Қавлаи таъолӣ : қад наилм إнаҳи лиҳзнк садӣ мегуяд : сабаби нузули ин ояти он буд ки рӯзи бадар , ахнси бен шриқу бӯи ҷаҳли бикдигри расиданд . Ахнс гуфт : ё абои алҳкм ! ин соъати манам ва ту ,у каси сухани мо наме шунӯд . Баростӣ бо ман бигӯ ки : ин Муҳамад ростгӯӣаст ё дурӯғи зан ? бӯ ҷаҳл гуфт : акнӯн ки ростӣ май пурсӣ ,у аллоҳи ани мҳмдои лсодқ , ва мо кизби Муҳамади қт ,у аллоҳ ки Муҳамад ростгӯӣаст ,у ҳаргиз дурӯғ нагуфт , аммо чун бнўи қсии ливоу сқоиаҳу ҳиҷобату набуввати бибаранд , боқии Қурайшро чаҳ бимонад ? ва агар мо ӯро тасдиқ кунем , моро табаъи вай бояд буд , ва мо ҳаргизи табаъ банӣ абд мноФ набудем . Пас раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод . Ва ривоят кунанд аз алӣ ( ъ ) ки абӯи ҷаҳли бмстФӣ ( с ) расед , ва бо вай мсоФҳт кард , ва гуфт : анои лои нкзбк ё Муҳамад , ва локин накизб мо ҷӣт ба , Фأнзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ .

قوله تعالی: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ سدی میگوید: سبب نزول این آیت آن بود که روز بدر، اخنس بن شریق و بو جهل بیکدیگر رسیدند. اخنس گفت: یا ابا الحکم! این ساعت منم و تو، و کس سخن ما نمی‌شنود. براستی با من بگو که: این محمد راستگوی است یا دروغ زن؟ بو جهل گفت: اکنون که راستی می‌پرسی، و اللَّه ان محمّدا لصادق، و ما کذب محمّد قط، و اللَّه که محمد راستگوی است، و هرگز دروغ نگفت، اما چون بنو قصی لوا و سقایه و حجابت و نبوت ببرند، باقی قریش را چه بماند؟ و اگر ما او را تصدیق کنیم، ما را تبع وی باید بود، و ما هرگز تبع بنی عبد مناف نبودیم. پس رب العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد. و روایت کنند از علی (ع) که ابو جهل بمصطفی (ص) رسید، و با وی مصافحت کرد، و گفت: انّا لا نکذبک یا محمّد، و لکن نکذب ما جئت به، فأنزل اللَّه هذه الآیة.

Мақотил гуфт : дар шаъни ҳориси бен омири бен нўФли бен абди мноФи бен қсӣ фурӯ омад .

مقاتل گفت: در شأن حارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف بن قصی فرو آمد.

Ин ҳориси бошкорои такзиб расӯл мекард , ва бар дидори куффори вайро соҳиру шоир ва маҷнӯн мехонд , боз чун холии гашт бо аҳли байт хеш гуфт : мо Муҳамади ман аҳли алкзб ,у ании лأҳсбаҳи содқо . Ва низ чун расӯли худоро дидӣ гуфтӣ : ё Муҳамад ! мо майдонем ки ончии ту май гӯйӣ ростасту дуруст , ва ту худ ҳаргиз дурӯғ нагуфтӣ , локини мо муштии заъифону зери дастон арабем , тарсим ки агар атбоъ ту кунем араби моро забун гиранд , ва хор кунанд , ва аз замини хеш берун кунанд , ва мо тоқат он надорем . Ҳамонаст ки дар сӯра алқсс гуфт : إн натабаъ алҳдии мъки нтхтФи ман أрзно . Раби Алъоламин дар шаъни ваии ин оят фиристод : қад наилм мо майдонем إнаҳи лиҳзнки алзии иқўлўни бأнки козибу соҳиру маҷнӯн . Мо майдонем ки гуфту таъни кофарони туро андўҳгн мекунад . Қроءти нофеъи лиҳзнки бзм ёءаст , ва маънӣ ҳамонаст .

این حارث بآشکارا تکذیب رسول میکرد، و بر دیدار کفار وی را ساحر و شاعر و مجنون میخواند، باز چون خالی گشت با اهل بیت خویش گفت: ما محمّد من اهل الکذب، و انی لأحسبه صادقا. و نیز چون رسول خدا را دیدی گفتی: یا محمّد! ما میدانیم که آنچه تو می‌گویی راست است و درست، و تو خود هرگز دروغ نگفتی، لکن ما مشتی ضعیفان و زیر دستان عرب‌ایم، ترسیم که اگر اتباع تو کنیم عرب ما را زبون گیرند، و خوار کنند، و از زمین خویش بیرون کنند، و ما طاقت آن نداریم. همانست که در سورة القصص گفت: إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدی‌ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا. رب العالمین در شأن وی این آیت فرستاد: قَدْ نَعْلَمُ ما میدانیم إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ بأنک کاذب و ساحر و مجنون. ما میدانیم که گفت و طعن کافران ترا اندوهگن میکند. قراءت نافع لیحزنک بضم یاء است، و معنی همانست.

Он гуҳи Мустафоро таслият ва хурсандӣ дод , гуфт : Фإнҳми лои икзбўнк ё Сайид ! эшон на турои дурӯғи зани мигирнд , ки эшон сидқи туу амонати ту нек шинохтаанд брўзгори гузашта , ва агар чаҳ бзоҳр такзиб мекунанд , бботн майдонанд ки ту пайғомбарӣу ростгӯе , локини сухани марои дурӯғи мишморнд , ва майдонанд ки ростаст . Нофеъу ксоиии икзбўнки баскон коф хонанд , маънӣ онаст ки : лои иҷдўнки козбо , ҳар чанд ки турои дурӯғи зани михўоннд , дурӯғи зан нае ,у турои дурӯғ зан намеёбанд , ва наметавонанд ки бҳичи ҳиялат бар ту дурӯғ дуруст кунанд , локини эшон кофаронанду ситамкорон бар хештан , ки суханони аллоҳи дурӯғи мишморнди бшўхӣ , пас аз онкӣ донистаанд ки ростаст . Ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт :у ҷҳдўои баҳоу астиқнтҳои أнФсҳми злмоу ълўо . Қоли алзҷоҷ : кзбтаҳ , азои қиллати ?лаи кизбат ,у أкзбтаҳи азои рأитаҳи ани мо ?утӣ ба кизб » .

آن گه مصطفی را تسلیت و خرسندی داد، گفت: فَإِنَّهُمْ لا یُکَذِّبُونَکَ یا سید! ایشان نه ترا دروغ زن میگیرند، که ایشان صدق تو و امانت تو نیک شناخته‌اند بروزگار گذشته، و اگر چه بظاهر تکذیب میکنند، بباطن میدانند که تو پیغامبری و راستگویی، لکن سخن مرا دروغ میشمارند، و میدانند که راست است. نافع و کسایی یُکَذِّبُونَکَ باسکان کاف خوانند، معنی آنست که: لا یجدونک کاذبا، هر چند که ترا دروغ زن میخوانند، دروغ زن نه‌ای، و ترا دروغ زن نمی‌یابند، و نمی‌توانند که بهیچ حیلت بر تو دروغ درست کنند، لکن ایشان کافران‌اند و ستمکاران بر خویشتن، که سخنان اللَّه دروغ میشمارند بشوخی، پس از آنکه دانسته‌اند که راست است. این همچنانست که جای دیگر گفت: وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا. قال الزجاج: کذّبته، اذا قلت له کذبت، و أکذبته اذا رأیته ان ما اتی به کذب».

Ва лақади кизбати русули ман қблки кофарони Макка дар азии расӯл ( с ) ва дар такзиби ваии биФзўднд ,у раби Алъоламин дар таслияту таъзияти биФзўд , гуфт : пеш аз ту расӯлонро ҳам такзиб карданд , ва ранҷ намуданд ба танҳои эшон . Лухтиро сӯхтанд ва киштанд ,у лухтиро пораи бадв ним карданд . Эшон сабр карданд бар он азии қавми хеш , то он гуҳ ки эшонро нусрати додем ,у қавми эшон ҳалок кардем . Ту низ сабр кун ё Муҳамад бар азии қавми хеш .

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ کافران مکه در اذی رسول (ص) و در تکذیب وی بیفزودند، و رب العالمین در تسلیت و تعزیت بیفزود، گفت: پیش از تو رسولان را هم تکذیب کردند، و رنج نمودند به تنهای ایشان. لختی را سوختند و کشتند، و لختی را پاره بدو نیم کردند. ایشان صبر کردند بر آن اذی قوم خویش، تا آن گه که ایشان را نصرت دادیم، و قوم ایشان هلاک کردیم. تو نیز صبر کن یا محمد بر اذی قوم خویش.

Ва лои мубаддили лклмоти аллоҳ эй лои мғири лклмотаҳи алсобқаҳи бнсри аўлёӣаҳ ,у ҳалоки аъдоӣаҳ ,у злки фии қавла : «у лақади сабқати клмтнои лъбоднои алмрслини إнҳми ?лаами алмнсўрўн » , « إнои лннсри рслноу аллазӣнаи омнўо » , « кутуби аллоҳи лأғлбни أноу русулӣ » . Алҳусайн бен фазл гуфт : « лои мубаддили лклмоти аллоҳ » эй лои халафи лъдотаҳ . Ва лақади ҷоءки ман нбإи алмрслин яъне ман ҳадиси алмрслини мо қасасати алейк ман ҳадиси Нӯҳу қавма ,у самуду солеҳу иброҳӣму луту Шуайби ҳайни кзбўоу аўзўои сами нсрўо .

وَ لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ ای لا مغیّر لکلماته السّابقة بنصر اولیائه، و هلاک اعدائه، و ذلک فی قوله: «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِینَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ»، «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا»، «کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی». الحسین بن فضل گفت: «لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ» ای لا خلف لعداته. وَ لَقَدْ جاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ یعنی من حدیث المرسلین ما قصصت علیک من حدیث نوح و قومه، و ثمود و صالح و ابراهیم و لوط و شعیب حین کذبوا و اوذوا ثمّ نصروا.

Ва إни кони кибри алейк إърозҳми расӯли худо ( с ) ҳарис буд бар имони қавми хеш . Мехост ки эшон ҳамаи имони оранд . Ҳар гуҳ ки оятӣ медархостанд , дӯст доштӣ ки аллоҳи он оят боишон намӯдӣ , бтмъи онкӣ то эшон имони оранд , чунон ки дархостанд то Фриштаҳ аз осмон фурӯ ояд ,у злки фии қавла : луи лои أнзли алайҳи малик ? раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт : «у луи أннои нзлнои إлиҳми алмлоӣкаҳу калимаами аламутӣ » ё Муҳамад агар ин Фриштгон ки мехоҳанд , ҳама фурӯд оянд ,у мурдагон низ зинда шаванд , ва бо эшон сухан гӯйанд , то ман нахоҳам эшон имон наёранд . Он гуҳ гуфт : Фإни асттъти أни тбтғии нФқои фии алأрз агар туоне ки роҳисозӣ дар зери замин то эшонро ҷӯии равони барорӣ дар Макка , ё мурда гуё беруни оре аз замин , أўи салмои фии алсмоء ё нардбонисозӣ то бар он дар осмони ое , ва эшонро номае барӣ , ё порае аз осмон бар эшон афканӣ , ё Фриштаҳ эй барӣ , ё эшонро нишонеи барӣ , маънӣ онаст ки : ФоФъл , агар туоне бикун . Мегуяд : ё Муҳамади ту башарӣ ,у туро даст бидон оёт нарасад ки эшон мехоҳанд .

وَ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْراضُهُمْ رسول خدا (ص) حریص بود بر ایمان قوم خویش. میخواست که ایشان همه ایمان آرند. هر گه که آیتی می‌درخواستند، دوست داشتی که اللَّه آن آیت بایشان نمودی، بطمع آنکه تا ایشان ایمان آرند، چنان که درخواستند تا فریشته از آسمان فرو آید، و ذلک فی قوله: لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ؟ رب العالمین بجواب ایشان گفت: «وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتی‌» یا محمد اگر این فریشتگان که میخواهند، همه فرود آیند، و مردگان نیز زنده شوند، و با ایشان سخن گویند، تا من نخواهم ایشان ایمان نیارند. آن گه گفت: فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ اگر توانی که راهی سازی در زیر زمین تا ایشان را جوی روان برآری در مکه، یا مرده گویا بیرون آری از زمین، أَوْ سُلَّماً فِی السَّماءِ یا نردبانی سازی تا بر آن در آسمان آیی، و ایشان را نامه‌ای بری، یا پاره‌ای از آسمان بر ایشان افکنی، یا فریشته‌ای بری، یا ایشان را نشانی بری، معنی آنست که: فافعل، اگر توانی بکن. میگوید: یا محمّد تو بشری، و ترا دست بدان آیات نرسد که ایشان میخواهند.

Роҳ ту онаст ки сабр кунӣ то аллоҳи таъолӣ аз баҳри эшон ҳукм кунад .

راه تو آنست که صبر کنی تا اللَّه تعالی از بهر ایشان حکم کند.

Он гуҳ гуфт :у луи шоءи аллоҳи лҷмъҳми алии алҳдӣ агар худои таъолии хостӣ ки ҳама имон оваранд ,у бароаи рости раванд , бкрдӣ . Маънии дигар : агар аллоҳи хостии эшонро оятӣ фурӯ фиристодӣ , ки ночор бидон имони оўрдндӣ , чунон ки ҷой дигар гуфт : إни ншأи ннзли алайҳими ман алсмоءи ояи Фзлти أъноқҳми лҳои хозеъин . Аммо оётӣ фурӯ фиристод ки мардумро дар он ҷои тафаккуру назар буд , то арбоби бсоӣру худовандони фикрат дар он тафаккур кунанд ,у имони эшон дар он биафзояд ,у савоб ҳосил гардад . Ва луи канти нори таназзули алии ман икФр , ӯ ирмии бҳҷри ман алсмоءи ломни кули аҳади Флои ткўнни ман алҷоҳлин эй лои ткўнни ммни иҷҳли ани аллоҳи алии кули шайъи ءи қадир ,у ани аллоҳи ҳўи алҳодии лъбодаҳ ,у анаи қади илми ани ибодаи каллаами лои иҳтдўни алои ани ишоءи аллоҳи ани иҷмъҳми алии злк .

آن گه گفت: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی‌ اگر خدای تعالی خواستی که همه ایمان آورند، و براه راست روند، بکردی. معنی دیگر: اگر اللَّه خواستی ایشان را آیتی فرو فرستادی، که ناچار بدان ایمان آوردندی، چنان که جای دیگر گفت: إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ. اما آیاتی فرو فرستاد که مردم را در آن جای تفکر و نظر بود، تا ارباب بصائر و خداوندان فکرت در آن تفکر کنند، و ایمان ایشان در آن بیفزاید، و ثواب حاصل گردد. و لو کانت نار تنزل علی من یکفر، او یرمی بحجر من السماء لآمن کل احد فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِینَ ای لا تکونن ممن یجهل ان اللَّه علی کل شی‌ء قدیر، و ان اللَّه هو الهادی لعباده، و انه قد علم ان عباده کلهم لا یهتدون الا ان یشاء اللَّه ان یجمعهم علی ذلک.

إнмои истҷиби аллазӣнаи исмъўн эй иҷибки илои алоямони ман исмъ ,у каллаами исмъи локини ириди ман исмъи аззикри Фиқблаҳу интФъ ба , аммо алкоФри алзии хатми аллоҳи алии самъаи Киеви исғии ило алҳақ !у аламутии ибъсҳми аллоҳи фии алохраҳ , сами илайҳи ирдўни Фиҷзиҳми бأъмолҳм . Мегуяд : иҷобати ту муъминон мекунанд , эшон ки бигӯаш дил мешунаванд ва мепазиранду кори банд он мебошанд , аммо кофарони Макка ки бар самъи эшон меҳри шақоват ниҳодаанд , то дарёфт ҳақ дар он нашавад , эшон иҷобат накунанд ,у раби Алъоламин эшонро фардо дар қиёмат барангезанд ,у ҷзоءи кирдори эшон боишон диҳад . Қавлӣ дигар гуфтаанд :у аламутии ибъсҳми аллоҳи алии атбоъи амрки ани шоءи ани ислмўо . Ин мушрикон ки бар сифат мурдагонанд , агар аллоҳ хоҳад ки мусулмон шаванд эшонро бар атбоъ ту ангезанд , сами إлиаҳи ирҷъўни ман аслм манеҳам ва ман лами ислм .

إِنَّما یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ ای یجیبک الی الایمان من یسمع، و کلهم یسمع لکن یرید من یسمع الذکر فیقبله و ینتفع به، اما الکافر الذی ختم اللَّه علی سمعه کیف یصغی الی الحق! وَ الْمَوْتی‌ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ فی الآخرة، ثم الیه یردون فیجزیهم بأعمالهم. میگوید: اجابت تو مؤمنان میکنند، ایشان که بگوش دل می‌شنوند و می‌پذیرند و کار بند آن می‌باشند، اما کافران مکه که بر سمع ایشان مهر شقاوت نهاده‌اند، تا دریافت حق در آن نشود، ایشان اجابت نکنند، و رب العالمین ایشان را فردا در قیامت برانگیزاند، و جزاء کردار ایشان بایشان دهد. قولی دیگر گفته‌اند: وَ الْمَوْتی‌ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ علی اتّباع امرک ان شاء ان یسلموا. این مشرکان که بر صفت مردگانند، اگر اللَّه خواهد که مسلمان شوند ایشان را بر اتباع تو انگیزاند، ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ من اسلم منهم و من لم یسلم.

Ва қолўои лу ло назул алайҳи ояи ман рабаи рؤсоء Қурайш гуфтанд : чаро раби алъзаҳ оятӣ намефиристад , яъне Фриштаҳ эй ки Муҳамадро гувоҳӣ диҳад бнбўти вай ? раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамади ҷавоби даҳ эшонро ки : аллоҳ қодираст бар фиристодан ин нишон , аммо шумо нмидонид ки дар зери он чаҳ балоаст ,у злки фии қавла :у луи أнзлнои маликои лқзии алأмри сами лои инзрўн . Назири ин дар сӯра банӣ Исроил гуфт азин кушодатар :у қолўои лни нؤмни лаки илои қавлаи рсўло .

وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ رؤساء قریش گفتند: چرا رب العزة آیتی نمی‌فرستد، یعنی فریشته‌ای که محمّد را گواهی دهد بنبوت وی؟ رب العالمین گفت: یا محمّد جواب ده ایشان را که: اللَّه قادر است بر فرستادن این نشان، اما شما نمیدانید که در زیر آن چه بلا است، و ذلک فی قوله: وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لا یُنْظَرُونَ. نظیر این در سورة بنی اسرائیل گفت ازین گشاده‌تر: وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ الی قوله رَسُولًا.

Ва мо ман добаҳи фии алأрзу лои тоӣри ҷумлаи ҳайвонот ки офарӣдаанд азин ду ҳол берун нест , аммо идб ва аммо итир , ё равандааст ё паранда ,у ҳамаи гуруҳи гуруҳ ҳамчун шумоанд , ки ҳамаро рӯзӣ май бояд , ва дошт май бояд ,у ҷуфт май бояд ,у ватан май бояд . Муҷоҳид гуфт : إлои أмми أмсолкм эй аснофи мусаннифаи търФи бأсмоӣҳои комаи антм банӣ одами търФўни болонс , Фолтири ИМА ,у алсбоъи ИМА ,у алдўоби ИМА ,у алонси ИМА ,у алҷни ИМА . Ато гуфт : إлои أмми أмсолкми иўҳдўну исбҳўн , лқўлаҳ :у إни ман шайъи ءи إлои исбҳи бҳмдаҳ , қол :у тасбеҳа ё ҳалим ё ғафур . Ва дар хабараст ки раби алъзаҳи ҷонваронро чаҳор илм дода : сонеъи хешро донанд ,у ҷуфти хешро шиносанд ,у душмани хешро донанд ,у рӯзии хешро донанд .

وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ جمله حیوانات که آفریده‌اند ازین دو حال بیرون نیست، اما یدب و اما یطیر، یا رونده است یا پرنده، و همه گروه گروه همچون شمااند، که همه را روزی می‌باید، و داشت می‌باید، و جفت می‌باید، و وطن می‌باید. مجاهد گفت: إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ ای اصناف مصنفة تعرف بأسمائها کما انتم بنی آدم تعرفون بالانس، فالطیر امة، و السباع امة، و الدواب امة، و الانس امة، و الجن امة. عطا گفت: إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ یوحّدون و یسبّحون، لقوله: وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ، قال: و تسبیحه یا حلیم یا غفور. و در خبر است که رب العزة جانوران را چهار علم داده: صانع خویش را دانند، و جفت خویش را شناسند، و دشمن خویش را دانند، و روزی خویش را دانند.

Зҷоҷ гуфт : إлои أмми أмсолкм яъне фии алхлқу аламуту албъс , лонаи қол :у аламутии ибъсҳми аллоҳи сами исирўни баъди мо иқтси бъзҳми ман баъзи тробо . Қоли абӯи ҳрираҳи фии ҳзаҳи алоиаҳ : иҳшри аллоҳи алхлқи каллаами явми алқёмаҳ : албҳоӣму алдўобу алтиру кули шайъи ء , Фиблғи ман адли аллоҳи иўмӣзи أни иأхзи ллҷмоءи ман алқрноء , сами иқўл : кунии тробо , Фънди злки қавли алкоФр ё литнии канти тробо » . Қоли ато : Фозои рأўо банӣ одам ва мо ҳам фӣаи ман алҷзъ , қолўо : алҳмди ллаҳи алзии лами иҷълнои мнкм , Флои ҷинаи нрҷўо ,у ло норо нхоФ , Фиқўли аллоҳи ?лаам : кўнўои тробо , Фитмнии алкоФри ҳинӣзи ани икўни тробо . Ва қад рӯй абӯи зри қол : « бино ано ъанд расӯли аллоҳ ( с ) азои анттҳти ънзон , Фқол алнабӣ ( с ) : أи тдрўни Фимои анттҳто ? Фқолўо : ло надарӣ . Қол : локини аллоҳи идрӣ ,у сиқзии бинҳмо » .

زجاج گفت: إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ یعنی فی الخلق و الموت و البعث، لانه قال: وَ الْمَوْتی‌ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثم یصیرون بعد ما یقتصّ بعضهم من بعض ترابا. قال ابو هریرة فی هذه الآیة: یحشر اللَّه الخلق کلهم یوم القیامة: البهائم و الدواب و الطیر و کل شی‌ء، فیبلغ من عدل اللَّه یومئذ أن یأخذ للجماء من القرناء، ثم یقول: کونی ترابا، فعند ذلکَ‌قُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً». قال عطا: فاذا رأوا بنی آدم و ما هم فیه من الجزع، قالوا: الحمد للَّه الذی لم یجعلنا منکم، فلا جنة نرجوا، و لا نارا نخاف، فیقول اللَّه لهم: کونوا ترابا، فیتمنی الکافر حینئذ ان یکون ترابا. و قد روی ابو ذر قال: «بینا انا عند رسول اللَّه (ص) اذا انتطحت عنزان، فقال النبی (ص): أ تدرون فیما انتطحتا؟ فقالوا: لا ندری. قال: لکن اللَّه یدری، و سیقضی بینهما».

Итири бҷноҳиаҳ аз бастҳои қуръонаст ҳамчун қўлҳми бأФўоҳҳм , тхтаҳи биминк . Ва араби сухани гоҳи гоҳ баст кунанд , то чизи чиз дар афзойанд ки аз он басар шавад ,у гоҳи гоҳ ихтисор кунанд , ки дшхўор мафҳум шавад . Мо Фртнои фии алкитоби ман шайъи ءи ?ераад ба алкитоб алзӣ ъанд аллоҳ , алмштмли алии мо кону икўн . Ва қил : мо Фртно эй мо тркнои фии алқуръони ман шайъи ءи иҳтоҷи алъбоди алайҳ , алоу қади биноа , аммо нсо ва аммо даллола ва аммо мҷмло ва аммо мФсло , лқўлаҳ :у нзлнои алейк алкитоби тбёнои лкли шайъи ء эй лкли шайъи ءи иҳтоҷи илайҳи фии амри аддӣн .

یَطِیرُ بِجَناحَیْهِ از بسطهای قرآن است همچون قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ، تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ. و عرب سخن گاه گاه بسط کنند، تا چیز چیز در افزایند که از آن بسر شود، و گاه گاه اختصار کنند، که دشخوار مفهوم شود. ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ اراد به الکتاب الذی عند اللَّه، المشتمل علی ما کان و یکون. و قیل: ما فَرَّطْنا ای ما ترکنا فی القرآن من شی‌ء یحتاج العباد علیه، الا و قد بیّنّاه، اما نصا و اما دلالة و اما مجملا و اما مفصلا، لقوله: وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ ای لکل شی‌ء یحتاج الیه فی امر الدین.

Сами إлии рбҳми иҳшрўни ҳозои далели алии أни кули рӯҳонии иҳёу иҳшру ани сғри халқа ҳатто албқу албъўзу алқмлу албрғўс , иؤиди злки қавла :у ҳўи алзии ибдؤои алхлқи сами иъидаҳи Фолхлқи оми лкли шайъи ء .

ثُمَّ إِلی‌ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ هذا دلیل علی أن کل روحانی یحیا و یحشر و ان صغر خلقه حتی البقّ و البعوض و القمل و البرغوث، یؤید ذلک قوله: وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ فالخلق عام لکل شی‌ء.

Ва аллазӣнаи кзбўои боётно яъне болқрони сами лои исмъўни алҳдии самоъи интифоъ ,у бкми ани алқуръони лои интқўн ба , фии алзлмот яъне фии зулмоти алшрк . Он гуҳ баён кард ва хабар дод ки ин бмшит моаст ,у ҳудоу залолати бородт моаст : ман ишأи аллоҳи изллаҳ яъне ани алҳдӣ , манеҳам абди ?илдори бен қсӣ . Ва ман ишأи иҷълаҳи алии сироти мустақӣм яъне алии дайни алислом . Манеҳам алии бен абии толибу алъбосу Ҳамзау ҷаъфари разии аллоҳи анҳуам .

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یعنی بالقرآن صُمٌّ لا یسمعون الهدی سماع انتفاع، و بُکْمٌ عن القرآن لا ینطقون به، فِی الظُّلُماتِ یعنی فی ظلمات الشرک. آن گه بیان کرد و خبر داد که این بمشیت ما است، و هدی و ضلالت بارادت ما است: مَنْ یَشَأِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ یعنی عن الهدی، منهم عبد الدار بن قصی. وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ یعنی علی دین الاسلام. منهم علی بن ابی طالب و العباس و حمزه و جعفر رضی اللَّه عنهم.