бар васияти хеш гувоҳ гирифт , пас бамурд , ва эшон моли ваии бурданди бшом . Аз он лухтӣ барграфтанд ,у лухтӣ боз супурданд .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهادَةُ بَیْنِکُمْ این آیت در شأن تمیم بن اوس الداری آمده و عدی بن بدا و بدیل بن ابی ماریه. این بدیل مسلمان بود، و تمیم و عدی ترسا بودند از ترسایان بنی لحم. از شام تجارت میکردند بمکه. چون مسلمانان بهجرت بمدینه شدند، ایشان تجارت خود با مدینه افکندند، هنگامی در راه بودند که با شام میشدند، بدیل بن ابی ماریه را مرگ آمد در راه، وصیت خویش در مال خویش بنوشت، و آنچه داشت از مال خویش بایشان سپرد، و ایشان را بر وصیت خویش گواه گرفت، پس بمرد، و ایشان مال وی بردند بشام. از آن لختی برگرفتند، و لختی باز سپردند.

Вараса гуфтанд : дарин моли лухтӣ май дрбоид . Расӯли худои эшонро ҳар ду бойени оят савганд дод ки хиёнат накарданд ,у васият табдил накарданд . Савганд хӯрданд ки накардем . Эшонро гузошт ,у даъвии вараса рад кард . Ин оят дар шаън эшонаст . Мегуяд : эй шумо ки муъминонед , шҳодаҳи бинкми إзои ҳзри أҳдкми аламут яъне муқаддамотау асбоба . Чун мхоӣлу нишони марг бар яке аз шумо пайдо шавад , ва хоҳад ки васият кунад , дар вақти васияти ду гувоҳи адл бояд ки ҳозир шаванд .

ورثه گفتند: درین مال لختی می‌درباید. رسول خدا ایشان را هر دو باین آیت سوگند داد که خیانت نکردند، و وصیت تبدیل نکردند. سوگند خوردند که نکردیم. ایشان را گذاشت، و دعوی ورثه رد کرد. این آیت در شأن ایشانست. میگوید: ای شما که مؤمنان‌اید، شَهادَةُ بَیْنِکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ یعنی مقدماته و اسبابه. چون مخائل و نشان مرگ بر یکی از شما پیدا شود، و خواهد که وصیت کند، در وقت وصیت دو گواه عدل باید که حاضر شوند.

Шҳодаҳи бинкм ҳар чанд блФз хабар гуфт , аммо бмънӣ амраст , яъне : лишҳди аснони зўои адли мнкм . Басарён гуфтанд : тақдир оят онаст ки : шҳодаҳи бинкми шҳодаҳи аснин ,у қил : шҳодаҳи бинкми Фимои амркми рбкму фарзи алайкуми ани ишҳди аснони зўои адли мнкм .

شَهادَةُ بَیْنِکُمْ هر چند بلفظ خبر گفت، اما بمعنی امر است، یعنی: لیشهد اثنان ذوا عدل منکم. بصریان گفتند: تقدیر آیت آنست که: شهادة بینکم شهادة اثنین، و قیل: شهادة بینکم فیما امرکم ربکم و فرض علیکم ان یشهد اثنان ذوا عدل منکم.

Дар маънии мнкм ва ман ғайрикам ду қавласт : яке онаст : мнкми ман аҳли динкм , أўи охирони ман ғайрикам эй ман ғайри аҳли млткм . Қавли дигар : мнкми ман аҳли алмит .

در معنی مِنْکُمْ و مِنْ غَیْرِکُمْ دو قول است: یکی آنست: منکم من اهل دینکم، أَوْ آخَرانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ای من غیر اهل ملّتکم. قول دیگر: منکم من اهل المیّت.

Ва дар сифати аснон ду қавласт : яке онаст ки ду гувоҳанд ки гувоҳ бошанд бар васияти мўсӣ . Дигар онаст ки ду васӣанд , ва дар ҳоли сафари алӣ алхусус таъкиди амрро ду васӣ гуфт ,у далели барин қавл онаст ки дар саёқ оят гуфт : Фиқсмони биллоҳ , ва маълумаст ки гувоҳонро савганд лозим наёяд , ва низ оят дар ду васӣ омад ки хиёнат карданд дар васият ,у расӯли худои эшонро савганд дод , ва бар ин қавли шаҳодати бмънӣ ҳузур бошад , кқўлаҳи таъолӣ :у лишҳди ъзобҳмои тоӣФаҳ эйу лиҳзр . Тҳбсўнҳмои ман баъди алслоаҳ эй салоаи алъср .

و در صفت اثنان دو قولست: یکی آنست که دو گواه‌اند که گواه باشند بر وصیت موصی. دیگر آنست که دو وصی‌اند، و در حال سفر علی الخصوص تاکید امر را دو وصی گفت، و دلیل برین قول آنست که در سیاق آیت گفت: فَیُقْسِمانِ بِاللَّهِ، و معلوم است که گواهان را سوگند لازم نیاید، و نیز آیت در دو وصی آمد که خیانت کردند در وصیت، و رسول خدا ایشان را سوگند داد، و بر این قول شهادت بمعنی حضور باشد، کقوله تعالی: وَ لْیَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ ای و لیحضر. تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ ای صلاة العصر.

Намоз дигар мехоҳад тғлизи яминро , ки он вақте азимаст ,у лиҳозои қол : « ҳоФзўои алии алслўоту алслоаҳи алўстӣ » . Қили ҳаии салоаи алъср ,у аҳли адёни онро бузург доранд , ва таъзим ниҳанд ,у алӣ алхусус аҳли китоби буқати тулӯъи офтобу ғуруби он ибодат кунанд , ва он соъат аз гуфт дурӯғу савганди дурӯғи нек парҳез кунанд .

نماز دیگر میخواهد تغلیظ یمین را، که آن وقتی عظیم است، و لهذا قال: «حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی‌». قیل هی صلاة العصر، و اهل ادیان آن را بزرگ دارند، و تعظیم نهند، و علی الخصوص اهل کتاب بوقت طلوع آفتاب و غروب آن عبادت کنند، و آن ساعت از گفت دروغ و سوگند دروغ نیک پرهیز کنند.

Лои нштрӣ ба яъне болҳлФи алкозби смнои ман алднё , яъне иқўлони фии иминҳмо ло набайъ аллоҳи бързи ман алднё ,у луи кони зои қурбӣ эйу луи кони алмити зои қробаҳи мно ,у лои нктми шҳодаҳи аллоҳ эй алшҳодаҳи алтии амри аллоҳи боқомтҳо , إнои إзои лмни алосмини ани ктмноҳо .

لا نَشْتَرِی بِهِ یعنی بالحلف الکاذب ثَمَناً من الدنیا، یعنی یقولان فی یمینهما لا نبیع اللَّه بعرض من الدنیا، وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی‌ ای و لو کان المیت ذا قرابة منا، وَ لا نَکْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ ای الشهادة الّتی امر اللَّه باقامتها، إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ ان کتمناها.

Фإни ъсри ин ояти боз дар шаън онаст ки пас аз он бар даст темем алдорӣу ъдии ҷомӣ падед омад симини мунаққаши бзр аз ҷумлаи колое ки бФрўхтнд ,у варасаи ибни абии Марӣа дар он афтоданд . Араб гӯйанд : ъсрти алии кзо , эй атлъти алайҳ ,у вақфати алайҳ .

فَإِنْ عُثِرَ این آیت باز در شأن آنست که پس از آن بر دست تمیم الداری و عدی جامی پدید آمد سیمین منقش بزر از جمله کالایی که بفروختند، و ورثه ابن ابی ماریه در آن افتادند. عرب گویند: عثرت علی کذا، ای اطلعت علیه، و وقفت علیه.

Порсӣ гӯйон гӯйанд ки : бар афтодам бар фалони чиз , яъне ки воқиф шудам . Ахзи ман ъсораҳи алсоқти алии алшии ء , ирии мо лами икни ирӣ , ва манеҳ қавла :у кзлки أъсрнои алайҳим эй атлъно .

پارسی گویان گویند که: بر افتادم بر فلان چیز، یعنی که واقف شدم. اخذ من عثاره الساقط علی الشی‌ء، یری ما لم یکن یری، و منه قوله: وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَیْهِمْ ای اطلعنا.

Фإни ъсри алии أнҳмои хоноу астҳқои ани илзмои исми алхёнаҳу алосм . Мегуяд : агар баруфтад ки эшон ҳар ду бон овараданд хештанро ,у сазои гаштанд ки эшонро хоин хонанд ,у буза кор донанд бони хиёнату буза ки карданд , яъне темему ъдӣ ки хиёнат карданд , Фохрони иқўмони мқомҳмои ду каси дигар аз вараса мет биҷои он ду васӣ бархезанд . Ин хост ӣнҷо на хост пойаст ки хост ниёбатаст , яъне инўбон , ва ин охирон , мигўинди абди аллоҳи бен Амри бен алъос буду матлаби бен абии видоъаи алсҳмён .

فَإِنْ عُثِرَ عَلی‌ أَنَّهُمَا خانا و اسْتَحَقَّا ان یلزما اسم الخیانة و الاثم. میگوید: اگر برافتد که ایشان هر دو بآن آوردند خویشتن را، و سزا گشتند که ایشان را خائن خوانند، و بزه کار دانند بآن خیانت و بزه که کردند، یعنی تمیم و عدی که خیانت کردند، فَآخَرانِ یَقُومانِ مَقامَهُما دو کس دیگر از ورثه میت بجای آن دو وصی برخیزند. این خاست اینجا نه خاست پای است که خاست نیابت است، یعنی ینوبان، و این آخران، میگویند عبد اللَّه بن عمرو بن العاص بود و مطلب بن ابی وداعة السهمیان.

Ман аллазӣнаи астҳқи алайҳими алأўлёни аввалёни тсниаҳ аввалӣаст , иқоли ҳозои алаввалии бФлон , сами иҳзФи ман алкломи фалони Фиқол : ҳозои алаввалӣ . Ва ҳзони аввалён . Ва дар маънии аввалёни ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки : алаввалёни болмити ман алўрсаҳ . Дигар қавл онаст ки : алаввалёни болшҳодаҳи ммни кони ман алмуслимӣн ,у ҳаии шҳодаҳи алоямон . Зҷоҷ гуфт : алаввалёни мавзеи он рафъаст , аз баҳри онкии бадали он замираст ки дар иқўмонаст , яъне Флиқми алаввалёни болмити мақоми ҳзини алхоӣнин , ва он гуҳи замир « астҳқ » маънӣ васият бошад , чунон ки гӯйанд : астҳқи алии зайди моли болшҳодаҳ , эй лзмаҳу ваҷаби алайҳ алхурӯҷ манеҳ . Ва барин қавли ман аллазӣнаи сифат хоинин бошад ,у хулосаи сухани он буд : Флиқми алаввалёни мақоми алхоӣнини аллазӣнаи астҳқи ъалиҳумо мо влёҳи ман амри алшҳодаҳу алқёми баҳо ,у ваҷаби ъалиҳумо алхурӯҷи минҳо . Ва раво бошад ки алайҳими бмънии фӣ буд . Ва замири астҳқи маънӣ асм бошад , ва ман аллазӣнаи сифати охирон буд , ва барин қавли тақдир сухан инаст . Фохрони аллзони ҳумои ман аллазӣнаи астҳқи Фиҳму бсббҳми алосм ,у иқўмони мқомҳмо .

مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیانِ اولیان تثنیه اولی است، یقال هذا الاولی بفلان، ثم یحذف من الکلام فلان فیقال: هذا الاولی. و هذان اولیان. و در معنی اولیان دو قول گفته‌اند: یکی آنست که: الاولیان بالمیت من الورثة. دیگر قول آنست که: الاولیان بالشهادة ممّن کان من المسلمین، و هی شهادة الایمان. زجاج گفت: الاولیان موضع آن رفع است، از بهر آنکه بدل آن ضمیر است که در یَقُومانِ است، یعنی فلیقم الاولیان بالمیت مقام هذین الخائنین، و آن گه ضمیر «استحق» معنی وصیت باشد، چنان که گویند: استحق علی زید مال بالشهادة، ای لزمه و وجب علیه الخروج منه. و برین قول مِنَ الَّذِینَ صفت خائنین باشد، و خلاصه سخن آن بود: فلیقم الاولیان مقام الخائنین الذین استحق علیهما ما ولیاه من امر الشهادة و القیام بها، و وجب علیهما الخروج منها. و روا باشد که عَلَیْهِمُ بمعنی فی بود. و ضمیر استحق معنی اثم باشد، و مِنَ الَّذِینَ صفت آخران بود، و برین قول تقدیر سخن اینست. فآخران اللذان هما من الذین استحق فیهم و بسببهم الاثم، و یقومان مقامهما.

Қроءти ҳФси ани ъосми астҳқи бФтҳ тоу хо , яъне Фохрони ман аллазӣнаи астҳқ алаввалён манеҳаму Фиҳми алўсиаҳи алтии аўсии баҳои илои ғайри аҳли байтаи иқўмони мқомҳмо ,у қили маъноаи астҳқи алайҳими алаввалёни ради алоямон . Қроءти абӯи бикр аз ъосму Ҳамзау ёқӯби алаввалин бҷмъаст , яъне : Фохрони ман алаввалин аллазӣнаи астҳқи Фиҳму бсббҳми алосм ,у анмои қили ?лаами алаввалин лонаами алоўлўни фии аззикри фии қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои шҳодаҳи бинкм ,у фии қавла : аснони зўои адли мнкм . Фиқсмони биллоҳ яъне иҳлФони баъди салоаи алъср , лшҳодтнои أҳқи ман шҳодтҳмо эй иминнои аҳқи ман иминҳмоу асҳи лкФрҳмоу аимонно , ва мо аътдинои Фимои қлно , إнои إзои лмни алзолмин . Чун ин оят фурӯ омад ду кас аз вараса мет бархестанди абди аллоҳи Амри ъосу матлаби бен абии видоъаи баъд аз намози дигари наздики минбар , ва савганд хӯрданд ки он ду насронӣ хиёнат карданд , ва дурӯғ гуфтанд . Пас он ҷоми симин аз темему ъдӣ боз ситаданд , ва боўлёء мет доданд . Пас темем дории баъд аз он мусулмон шуд , ва бо расӯли худо байъат кард , ва гуфт : сидқи аллоҳу расӯлаи анои ахзати алоноءи Фأтўби илои аллоҳу أстғФраҳ ,у ъдии бен бдои насронии мард .

قراءت حفص عن عاصم اسْتَحَقَّ بفتح تا و خا، یعنی فآخران من الذین استحق الاولیان منهم و فیهم الوصیة الّتی اوصی بها الی غیر اهل بیته یقومان مقامهما، و قیل معناه استحق علیهم الاولیان ردّ الایمان. قراءت ابو بکر از عاصم و حمزه و یعقوب الاولین بجمع است، یعنی: فآخران من الاولین الذین استحق فیهم و بسببهم الاثم، و انما قیل لهم الاولین لانهم الاولون فی الذکر فی قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهادَةُ بَیْنِکُمْ، و فی قوله: اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ. فَیُقْسِمانِ بِاللَّهِ یعنی یحلفان بعد صلاة العصر، لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما ای یمیننا احق من یمینهما و اصح لکفرهما و ایماننا، وَ مَا اعْتَدَیْنا فیما قلنا، إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ. چون این آیت فرو آمد دو کس از ورثه میت برخاستند عبد اللَّه عمرو عاص و مطلب بن ابی وداعه بعد از نماز دیگر نزدیک منبر، و سوگند خوردند که آن دو نصرانی خیانت کردند، و دروغ گفتند. پس آن جام سیمین از تمیم و عدی باز ستدند، و باولیاء میت دادند. پس تمیم داری بعد از آن مسلمان شد، و با رسول خدا بیعت کرد، و گفت: صدق اللَّه و رسوله انا اخذت الاناء فأتوب الی اللَّه و أستغفره، و عدی بن بدا نصرانی مرد.

Злки أднии ин аднӣ аввалӣаст , ва ин вале ва днў қурбаст . Мегуяд , ин чунин наздиктар буду аввалитар , ки гувоҳон бар ваҷҳи хеш ва бар ростии бгзорнди أўи ихоФўо эй ақрби илои ани ихоФўо , أнтарад أимони алии авлиёъи алмити баъди имони алоўсёءи ФиҳлФўои алии хёнтҳму кзбҳми ФиФтзҳўо , сами ваъзи алмؤмнини ани иъўдўои лмсли ҳозо , Фқол :у атқўои аллоҳи ани тҳлФўои аимонои козиба ӯ тхўнўоамона ,у асмъўои алмўъзаҳ ,у аллоҳи лои иҳдии алқўми алФосқини лои иршди ман кони алии мъсиаҳ . Дарин оят ки шҳодаҳи бинкм , уламои се фирқаанд : қавмӣ гуфтанд ки : ин оят на мансӯхаст ,у аҳли змтро дарин ҳеҷ чиз нест ,у охирони ман ғайрикам маънӣ онаст ки ман ғайри қбилткм , ва гуфтанд ки : гувоҳии номусулмони бҳич кор наёяд , ва қавмӣ гуфтанд ки : ин дар аҳл змтаст , ва ман ғайрикам яъне ман ғайри аҳли динкм , аммо оят мансӯхаст ,у гувоҳии номусулмони бҳич кор нест . Қавмӣ гуфтанду касрат даринасту бештарини уламо баринанд ки оят на мансӯхаст , ва ман ғайрикам ман ғайри аҳл динкмаст , аммо гуфтанд ки алӣ алхусус дар сафараст ки гувоҳ аз аҳл змт ёбанд , ва аз мусулмон наёбанд .

ذلِکَ أَدْنی‌ این ادنی اولی است، و این ولی و دنوّ قربست. میگوید، این چنین نزدیکتر بود و اولی‌تر، که گواهان بر وجه خویش و بر راستی بگزارند أَوْ یَخافُوا ای اقرب الی ان یخافوا، أَنْ تُرَدَّ أَیْمانٌ علی اولیاء المیت بعد ایمان الاوصیاء فیحلفوا علی خیانتهم و کذبهم فیفتضحوا، ثم وعظ المؤمنین ان یعودوا لمثل هذا، فقال: وَ اتَّقُوا اللَّهَ ان تحلفوا ایمانا کاذبة او تخونوا امانة، وَ اسْمَعُوا الموعظة، وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ لا یرشد من کان علی معصیة. درین آیت که شَهادَةُ بَیْنِکُمْ، علما سه فرقه‌اند: قومی گفتند که: این آیت نه منسوخ است، و اهل ذمت را درین هیچ چیز نیست، و آخَرانِ مِنْ غَیْرِکُمْ معنی آنست که من غیر قبیلتکم، و گفتند که: گواهی نامسلمان بهیچ کار نیاید، و قومی گفتند که: این در اهل ذمت است، و مِنْ غَیْرِکُمْ یعنی من غیر اهل دینکم، اما آیت منسوخ است، و گواهی نامسلمان بهیچ کار نیست. قومی گفتند و کثرت درین است و بیشترین علماء برین‌اند که آیت نه منسوخ است، و مِنْ غَیْرِکُمْ من غیر اهل دینکم است، اما گفتند که علی الخصوص در سفر است که گواه از اهل ذمت یابند، و از مسلمان نیابند.