Қавлаи таъолӣ : ва манеҳам ман истмъи إлики алоиаҳи самъи фаҳм дигарасту самъи хитоби дигар . Он биҳрмтону бегонагон чун аз самъи фаҳму қабул маҳрӯм буданд , самъи хитоби эшонро суд надошт . Самъ фаҳм онаст ки дар дил ҷой гирад ,у қабул дар он пайвандад ,у яқин дар он биафзояд . Агар солҳо ин тантанаи ҳуруфи бсмъ хитоб мерасад то қлқлаҳ ёфт бсмъ ҷон нарасад , судӣ надорад . Он бӯи ҷаҳли рондаи мақҳури ҳукм азал гашта рафтӣу сар бар остонаи масҷиди расӯли худо ( с ) наҳодӣ ,у қуръон аз расӯл ( с ) бсмъ зоҳир бишунидӣ , аммо дилаши як ҳарфи бахуди роҳи надодӣ , ки қуфли навмидӣ бар он зада буданд ,у меҳри шақоват бар он ниҳода , ва он дигари матруди маҳҷӯри валиди муғира чун қуръон шунид , гуфт : «у аллоҳи ани лқўлаҳи лҳлоўаҳ ,у ани алайҳи лтлоўаҳ ,у ани аслаи лмғдқ ,у ани аълоаи лмсмр » . Гуфт : ин сухан ки Муҳамад мехонд сухании ширину пар офаринаст , болоаш чун дарахти миваи дор ,у зер чун чашмаи оби ҳаёт . Бзоҳр чунин мегуфт , ва ботинӣ дошт хароб ки ҳарфӣ аз он бадали худ роҳ май надод , то бадоне ки эътибор бботнаст ,у ҳақиқати ин кор ёфтасту қабул . Агар ҳазорон каси бъморти зоҳир машғӯл шаванд , он иморати эшон харобии як дил ҷабр накунад , ва бакор наёяд , ва агар як дили ободон буд , посбон иқлӣмӣ бошад , ҳамаро дар ҳимояти ъз хеш гирад .

قوله تعالی: وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ الایة سمع فهم دیگر است و سمع خطاب دیگر. آن بیحرمتان و بیگانگان چون از سمع فهم و قبول محروم بودند، سمع خطاب ایشان را سود نداشت. سمع فهم آنست که در دل جای گیرد، و قبول در آن پیوندد، و یقین در آن بیفزاید. اگر سالها این طنطنه حروف بسمع خطاب میرسد تا قلقله یافت بسمع جان نرسد، سودی ندارد. آن بو جهل رانده مقهور حکم ازل گشته رفتی و سر بر آستانه مسجد رسول خدا (ص) نهادی، و قرآن از رسول (ص) بسمع ظاهر بشنیدی، اما دلش یک حرف بخود راه ندادی، که قفل نومیدی بر آن زده بودند، و مهر شقاوت بر آن نهاده، و آن دیگر مطرود مهجور ولید مغیره چون قرآن شنید، گفت: «و اللَّه ان لقوله لحلاوة، و ان علیه لطلاوة، و ان اصله لمغدق، و ان اعلاه لمثمر». گفت: این سخن که محمد میخواند سخنی شیرین و پر آفرین است، بالاش چون درخت میوه‌دار، و زیر چون چشمه آب حیات. بظاهر چنین میگفت، و باطنی داشت خراب که حرفی از آن بدل خود راه می‌نداد، تا بدانی که اعتبار بباطن است، و حقیقت این کار یافت است و قبول. اگر هزاران کس بعمارت ظاهر مشغول شوند، آن عمارت ایشان خرابی یک دل جبر نکند، و بکار نیاید، و اگر یک دل آبادان بود، پاسبان اقلیمی باشد، همه را در حمایت عز خویش گیرد.

Ва ҳам инҳўни анҳуу инأўн аз рӯй ишорат хабар медиҳад аз қавмӣ ки дигаронро панд диҳанд , ва худ панд напазиранд . Аз рӯй зоҳири халқи худоӣ бар тоъати михўоннд , ва аз рӯй ботин бо ҳақ мухолифат мекунанд . Ҳамонаст ки гуфт ҷои дигар : лами тқўлўни мо лои тФълўн ?

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ از روی اشارت خبر میدهد از قومی که دیگران را پند دهند، و خود پند نپذیرند. از روی ظاهر خلق خدای بر طاعت میخوانند، و از روی باطن با حق مخالفت میکنند. همانست که گفت جای دیگر: لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ؟

أи тأмрўни анноси болбру тнсўни أнФскм ? !

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ؟!

Лои танаи ани халқу тأтӣ мисла

لا تنه عن خلق و تأتی مثله

Ори алейк азои феълати азим !

عار علیک اذا فعلت عظیم!

Муҷоҳид гуфт : ва ҳам инҳўни анҳуу инأўни анҳу яъне инҳўни ани аззикр ,у итбоъдўни анҳу . Ишоратаст бқўмӣ ки бароа тақво нараванд ,у мардумро низ аз он боз доранд . Худ маъсият кунанд ,у сабаби маъсият дигарон шаванд . Худ бироаҳ шаванд , ва дигаронро бироаҳ кунанд .

مجاهد گفت: وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ یعنی ینهون عن الذکر، و یتباعدون عنه. اشارت است بقومی که براه تقوی نروند، و مردم را نیز از آن باز دارند. خود معصیت کنند، و سبب معصیت دیگران شوند. خود بیراه شوند، و دیگران را بیراه کنند.

« злўои ман қаблу أзлўои ксиро » . Лои ҷурми фардои ҳам визри худ ҳам визри дигарон бар гардан эшон ниҳанд . Инаст ки гуфт таъолӣу тақаддус :у лиҳмлни أсқолҳму أсқолои маъаи أсқолҳм .

«ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً». لا جرم فردا هم وزر خود هم وزر دیگران بر گردن ایشان نهند. اینست که گفت تعالی و تقدس: وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ.

Бали бдои ?лаами мо конўои ихФўни ман қабл ишоратаст бурузи растохез ки рӯзи кашф аҳволаст ,у изҳори асрор . Явми тблии алсроӣру тзҳри алзмоӣр . Басо ки дар дунё дар шумор зоҳидӣ буданд ,у ранги дӯстону либос ошноён пӯшеданд , ва он рӯзи доғи шақоват бар пешонии хеши бенанд , ва дар манзили бегонагони шани фурӯди оранд ,у басои ксо ки ту ӯро хлиъи алъзори шинохтӣ , раҳин алоғлол донистӣ , дар дунё бесар ва бесомон , бекас ва беном , ва он рӯз аз хзоӣни ғайби хлътҳои каромати оранди баноми вай . Қиддӣсони малаъи аълоу сокинони ҷиноти мأўии ду чашмӣ баранду фурӯ монанди дар кори вай . Ин чунонаст ки шоир гуяд :

بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ اشارت است بروز رستاخیز که روز کشف احوال است، و اظهار اسرار. یوم تبلی السرائر و تظهر الضمائر. بسا که در دنیا در شمار زاهدان بودند، و رنگ دوستان و لباس آشنایان پوشیدند، و آن روز داغ شقاوت بر پیشانی خویش بینند، و در منزل بیگانگان‌شان فرود آرند، و بسا کسا که تو او را خلیع العذار شناختی، رهین الاغلال دانستی، در دنیا بی‌سر و بی‌سامان، بی کس و بی‌نام، و آن روز از خزائن غیب خلعتهای کرامت آرند بنام وی. قدیسان ملأ اعلی و ساکنان جنات مأوی دو چشمی برند و فرو مانند در کار وی. این چنان است که شاعر گوید:

Ва луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу луи ради аҳли алъқўбаҳи илои днёҳм , лъодўои илои ҷҳдҳму анкорҳм ,у луи ради аҳли алсФоءу алўФоءи илои днёҳми лъодўои илои ҳасани аъмолҳм . Ва лутарӣ إзи вқФўои алии рбҳм ё ҳсраҳи алайҳими ман мавқифи алхҷл !у маҳали мқосоаҳи алўҷл !у тазаккури тақсири алъамал , фаҳми воқФўни алии иқдоми алҳсраҳ , иқръўни боби алндм , ҳайни лои инФъҳми алндм ,у ҳайни иқўли ?лаам алҳақ : أи лӣси ҳозои болҳқ !

وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ لو رد اهل العقوبة الی دنیاهم، لعادوا الی جحدهم و انکارهم، و لو رد اهل الصفاء و الوفاء الی دنیاهم لعادوا الی حسن اعمالهم. وَ لَوْ تَری‌ إِذْ وُقِفُوا عَلی‌ رَبِّهِمْ یا حسرة علیهم من موقف الخجل! و محل مقاساة الوجل! و تذکر تقصیر العمل، فهم واقفون علی اقدام الحسرة، یقرعون باب الندم، حین لا ینفعهم الندم، و حین یقول لهم الحق: أَ لَیْسَ هذا بِالْحَقِّ!