Қавлаи таъолии қул أи рأиткми кофи зёдтсту таъкидро дар афзуданд ,у сулби сухани а рأитмаст яъне : ҳилли рأитм , ва ин калимаи биҷои ахбрўнӣ ниҳодаанд . Мегуяд : ё Муҳамади мушриконро гӯй : ахбрўнии ани атокми азоби аллоҳ , яъне аламут . Маро хабар кунед агар марг бшмо ояд , أўи أтткми алсоъаҳ ё қиёмат ояд бшмо . Алсоъаҳи исми ллўқти алзии исъқи фӣаи алъбод ,у исми ллўқти алзии ибъси фӣаи алъбод ,у алмънии атткми алсоъаҳи алтии въдтми фӣҳо болбъсу алФноء , лон қабл албъси имўти алхлқи калла . Он гуҳ гуфт : أи ғайри аллоҳи тдъўн яъне أи тдъўни ҳзаҳи алосному алоҳҷори алтии ъбдтмўҳои ман дуни аллоҳ . إни кантами содиқин ани маъаи аллоҳи ?алааи ахрии ахбрўнии ман тдъўн ъанд нузули алблоءи бкм ? маънӣ оят онаст ки агар блоӣӣ бшмо расад кро хоҳед хонд то кашфи он бало кунад ? аллоҳро хоҳед хонд ё ин батонро ки мепарастед ? он гуҳ астдрок кард , гуфт : бали إёҳ тдъўн нахонед он батонро , ки донед ки эшонро қудрат нест , ва аз эшон нафъ ва зр нест , балки аллоҳро хонед . ФикшФи мо тдъўни إлиаҳи ин «ҳо » дар « илайҳ » бо азоб шавад , чунон ки онҷо гуфт : « мари кأни лами идънои إлии зри миса » . Ва он гуҳи иҷобати дуоу кашфи бало дар машйати хеши баст , гуфт : إни шоء агар хоҳад кашф бало кунад ,у иҷобат дуо кунад ,у тнсўни мо тшркўн эй ттркўни мо тшркўн ба ман алосноми Флои тдъўнаҳ .

قوله تعالی قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ کاف زیادتست و تاکید را در افزودند، و صلب سخن ا رأیتم است یعنی: هل رأیتم، و این کلمه بجای اخبرونی نهاده‌اند. میگوید: یا محمّد مشرکان را گوی: اخبرونی ان اتاکم عذاب اللَّه، یعنی الموت. مرا خبر کنید اگر مرگ بشما آید، أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ یا قیامت آید بشما. السّاعة اسم للوقت الّذی یصعق فیه العباد، و اسم للوقت الّذی یبعث فیه العباد، و المعنی اتتکم السّاعة الّتی وعدتم فیها بالبعث و الفناء، لان قبل البعث یموت الخلق کله. آن گه گفت: أَ غَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ یعنی أ تدعون هذه الاصنام و الاحجار الّتی عبدتموها من دون اللَّه. إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ان مع اللَّه آلهة اخری اخبرونی من تدعون عند نزول البلاء بکم؟ معنی آیت آنست که اگر بلائی بشما رسد کرا خواهید خواند تا کشف آن بلا کند؟ اللَّه را خواهید خواند یا این بتان را که می‌پرستید؟ آن گه استدراک کرد، گفت: بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ نخوانید آن بتان را، که دانید که ایشان را قدرت نیست، و از ایشان نفع و ضرّ نیست، بلکه اللَّه را خوانید. فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ این «ها» در «الیه» با عذاب شود، چنان که آنجا گفت: «مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی‌ ضُرٍّ مَسَّهُ». و آن گه اجابت دعا و کشف بلا در مشیت خویش بست، گفت: إِنْ شاءَ اگر خواهد کشف بلا کند، و اجابت دعا کند، وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِکُونَ ای تترکون ما تشرکون به من الاصنام فلا تدعونه.

Ва бар вифқи ин оят хабараст аз Мустафо ( с ) ,у злки мо

و بر وفق این آیت خبر است از مصطفی (ص)، و ذلک ما

Рӯй фии алсҳоҳи ани расӯли аллоҳи қоли лҳсини волиди умрони бен ҳсини алхзонӣу кони ҳсини иўмӣзи мшрко : кам тааббуди алиўми ?илҳо ? қол : сабъа , воҳдои фии алсмоءу сетаи фии аларз . Қоли расӯли ллаҳ ( с ) : Фأиҳми тъдаҳи лиўми рғбтку рҳбтк ? қол : алзии фии алсмоء .

روی فی الصّحاح ان رسول اللَّه قال لحصین والد عمران بن حصین الخزانی و کان حصین یومئذ مشرکا: کم تعبد الیوم الها؟ قال: سبعة، واحدا فی السّماء و سته فی الارض. قال رسول للَّه (ص): فأیهم تعده لیوم رغبتک و رهبتک؟ قال: الذی فی السماء.

Ва лақади أрслнои إлии أмми ман қблки асли аломаҳи алснФи ман анносу алҷмоъаҳ , кқўлаҳи таъолӣ : кони анноси أмаҳи воҳидае снФои воҳдои фии алзлол , « Фбъси аллоҳи алнабӣин » .

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی‌ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ اصل الامة الصنف من النّاس و الجماعة، کقوله تعالی: کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً ای صنفا واحدا فی الضّلال، «فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ».

Маънии уммати босл ҷамоатаст , пас он ҳангом ки ҷамоат дар он бошанд , ва дар он замон барисанд уммат хонанд , чунон ки дар қуръонаст :у лӣни أхрнои анҳуам алъзоби إлии أмаҳи маъдӯда яъне илои синӣни маъдӯда ,у кқўлаҳи таъолӣ :у адкри баъди أмаҳ эй баъди синӣн .

معنی امت باصل جماعت است، پس آن هنگام که جماعت در آن باشند، و در آن زمان برسند امّت خوانند، چنان که در قرآن است: وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلی‌ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ یعنی الی سنین معدودة، و کقوله تعالی: وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ای بعد سنین.

Ва уммати бмънии замон дар қуръон беш азин ду ҷойгаҳ нест ,у марди эмоми раббониро уммат гӯйанд , чунон ки дар қуръонаст : إни إброҳими кони أмаҳ , аз баҳри онкии пешрав ҷамоат бошад ,у сабаби иҷтимо эшон шавад , ва низ гуфтаанд : аз онкии хилоли хайр дар ваии муҷтамаъ буд , чунон ки дар ҷамоатии муҷтамаъ буд , ва аз ӣнҷост ки араб гӯйанд : фалони ИМАи вҳдаҳ , эй ҳўи иқўми мақоми ИМА . Ва манеҳ алҳдис : « ибъси зайди бен Амр бен нафил явми алқёмаҳи ИМАи вҳдаҳ » . Ва дайнро уммат гӯйанд ки ҷамоатӣу халқии бон муҷтамаъ шаванд , чунон ки гуфт : إнои вҷднои обоءнои алии أмаҳ эй алии дайн ,у қол : ва мо кони аннос яъне аҳли сафинаи Нӯҳу алии аҳди одами إлои أмаҳи воҳида яъне млаҳи алисломи вҳдҳо . Ва қоли фии сӯраи алнҳл :у луи шоءи аллоҳи лҷълкми أмаҳи воҳида яъне млаҳи алисломи вҳдҳо , ва дар қуръон уммат бияёд ки мусулмонони уммат Муҳамад хоҳад алӣ алхусус , чунон ки гуфт : кантами хайри أмаҳ , ва гуфт : « ҷълнокми أмаҳи всто » , ва ҷой бияёд ки кофарони уммат Муҳамад хоҳад алӣ алхусус , чунон ки гуфт : кзлки أрслноки фии أмаҳи қади хулати ман қаблҳо أмм . Ҷой дигар бияёд ки ҷамоат уламо хоҳад алӣ алхусус , чунон ки гуфт :у лткни мнкми أмаҳи идъўни إлии алхир . Ҷой дигар бияёд ки ҳама халқ хоҳад , одамӣу ғайри одамӣ , чунон ки гуфт : ва мо ман добаҳи фии алأрзу лои тоӣри итири бҷноҳиаҳи إлои أмми أмсолкм яъне халқи мслкм . Боқӣ ҳар чаҳ дар қуръон умматаст , бмънӣ ҷамоатаст , аз он гуруҳи гуруҳи мардум ки дар салаф гузаштанд ё вақте ҳозиранд , ё то бқёмт хоҳанд буд , чунон ки гуфт :у лкли أмаҳи ҷълнои мнско , أни ткўни أмаҳи ҳаии أрбии ман أмаҳ ,у ммни хлқнои أмаҳ , ва манеҳам أмаҳи муқтасида , ва ман зритнои أмаҳи мусалламаи лак , тлки أмаҳи қади хулат .

و امت بمعنی زمان در قرآن بیش ازین دو جایگه نیست، و مرد امام ربانی را امت گویند، چنان که در قرآن است: إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً، از بهر آنکه پیشرو جماعت باشد، و سبب اجتماع ایشان شود، و نیز گفته‌اند: از آنکه خلال خیر در وی مجتمع بود، چنان که در جماعتی مجتمع بود، و از اینجاست که عرب گویند: فلان امة وحده، ای هو یقوم مقام امة. و منه الحدیث: «یبعث زید بن عمرو بن نفیل یوم القیامة امة وحده». و دین را امت گویند که جماعتی و خلقی بآن مجتمع شوند، چنان که گفت: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‌ أُمَّةٍ ای علی دین، و قال: وَ ما کانَ النَّاسُ یعنی اهل سفینة نوح و علی عهد آدم إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً یعنی ملة الاسلام وحدها. و قال فی سورة النحل: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً یعنی ملّة الاسلام وحدها، و در قرآن امت بیاید که مسلمانان امّت محمّد خواهد علی الخصوص، چنان که گفت: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ، و گفت: «جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً»، و جای بیاید که کافران امت محمّد خواهد علی الخصوص، چنان که گفت: کَذلِکَ أَرْسَلْناکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ. جای دیگر بیاید که جماعت علماء خواهد علی الخصوص، چنان که گفت: وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ. جای دیگر بیاید که همه خلق خواهد، آدمی و غیر آدمی، چنان که گفت: وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ یَطِیرُ بِجَناحَیْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ یعنی خلق مثلکم. باقی هر چه در قرآن امت است، بمعنی جماعت است، از آن گروه گروه مردم که در سلف گذشتند یا وقتی حاضراند، یا تا بقیامت خواهند بود، چنان که گفت: وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَکاً، أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی‌ مِنْ أُمَّةٍ، وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ، و مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ، وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ، تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ.

Ва лақади أрслнои إлии أмми ман қблк эй русул , ФкФрўо ба , Фأхзноҳми болбأсоءу алзроءи бأсоءи дарвешӣ ва бекомӣаст ,у зроءи беморӣу дард . Зҷоҷ гуфт : бأсоء зиёнаст ки бар мол ояд ,у зроء ранҷаст ки бетон расад . Лълҳми итзръўни Фиؤмнўну ихзъўн . Раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи дарин ояти Мустафоро слии аллоҳи алайҳу силам хабар дод ки пеш аз ту расӯлонро фиристодем бгрўаҳи гуруҳ азамам , ва эшонро бқҳту шиддату беморӣу меҳнати фурӯи гирифтем то магар дар зоранд ва тавба кунанд , ки дилҳо буқати шиддату меҳнат нарм шавад ,у хузўъу хушўъи орад . Мегуяд : эшон зорӣ накарданд , ва аз он куфри хеш боз нагаштанд .

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی‌ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ ای رسل، فکفروا به، فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ بأساء درویشی و بی کامی است، و ضراء بیماری و درد. زجاج گفت: بأساء زیان است که بر مال آید، و ضراء رنج است که بتن رسد. لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ فیؤمنون و یخضعون. رب العزّة جل جلاله درین آیت مصطفی را صلی اللَّه علیه و سلم خبر داد که پیش از تو رسولان را فرستادیم بگروه گروه از امم، و ایشان را بقحط و شدّت و بیماری و محنت فرو گرفتیم تا مگر در زارند و توبه کنند، که دلها بوقت شدت و محنت نرم شود، و خضوع و خشوع آرد. میگوید: ایشان زاری نکردند، و از آن کفر خویش باز نگشتند.

Флўи лои إзи ҷоءҳми бأснои тзръўо яъне Фҳлои ази ҷоءҳми ъзобнои тзръўои илои аллоҳу тобўо , ФикшФ мо назул баҳами ман алблоء ,у локини қсти қлўбҳми Фأқомўои алии кФрҳм ,у зини ?лаами алшитони мо конўои иъмлўни ман алкФру алмъосии Фأсрўои алайҳо .

فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا یعنی فهلا اذ جاءهم عذابنا تضرعوا الی اللَّه و تابوا، فیکشف ما نزل بهم من البلاء، وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ فأقاموا علی کفرهم، وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما کانُوا یَعْمَلُونَ من الکفر و المعاصی فأصروا علیها.

Ва гуфтаанд ки : қсўти дил аз тарки зикри хезад , касе ки зикр худоӣ накунад ,у пайвастаи бботли гуфтану маҳоли шунидани машғӯл буд дили вай сахт шавад чунон ки дар хабараст : « лои тксрўои алкломи бғири зикри аллоҳ , ?фони ксраҳи алкломи бғири зикри аллоҳи қсўи алқлб » ,у қол ( с ) : « арбаъаи ман алшқоء : ҷумуди алъайн ,у қсўаҳи алқлб ,у алосрори алии алзнб ,у алҳрси алии алднё » .

و گفته‌اند که: قسوت دل از ترک ذکر خیزد، کسی که ذکر خدای نکند، و پیوسته بباطل گفتن و محال شنیدن مشغول بود دل وی سخت شود چنان که در خبر است: «لا تکثروا الکلام بغیر ذکر اللَّه، فان کثرة الکلام بغیر ذکر اللَّه قسو القلب»، و قال (ص): «اربعة من الشقاء: جمود العین، و قسوة القلب، و الاصرار علی الذنب، و الحرص علی الدّنیا».

Ва аўҳии аллоҳи илои Мӯсо ( ъ ) : ё Мӯсо ! лои ттўли фии алднёи амлк . Фиқсўи қлбк ,у қосии алқлби манӣ баъӣд , ва кун халқи алсёби ҷадиди алқлби тхФии алии аҳли аларз ,у търФи фии аҳли алсмоء ,у ақнти байни ядии қунути алсобрин ,у сҳи илои ман ксраҳи алзнўби сёҳи алҳорби ман адуа ,у астън бе алии злк , фонии нъми алъўну нъми алмстъон » !

و اوحی اللَّه الی موسی (ع): یا موسی! لا تطوّل فی الدنیا املک. فیقسو قلبک، و قاسی القلب منی بعید، و کن خلق الثیاب جدید القلب تخفی علی اهل الارض، و تعرف فی اهل السماء، و اقنت بین یدیّ قنوت الصابرین، و صح الیّ من کثرة الذّنوب صیاح الهارب من عدوّه، و استعن بی علی ذلک، فانّی نعم العون و نعم المستعان»!

Ин қсўти дил ҳар чанд дардӣ саъбаст ,у дайнро офатии бузург , аммо мудовоати он саҳласт . Ва дар хабари Мустафо ( с )аст : рӯй абӯи ҳрираҳ : ани рҷлои шкои ило алнабӣ ( с ) қсўаҳи қалба , Фқол : « ани ардти ани ялин қлбки Фأтъми алмскину амсҳи раъси алитим » .

این قسوت دل هر چند دردی صعب است، و دین را آفتی بزرگ، اما مداوات آن سهل است. و در خبر مصطفی (ص) است: روی ابو هریرة: ان رجلا شکا الی النبی (ص) قسوة قلبه، فقال: «ان اردت ان یلین قلبک فأطعم المسکین و امسح رأس الیتیم».

Флмои нсўо яъне аломми алхолиаҳи тркўои мо възўо ба , « Фтҳнои алайҳими أбўоби кули шайъи ء » ман алнъмаҳу алсрўри баъди алзроءи алзии конўои фӣа ,у қил : абвоби кули шайъи ء яъне алмтри ман алсмоء ,у алнботи ман аларз . Ҳатто إзои Фрҳўои бмои أўтўои фараҳи дарин мавзе онаст ки дар неъмат бинозад , ва бтр бигирад ,у кФўр ва носипос гардад . Ҳамонаст ки онҷо гуфт : « лои тФрҳи إни аллоҳи лои иҳби алФрҳин » . Ҷой дигар гуфт : «у Фрҳўои болҳёҳи алднё » .

فَلَمَّا نَسُوا یعنی الامم الخالیة ترکوا ما وعظوا به، «فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ» من النّعمة و السّرور بعد الضرّاء الّذی کانوا فیه، و قیل: ابواب کل شی‌ء یعنی المطر من السماء، و النّبات من الارض. حَتَّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا فرح درین موضع آنست که در نعمت بنازد، و بطر بگیرد، و کفور و ناسپاس گردد. همانست که آنجا گفت: «لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ». جای دیگر گفت: «وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا».

Мегуяд : чун эшонро дар он неъмат бтр гирифт ва шукр накарданд , бигирифтам эшонро ногоҳ , то навмеду пушаймону пар ҳасрат бимонаданд . Ва фии маъноаи мо рӯй инс , қол : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўли фии баъзи мавоъиза : « аммо раъйати алмأхўзини алии алъзаҳ ? алмзъҷини баъди алтмأнинаҳ ? аллазӣнаи ақомўои алии алшбҳот ,у ҷнҳўои илои алшҳўот , ҳатто аттҳми русули рбҳм , Флои мо конўои амлўои адркўо ,у лои илои мо Фотҳми рҷъўо , қдмўои алии мо ъҷлўо ,у нўмўои алии мо хлФўо ,у лами иғни алндм ,у қади ҷеффи алқлм » .

میگوید: چون ایشان را در آن نعمت بطر گرفت و شکر نکردند، بگرفتم ایشان را ناگاه، تا نومید و پشیمان و پر حسرت بماندند. و فی معناه ما روی انس، قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول فی بعض مواعظة: «اما رأیت المأخوذین علی العزة؟ المزعجین بعد الطمأنینة؟ الّذین اقاموا علی الشبهات، و جنحوا الی الشهوات، حتّی اتتهم رسل ربهم، فلا ما کانوا امّلوا ادرکوا، و لا الی ما فاتهم رجعوا، قدموا علی ما عجلوا، و نوموا علی ما خلفوا، و لم یغن النّدم، و قد جفّ القلم».

Фқтъи добри алқўм яъне асли алқўму охрҳму бқитҳм , эй астўслўои болҳлоки Флм ибқ манеҳам аҳад . Добр ҳар чизи охири он буд ,у қатъи он он буд ки аз он чиз ҳичиз намонад . Иқол : дбри фалони алқўми идбрҳм , азои кони охрҳм .

فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ یعنی اصل القوم و آخرهم و بقیتهم، ای استوصلوا بالهلاک فلم یبق منهم احد. دابر هر چیز آخر آن بود، و قطع آن آن بود که از آن چیز هیچیز نماند. یقال: دبر فلان القوم یدبرهم، اذا کان آخرهم.

Рӯй ақабаи бен омир , қол : қол алнабӣ ( с ) : « азои рояти аллоҳи иътии алъбоди исӣлўни алии мъосиҳми Фонмои злк астдроҷ манеҳ ?лаам , сами телаи ҳзаҳи алоиаҳ : Флмои нсўои мо зкрўо ба илои қавлау алҳмди ллаҳи раби Алъоламин .

روی عقبة بن عامر، قال: قال النّبی (ص): «اذا رایت اللَّه یعطی العباد یسئلون علی معاصیهم فانّما ذلک استدراج منه لهم، ثم تلا هذه الایة: فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ الی قوله وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

Ин ҳамди дарин мавзе бар он ҷой ниҳодааст ки ҷой дигар гуфт :у лои ихоФи ъқбоҳо , أло баъдани лъод ,у қил баъдани ллқўми алзолмин ,у қили алҳмди ллаҳи раби Алъоламин . Ин сухан касе бошад ки корӣ кунад ва онро аз худ бипасандад ва пушаймон нашавад , ва ӯро аз он кори боз оварданяш набошад .

این حمد درین موضع بر آن جای نهاده است که جای دیگر گفت: وَ لا یَخافُ عُقْباها، أَلا بُعْداً لِعادٍ، وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ، وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ. این سخن کسی باشد که کاری کند و آن را از خود بپسندد و پشیمان نشود، و او را از آن کار باز آوردنیش نباشد.

Қул أи рأитми إни أхзи аллоҳи самъакаму أбсоркм эй асмкму аъмокми Флои тсмъўои шиӣоу лами тбсрўо ,у хатми алии қлўбкм яъне табъи алайҳои Флми тъқлўои шиӣо , ман إлаҳи ғайри аллоҳи иأтикм бае ҳилли аҳади ирдаҳи аликми дуни аллоҳ ? мегуяд : агар аллоҳи ин шунавоӣу бенаӣу доноӣ аз шумо воситонад , ва он аъзо ботил гирданд , он кист ки тавонад ки бшмо боз диҳад ҷуз аз аллоҳ . Иأтикм ба инҳо бо маънӣ феъл шавад , яъне ётикми бзлки алзии ахзаи мнкм .

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصارَکُمْ ای اصمّکم و اعماکم فلا تسمعوا شیئا و لم تبصروا، وَ خَتَمَ عَلی‌ قُلُوبِکُمْ یعنی طبع علیها فلم تعقلوا شیئا، مَنْ إِلهٌ غَیْرُ اللَّهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ ای هل احد یردّه الیکم دون اللَّه؟ میگوید: اگر اللَّه این شنوایی و بینایی و دانایی از شما واستاند، و آن اعضا باطل گرداند، آن کیست که تواند که بشما باز دهد جز از اللَّه. یَأْتِیکُمْ بِهِ این‌ها با معنی فعل شود، یعنی یاتیکم بذلک الّذی اخذه منکم.

Ва раво бошад ки бо самъ шавад ,у дахли мо баъдҳо фии маъноа , комаи қоли таъолӣ :у аллоҳу расӯлаи أҳқи أни ирзўаҳ ,у қоли таъолӣ : туҷҷораи أўи лҳўои анФзўои إлиҳо .

و روا باشد که با سمع شود، و دخل ما بعدها فی معناه، کما قال تعالی: وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ، و قال تعالی: تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها.

Ва гуфтаанд ки : фарои пеши доштани самъ бар басар далеласт ки самъ бар басар фазл дорад , ҳам чунон ки онҷо гуфт :у луи шоءи аллоҳи лзҳби бсмъҳму أбсорҳм . Назираш онаст ки аллоҳ гуфт : ман кони ъдўои ллаҳу млоӣктаҳу русулаи номи хеши ҷли ҷалолаи фаро пеш дошт , ки бар ҳамаи номҳо фазл дораду шараф ,у ваҷҳи ин сухан онаст ки ҳар крои самъ буд агар чаҳ басар зоҳир надорад , вайро инси дил бар ҷой буд , ки бсхни мардум ва неъматҳои хуш инс гирад , боз чун самъ набӯд агар чаҳ басар зоҳир дорад , вайро инс дил набӯд ,у доноӣ ва дарёфт ваии ноқис буду азинҷост ки раби алъзаҳи ҷли ҷалола банно ёфт самъи нафй ақл кард , гуфт : « أи Фأнти тсмъи алсму луи конўои лои иъқлўн » , ва бо ноёфт басари ҷузи нафй назар накарда : « أи Фأнти тҳдии алъмӣу луи конўои лои ибсрўн » ва ин далелӣ равшанаст бар фазли самъ бар басар ,у кофаронро ки зм кард банно ёфт доноӣ дил кард дар самъ бастааст , на банно ёфт бенаии зоҳир ,у злки фии қавлаи таъолӣ : « Фإнҳои лои тъмии алأбсору локини тъмии улқулуби алтии фии алсдўр » . Ҷой гуфт иҷобати даъват дар самъи баст ки донои дил бо онаст , гуфт : إнмои истҷиби аллазӣнаи исмъўн ,у луи илми аллоҳи Фиҳми хирои лأсмъҳм ,у фии алҳдис : « ани аҳли алнори сами бкми лои исмъўн , лони алсмоъи инс ,у аллоҳи лои иҳби ани иأнси аҳли алнор » .

و گفته‌اند که: فرا پیش داشتن سمع بر بصر دلیل است که سمع بر بصر فضل دارد، هم چنان که آنجا گفت: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ. نظیرش آنست که اللَّه گفت: مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ نام خویش جل جلاله فرا پیش داشت، که بر همه نامها فضل دارد و شرف، و وجه این سخن آنست که هر کرا سمع بود اگر چه بصر ظاهر ندارد، وی را انس دل بر جای بود، که بسخن مردم و نعمتهای خوش انس گیرد، باز چون سمع نبود اگر چه بصر ظاهر دارد، وی را انس دل نبود، و دانایی و دریافت وی ناقص بود و ازینجاست که رب العزة جل جلاله بنا یافت سمع نفی عقل کرد، گفت: «أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کانُوا لا یَعْقِلُونَ»، و با نایافت بصر جز نفی نظر نکرده: «أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ کانُوا لا یُبْصِرُونَ» و این دلیلی روشن است بر فضل سمع بر بصر، و کافران را که ذم کرد بنا یافت دانایی دل کرد در سمع بسته است، نه بنا یافت بینایی ظاهر، و ذلک فی قوله تعالی: «فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ». جای گفت اجابت دعوت در سمع بست که دانایی دل با آن است، گفت: إِنَّما یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ، وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ، و فی الحدیث: «ان اهل النار صم بکم لا یسمعون، لان السماع انس، و اللَّه لا یحب ان یأنس اهل النار».

Анзр ё Муҳамад Киев насарф алоёти нФслҳои ман ҷҳаҳи баъди ҷҳаҳ , фии баёни алтўҳиду саҳаи алнбўаҳ , сами ҳам исдФўни иързўни ъмои рзҳи ?лаами ман албён ,у қоми алайҳими ман албрҳон .

انظر یا محمد کیف نصرف الآیات نفصلها من جهة بعد جهة، فی بیان التوحید و صحة النبوة، ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ یعرضون عما رضح لهم من البیان، و قام علیهم من البرهان.

Қул أи рأиткми إни أтокми азоби аллоҳи бғтаҳи أўи ҷҳраҳи Лайло ӯ нҳоро ,у қил : бғтаҳи Фҷоءаҳ , ӯ ҷҳраҳи мълнаҳи тнзрўни илайҳи ҳайни инзл , ҳилли иҳлки إлои алқўми алзолмўни аллазӣнаи ҷълўои ллаҳи шурако . ?фони қили лами қўбли болбғтаҳи алҷҳраҳ ,у анмои тқзии алҷҳраҳи алхФиаҳ ? алҷўоби ани албғтаҳи мзмнаҳи маънии алхФиаҳ , лأни иأтиҳми ман ҳайси лои ишърўн , ФихФии сабаба , Фҳмли алии алмънӣ . Ҳилли иҳлки ҳилли ҳарф истифҳомаст ,у маънии истифҳоми талаб аФҳомаст , аммо дарин мавзе на ҳақиқат истифҳомаст , агар чаҳ бар махраҷ истифҳом оварда , ин ҳам чунонаст ки гӯйанд : қади илмати ҳилли зайди фии ?илдор ? ва дар луғати араби ин маънӣ фаровон ояд .

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً لیلا او نهارا، و قیل: بغتة فجاءة، او جهرة معلنة تنظرون الیه حین ینزل، هَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ الذین جعلوا للَّه شرکاء. فان قیل لم قوبل بالبغتة الجهرة، و انما تقضی الجهرة الخفیة؟ الجواب ان البغتة مضمنه معنی الخفیة، لأن یأتیهم من حیث لا یشعرون، فیخفی سببه، فحمل علی المعنی. هَلْ یُهْلَکُ هل حرف استفهام است، و معنی استفهام طلب افهام است، اما درین موضع نه حقیقت استفهام است، اگر چه بر مخرج استفهام آورده، این هم چنان است که گویند: قد علمت هل زید فی الدار؟ و در لغت عرب این معنی فراوان آید.

Ва бдонкаҳи маъонии ҳилл дар қуръон мухталифаст ,у вуҷӯҳи он фаровон : яке бмънии далел ва ҳуҷҷатаст , кқўлаҳ : ҳилли ъндкми ман илм . Яке бмънии таҳдиду сиёсат , кқўлаҳ : ҳилли ман мҳис . Яке бмънии айбу мнқст , кқўлаҳ : إни итбъўни إлои алзн . Яке бмънии таъбиру маломат , кқўлаҳи ҳилли омнкми алайҳ . Яке бмънии шаку шабаҳат , кқўлаҳ : ҳилли лнои ман алأмри ман шайъи ء . Яке бмънии саволу талаб , кқўлаҳ : ҳилли исттиъи рбк . Яке бмънии азобу уқубат , кқўлаҳ : ҳилли амтлأт . Яке бмънии надомату ҳасрат , кқўлаҳ : ҳилли إлии марди ман сиблат . Яке бмънӣ бару мулотафат , кқўлаҳ : ҳилли лаки إлии أни тзкӣ . Ва бисёр ояд дар қуръони бмънии қад , чунон ки : ҳилли أтии алии алإнсон , ҳилли أтоки ҳадиси алғошиаҳ ,у ҳилли أтоки ҳадиси Мӯсо , ҳилли أтоки ҳадиси заифи إброҳим ,у ҳилли أтоки нбأи алхсм . Ва дар қуръони ҳилли бмънӣ « мо » бисёр буд чунон ки гуфт : ҳилли инзрўни إлои أни тأтиҳми алмлоӣкаҳ , ҳилли инзрўни إлои алсоъаҳ , ҳилли инзрўни إлои أни иأтиҳми аллоҳ , ҳилли инзрўни إлои таъвила , Фҳли алии алрсли إлои алблоғи улмубин .

و بدانکه معانی هل در قرآن مختلف است، و وجوه آن فراوان: یکی بمعنی دلیل و حجت است، کقوله: هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ. یکی بمعنی تهدید و سیاست، کقوله: هَلْ مِنْ مَحِیصٍ. یکی بمعنی عیب و منقصت، کقوله: إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ. یکی بمعنی تعبیر و ملامت، کقوله هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ. یکی بمعنی شک و شبهت، کقوله: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْ‌ءٍ. یکی بمعنی سؤال و طلب، کقوله: هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ. یکی بمعنی عذاب و عقوبت، کقوله: هَلِ امْتَلَأْتِ. یکی بمعنی ندامت و حسرت، کقوله: هَلْ إِلی‌ مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ. یکی بمعنی بر و ملاطفت، کقوله: هَلْ لَکَ إِلی‌ أَنْ تَزَکَّی. و بسیار آید در قرآن بمعنی قد، چنان که: هَلْ أَتی‌ عَلَی الْإِنْسانِ، هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْغاشِیَةِ، وَ هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی‌، هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ، وَ هَلْ أَتاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ. و در قرآن هل بمعنی «ما» بسیار بود چنان که گفت: هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ، هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ، هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ، هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ، فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ.

Ин ҳамаи бмънӣ « мо »анд ,у ҷумла бмънӣ тақриранд бнздики аҳли луғат .

این همه بمعنی «ما» اند، و جمله بمعنی تقریراند بنزدیک اهل لغت.

Ва мо нарусул алмрслини إлои мубашширин ва мунзарин пайғомбаронро ки фиристодем , бишорату нзортро фиристодем . Дӯстонро бишорат медиҳанд ббҳшт ,у бегонагонро бим медиҳанд бдўзх , ва бар пайғомбарон беш аз таблиғи рисолати барин ваҷҳ нест , аммо инзоли ояту тавфиқи ҳидояти ҷузи хосияти илоҳят мо нест ,у касро бо мо дар он мушорикат ва муовинат нест . Фмни омн эй сидқ ,у أслҳи алъамал , Флои хавфи алайҳими хавфи алқнўт ,у лои ҳам иҳзнўни ҳузни алқтиъаҳ .

وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ پیغامبران را که فرستادیم، بشارت و نذارت را فرستادیم. دوستان را بشارت می‌دهند ببهشت، و بیگانگان را بیم میدهند بدوزخ، و بر پیغامبران بیش از تبلیغ رسالت برین وجه نیست، اما انزال‌ آیت و توفیق هدایت جز خاصّیّت الهیت ما نیست، و کس را با ما در آن مشارکت و معاونت نیست. فَمَنْ آمَنَ ای صدق، وَ أَصْلَحَ العمل، فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ خوف القنوط، وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ حزن القطیعة.

Ва аллазӣнаи кзбўои боётно яъне бмҳмду алқуръон , имсҳми алъзоби исибҳм , Фихолти абдонҳм , комаи қол : « мусинии алзр » эй блғи злки ман баданӣу холтаҳ . Бмои конўои иФсқўн эй икФрўн .

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یعنی بمحمد و القرآن، یَمَسُّهُمُ الْعَذابُ یصیبهم، فیخالط ابدانهم، کما قال: «مَسَّنِیَ الضُّرُّ» ای بلغ ذلک من بدنی و خالطه. بِما کانُوا یَفْسُقُونَ ای یکفرون.

Чун расӯли худо ( с ) эшонро бим дод ва битарсонед аз азоби худоӣ , эшон вайро дуғ зан гирифтанд , он гуҳ бар сиблати истеҳзо азоб хостанд , гуфтанд : то кӣ гӯйӣ ки азоб меояд ? яке биор азин азоби худои хеш агар рост май гӯйӣ ? раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : қул лои أқўли лаками ъндии хзоӣни аллоҳ яъне мафотеҳи аллоҳи бнзўли алъзоб ,у лои أълми алғиб яъне ғайби нузули алъзоб , ҳатто инзли бкм . Ва гуфтаанд : ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : « луи лои أнзли إлиаҳи малики Фикўни маъааи нзирои أўи илқии إлиаҳи канзи أўи ткўни ?лаи ҷинаи иأкли минҳо » . Раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамади эшонро ҷавоби даҳ ки : ман нагӯям ки хзинҳои худоӣ ки аз он рӯзӣ диҳад ва ато бахшад , бнздик манаст , ва ғайб надонам то шуморо гӯям ки оқибати кори шумо бача мебоз ояд аз саодату шақоват ? ё шуморо чаҳ пеш хоҳад омад аз неку бад ?у нмигўим ки ман Фриштаҳ Эйам ки аз кори илоҳӣ он донам ки башар надонад . Ман башарӣ ҳамчун шмоом . Шуморо нагӯям магари ончӣ бмн гӯйанд ,у бмн фурӯ фиристанд аз номау пайғом . Ҳар чаҳ гӯям аз қиссаи пешинёну ахбори ояндагон , бўҳӣ пок гӯям ва аз китоби ҳақ . Қул ҳилли истўии алأъмии болҳдӣу албсири болҳдӣ яъне алмؤмну алкоФру алзолу алмҳтдӣ . أи Флои ттФкрўни Фтълмўои анҳмои лои истўён ? !

چون رسول خدا (ص) ایشان را بیم داد و بترسانید از عذاب خدای، ایشان وی را دوغ زن گرفتند، آن گه بر سبیل استهزا عذاب خواستند، گفتند: تا کی گویی که عذاب می‌آید؟ یکی بیار ازین عذاب خدای خویش اگر راست می‌گویی؟ رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: قُلْ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ یعنی مفاتیح اللَّه بنزول العذاب، و لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ یعنی غیب نزول العذاب، حتّی ینزل بکم. و گفته‌اند: این جواب ایشان است که گفتند: «لَوْ لا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیراً أَوْ یُلْقی‌ إِلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ یَأْکُلُ مِنْها». رب العالمین گفت: یا محمّد ایشان را جواب ده که: من نگویم که خزینهای خدای که از آن روزی دهد و عطا بخشد، بنزدیک من است، و غیب ندانم تا شما را گویم که عاقبت کار شما بچه می‌باز آید از سعادت و شقاوت؟ یا شما را چه پیش خواهد آمد از نیک و بد؟ و نمیگویم که من فریشته‌ای‌ام که از کار الهی آن دانم که بشر نداند. من بشری همچون شماام. شما را نگویم مگر آنچه بمن گویند، و بمن فرو فرستند از نامه و پیغام. هر چه گویم از قصه پیشینیان و اخبار آیندگان، بوحی پاک گویم و از کتاب حق. قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی‌ بالهدی وَ الْبَصِیرُ بالهدی یعنی المؤمن و الکافر و الضّالّ و المهتدی. أَ فَلا تَتَفَکَّرُونَ فتعلموا انّهما لا یستویان؟!