Ибн аббос гуфт : сӯраи алонъом ҷумла бимика фурӯ омад аз осмони магари шаш оят : ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадара то охири се оят , ва қул тъолўо то охири се оят . Ин шаш ояти бмдинаҳ фурӯ омад ,у боқии бикбори андари як шаби андари Маккаи бмстФӣ фурӯ омад , ва ҳафтод ҳазор Фриштаҳ бо вай , чунон ки ду канораи олами фурӯ гирифта буданд ,у зҷли тасбеҳу тҳмиди эшон баҳамаи олами расида ,у Мустафо ( с ) он соъати бсҷўди дарафтода , ва мегуфт : субҳони аллоҳи алъзим .

ابن عباس گفت: سورة الانعام جمله بمکه فرو آمد از آسمان مگر شش آیت: وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ تا آخر سه آیت، و قُلْ تَعالَوْا تا آخر سه آیت. این شش آیت بمدینه فرو آمد، و باقی بیکبار اندر یک شب اندر مکه بمصطفی فرو آمد، و هفتاد هزار فریشته با وی، چنان که دو کناره عالم فرو گرفته بودند، و زجل تسبیح و تحمید ایشان بهمه عالم رسیده، و مصطفی (ص) آن ساعت بسجود درافتاده، و میگفت: سبحان اللَّه العظیم.

Ва дар хабараст ки ҳар он кас ки ин сӯра бархонад , он Фриштгони ҷумла бар вай сано кунанд , ва дуруд диҳанд ,у бсўоби азим бишорат диҳанд . Умр хитоб гуфт : « алонъом ман навоҷиб ӯ нҷоӣби алқуръон » . Алии бен абии толиб ( ъ ) гуфт : « сӯраи алонъоми ман қрأҳои Фқди антҳии фии ризои раба » .

و در خبر است که هر آن کس که این سورة برخواند، آن فریشتگان جمله بر وی ثنا کنند، و درود دهند، و بثواب عظیم بشارت دهند. عمر خطاب گفت: «الانعام من نواجب او نجائب القرآن». علی بن ابی طالب (ع) گفت: «سورة الانعام من قرأها فقد انتهی فی رضا ربه».

Ҷобири бен абд аллоҳ гуфт : ман қрأи слоси оёти ман аввали сӯраи алонъоми баъси аллоҳи илайҳи арбаъӣни алифи малик ,у кутуби ?ла мисли аъмолҳми илои явми алқёмаҳ , ва назул малики ман алсмоءи алсобъаҳ ,у маъааи мрзбаҳи ман ҳадид , клмои ?ераади алшитони ани иўҳии фии қалбаи шиӣои зарбаи баҳои зарбаи кони байнау байнаи сбъўни ҳҷобо . Фозои кони явми алқёмаҳи қоли алрби ъзу ҷл : абдӣ ! кули ман смори ҷаннатӣ ,у астзли бзли аршӣ ,у ашрби ман моءи алкўср ,у ағтсли ман моءи алслсбил , Фأнои рбку анати абдӣ .

جابر بن عبد اللَّه گفت: من قرأ ثلاث آیات من اول سورة الانعام بعث اللَّه الیه اربعین الف ملک، و کتب له مثل اعمالهم الی یوم القیامة، و نزل ملک من السماء السابعة، و معه مرزبّة من حدید، کلما اراد الشیطان ان یوحی فی قلبه شیئا ضربه بها ضربة کان بینه و بینه سبعون حجابا. فاذا کان یوم القیامة قال الرب عز و جل: عبدی! کل من ثمار جنتی، و استظل بظل عرشی، و اشرب من ماء الکوثر، و اغتسل من ماء السلسبیل، فأنا ربک و انت عبدی.

Ва дар ин сӯраи чаҳордаҳи оят мансӯхаст чунон ки расем бони шарҳи диҳем ,у оёти он баъдади кӯфӣони сад ва шаст ва панҷ оятаст , ва се ҳазор ва ҳаштсад ва панҷоҳ калима , ва дувоздаҳ ҳазор ва дивист ва панҷоҳ ва чаҳор ҳарф ,у бештарини он ҳуҷҷат оварданаст бар мушрикони араб , ва бар мкзбони баъс ва нашӯр , азин ҷиҳати бикбор фурӯ омад ки дар маънии эҳтиҷоҷ ҳама яксонаст .

و در این سورة چهارده آیت منسوخ است چنان که رسیم بآن شرح دهیم، و آیات آن بعدد کوفیان صد و شصت و پنج آیت است، و سه هزار و هشتصد و پنجاه کلمه، و دوازده هزار و دویست و پنجاه و چهار حرف، و بیشترین آن حجت آوردن است بر مشرکان عرب، و بر مکذبان بعث و نشور، ازین جهت بیکبار فرو آمد که در معنی احتجاج همه یکسانست.

Каъб аҳбор гуфт : ифтитоҳи тавроти бовели сӯра алонъомаст илои қавла : брбҳми иъдлўн ,у хатми он бохри сӯра банӣ Исроил ,у бики ривояти бохри сӯраи ҳуд . Мақотил гуфт : мушрикони араби Мустафоро пурседанд ки : ман рбк ? гуфт : « алоҳди алсмди алзии халқи алсмоўоту аларз » .

کعب احبار گفت: افتتاح تورات باول سورة الانعام است الی قوله: بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ، و ختم آن بآخر سورة بنی اسرائیل، و بیک روایت بآخر سورة هود. مقاتل گفت: مشرکان عرب مصطفی را پرسیدند که: من ربک؟ گفت: «الاحد الصمد الذی خلق السماوات و الارض».

Мушрикон ӯро дурӯғ зан гирифтанд бончаҳи раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод , ва худро бидон бстўд ,у сунъи худ бар вуҷӯд далел оварад .

مشرکان او را دروغ زن گرفتند بآنچه رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد، و خود را بدان بستود، و صنع خود بر وجود دلیل آورد.

Алҳмди ллаҳи алзии халқи алсмоўоту алأрзу ҷаъли алзлмоту алнўри офариниши осмону замину шабу рӯз далел кард ва бар эшон ҳуҷҷат оварад ки аз махлуқоти азин азимтар ҳеҷ чиз нест . Ва он гуҳи осмони фаро пеш дошт бзкр , аз баҳри онкии осмони шариф тараст аз замину олитар , ва низ осмони пеш аз замини офарӣда ,у самовот бҷмъ гуфт аз баҳри онкии ҳафт осмонанд ,у замин бўоҳд гуфт , ки ҳама муттасил якдигаранд ,у бқўлии худ як заминаст , осмонӣ бидон азимӣ беимодӣ бар ҳавои латифи бдоштаҳ ,у замини хокӣ бар сари обии бдоштаҳ ,у ороми гирифта ,у шабу рӯз бар пай якдигар дошта , ва онро қавоми халқи сохта , осмонҳоро бадви рӯзи бёФрид , чунон ки гуфт : « Фқзоҳни сабъи самовоти фии явмин » . Мигўинди рӯзи якшанбе буду душанбе .

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ آفرینش آسمان و زمین و شب و روز دلیل کرد و بر ایشان حجت آورد که از مخلوقات ازین عظیم‌تر هیچ چیز نیست. و آن گه آسمان فرا پیش داشت بذکر، از بهر آنکه آسمان شریف‌تر است از زمین و عالی‌تر، و نیز آسمان پیش از زمین آفریده، و سماوات بجمع گفت از بهر آنکه هفت آسمان‌اند، و زمین بواحد گفت، که همه متصل یکدیگرند، و بقولی خود یک زمین است، آسمانی بدان عظیمی بی عمادی بر هوای لطیف بداشته، و زمین خاکی بر سر آبی بداشته، و آرام گرفته، و شب و روز بر پی یکدیگر داشته، و آن را قوام خلق ساخته، آسمانها را بدو روز بیافرید، چنان که گفت: «فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ». میگویند روز یکشنبه بود و دوشنبه.

Ва замини бадви рӯзи бёФрид , чунон ки гуфт : « халқи алأрзи фии явмин » ,у мигўинди рӯзи се шанбе буду чаҳоршанбе , осмонҳо аз дӯди офарӣда ,у замин аз кафи дарё ,у злки Фимо рӯй ани ибни аббоси қол : ани аллоҳи ъзу ҷли халқи аввали мо халқи нуро , сами халқи зулма , сами ?ераади أни ихлқи алмоء , Фхлқи ман алнўри ҷавҳара ,у ҳаии ёқӯтаи хзроء , сами дуои баҳо , Флмои ани самъати каломи алрби таъолии зобт Фрқо манеҳ , ҳатто сорти моء ,у ҳаии тръди ман мхоФтаҳ , Фҳўи кзлки изтрбу иртъди рокдо ӯ ҷорёи илои явми алқёмаҳ , сами қол : ани аллоҳи ъзу ҷли халқи алриҳи Фўзъи алмоءи алии матни алриҳ , сами халқи алърши Фўзъаҳи алии алмоء , Фзлки қавла : «у кони аршаи алии алмоء » , сами азҳари алнори ман алмоء , ҳатто ғулии алмоء ,у артФъи духона ,у ълоаҳи алзбд ,у алсмоءи ман алдхон , Фзлки қавла : « сами астўии إлии алсмоءу ҳаии духон » .

و زمین بدو روز بیافرید، چنان که گفت: «خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ»، و میگویند روز سه‌شنبه بود و چهارشنبه، آسمانها از دود آفریده، و زمین از کف دریا، و ذلک فیما روی عن ابن عباس قال: ان اللَّه عز و جل خلق اول ما خلق نورا، ثم خلق ظلمة، ثم اراد أن یخلق الماء، فخلق من النور جوهرة، و هی یاقوتة خضراء، ثم دعا بها، فلما ان سمعت کلام الرب تعالی ذابت فرقا منه، حتی صارت ماء، و هی ترعد من مخافته، فهو کذلک یضطرب و یرتعد راکدا او جاریا الی یوم القیامة، ثم قال: ان اللَّه عز و جل خلق الریح فوضع الماء علی متن الریح، ثم خلق العرش فوضعه علی الماء، فذلک قوله: «وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ»، ثم اظهر النار من الماء، حتی غلی الماء، و ارتفع دخانه، و علاه الزبد، و السماء من الدخان، فذلک قوله: «ثُمَّ اسْتَوی‌ إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ».

Ва ҷаъли алзлмоту алнўри ҷаъли ӣнҷои бмънӣ халқаст , назира : «у ҷълнои фии қулӯби аллазӣнаи атбъўаҳи рأФаҳ » ,у ?лаи нзоӣри касӣраи фии алқуръону ғайра , ва дар қуръон ҷаъл бияёд бмънии қавлу тсмиту сифат , на бмънии халқ , чунон ки гуфт : « إнои ҷълноаҳи қронои ърбё » яъне анои қлноаҳу сминоаҳ , назираш онаст ки гуфт : «у ҷълўои ллаҳи шуракои алҷн » , «у ҷълўои ллаҳи ммои зрأи ман алҳрс » , «у ҷълўои алмлоӣкаҳи аллазӣнаи ҳам ибоди арраҳмони إносо » .

وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ جعل اینجا بمعنی خلق است، نظیره: «وَ جَعَلْنا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً»، و له نظائر کثیرة فی القرآن و غیره، و در قرآن جعل بیاید بمعنی قول و تسمیت و صفت، نه بمعنی خلق، چنان که گفت: «إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا» یعنی انا قلناه و سمیناه، نظیرش آنست که گفت: «وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ الْجِنَّ»، «وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ»، «وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً».

Маълумаст ки эшон наёфариданд балки ном ниҳоданд , ва сифат карданд , ва ҳамчунин араб гӯйанд : ҷаълати алзонии Фосқо , эй смитаҳи бзлк ,у ҳикмати алайҳу всФтаҳ ба . Ва дар ҷумлаи бдонкаҳ « ҷаъл » чун бики мафъӯл таъаддӣ кунад бмънӣ халқ бошад , ва чун бадви мафъӯл таъаддӣ кунад бмънии тсмит ва сифат бошад , ё бмънии инзол , чунон ки гуфт : «у луи ҷълноаҳи қронои أъҷмё яъне луи анзлноаҳи блғаҳи алъҷм . Ва ин масъаларо шарҳӣаст дар исботи каломи бории ҷли ҷалолау рад бар мӯътазила , ва дар ҷои дигари азин равшантар гўӣими ани шоءи аллоҳ .

معلوم است که ایشان نیافریدند بلکه نام نهادند، و صفت کردند، و همچنین عرب گویند: جعلت الزانی فاسقا، ای سمیته بذلک، و حکمت علیه و وصفته به. و در جمله بدانکه «جعل» چون بیک مفعول تعدی کند بمعنی خلق باشد، و چون بدو مفعول تعدی کند بمعنی تسمیت و صفت باشد، یا بمعنی انزال، چنان که گفت: «وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا یعنی لو انزلناه بلغة العجم. و این مسأله را شرحی است در اثبات کلام باری جل جلاله و رد بر معتزله، و در جای دیگر ازین روشن‌تر گوئیم ان شاء اللَّه.

Ва ҷаъли алзлмоту алнўр воқдӣ гуфт : ҳар ҷо ки зулмот ва нур гуфт дар қуръон , он куфр ва имонаст , магари дарин оят ки зулмоти ӣнҷои торикӣ шабаст ,у нури равшанои рӯз . Фарои пеши доштани зулмот бар нур далеласт ки нахусти шаби офарид , ва пас рӯз ,у идли алайҳи қавла :у ояи ?лаами аллил нслх манеҳ алнҳор ,у кзлки қавла :у أғтши лайлҳоу أхрҷи зҳоҳо . Қавмӣ гуфтанд : нахусти рӯзи офарид , ва пас шаб , бадалели қавла :у аллили إзои иғшӣу алнҳори إзои таҷаллӣ . Қтодаҳ гуфт : зулмоту нури ӣнҷо биҳиштасту дӯзах .

وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ واقدی گفت: هر جا که ظلمات و نور گفت در قرآن، آن کفر و ایمان است، مگر درین آیت که ظلمات اینجا تاریکی شب است، و نور روشنایی روز. فرا پیش داشتن ظلمات بر نور دلیل است که نخست شب آفرید، و پس روز، و یدل علیه قوله: وَ آیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ، و کذلک قوله: وَ أَغْطَشَ لَیْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها. قومی گفتند: نخست روز آفرید، و پس شب، بدلیل قوله: وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی‌ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی. قتاده گفت: ظلمات و نور اینجا بهشت است و دوزخ.

Ҳасан гуфт : куфрасту имон , ва дар ҷумла гуфтаанд ки : зулмоти исмӣ ҷомеъаст айни зулматро ва ҳар чаҳ бидон монад аз куфру нифоқ ва ҳуҷҷатҳои ботил ,у нур исмӣаст ҷомеъи айни нурро ва ҳар чаҳ бидон монад аз имону тасдиқу калимаи ҳақ ва ҳуҷҷатҳои равшани дуруст .

حسن گفت: کفر است و ایمان، و در جمله گفته‌اند که: ظلمات اسمی جامع است عین ظلمت را و هر چه بدان ماند از کفر و نفاق و حجتهای باطل، و نور اسمی است جامع عین نور را و هر چه بدان ماند از ایمان و تصدیق و کلمه حق و حجتهای روشن درست.

Сами аллазӣнаи кФрўо эй баъди ҳозои албён , брбҳми иъдлўн эй иҷълўни ?лаи ъдило , Фиъбдўни алҳҷораҳи алмўот , ва ҳам мақруни бأни аллоҳи холиқи мо васф . Адли ҳамто кардан буд чизе бо чизе ки ин адл он кунӣ ва он адли ин , ва дар хабараст : « кизби алъодлўни биллоҳ » . Нзр ?шамил гуфт : брбҳми ин бо бмънӣ анаст ,у иъдлўн аз удӯласт баргаштан , эй имилўну инҳрФўни ан алҳақ . Маънии ҷумла оят онаст ки раби Алъоламин хабар дод ва баён кард ки офаридагори осмону замину шабу рӯзу нуру зулмат ки дар он роҳату манофе халқаст манам , ва он гуҳи ин кофарон меоянд ва батонро ки дар тавон эшон ин сунъ нест , моро ҳамто май созанд , ва бо мо баробар мекунанд , ва дарин сухани таъаҷҷуб муъминонаст бончаҳ кофарон карданд , яъне ки эй муъминон шигифт доред ончӣ эшон карданд ки бо мо дайгарӣ анбоз гуфтанд ,у холиқу сонеъи моӣим . Ва он гуҳи алҳмди ллаҳ дар пеши ояти ниҳод , яъне ки шумо шукр кунед , ва озодӣ кунед ,у неъмат бар худ бишносед ,у ончӣ кофарон карданд макунед .

ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ای بعد هذا البیان، بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ ای یجعلون له عدیلا، فیعبدون الحجارة الموات، و هم مقرون بأن اللَّه خالق ما وصف. عدل همتا کردن بود چیزی با چیزی که این عدل آن کنی و آن عدل این، و در خبر است: «کذب العادلون باللّه». نضر شمیل گفت: بربهم این با بمعنی عن است، و یعدلون از عدول است برگشتن، ای یمیلون و ینحرفون عن الحق. معنی جمله آیت آنست که رب العالمین خبر داد و بیان کرد که آفریدگار آسمان و زمین و شب و روز و نور و ظلمت که در آن راحت و منافع خلق است منم، و آن گه این کافران می‌آیند و بتان را که در توان ایشان این صنع نیست، ما را همتا می‌سازند، و با ما برابر میکنند، و درین سخن تعجب مؤمنان است بآنچه کافران کردند، یعنی که ای مؤمنان شگفت دارید آنچه ایشان کردند که با ما دیگری انباز گفتند، و خالق و صانع مائیم. و آن گه الحمد للَّه در پیش آیت نهاد، یعنی که شما شکر کنید، و آزادی کنید، و نعمت بر خود بشناسید، و آنچه کافران کردند مکنید.

Ҳўи алзии хлқкми ман тин ҳар чанд ки ин хитоб бо фарзандон одам кард , аммо муроди бони офариниш одамаст ки вайро аз гули офарид ,у фарзандонро аз оби маин , чунон ки гуфт : « أи лами нхлқкми ман моءи маин » ? ибн аббос гуфт : халқи аллоҳи одами ман адими аларзи баъди алъсри явми алҷмъаҳи Фсмоаҳи одам , сами аҳди илайҳи фансӣ , Фсмоаҳи алонсон , Фўи аллоҳи мо ғобти алшмс ҳатто аҳбти илои аларз . Одамро аз адими замини офарид ки дар он замини ҳам шӯр буд ва ҳам хуш , ҳар киро аз шӯри офарид бадбахт ояд , ва агар чаҳ фарзанди пайғомбар буд , ва ҳар киро аз хуши офариди нек бахт ояд , ва агар чаҳ фарзанди кофар буд .

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ هر چند که این خطاب با فرزندان آدم کرد، اما مراد بآن آفرینش آدم است که وی را از گل آفرید، و فرزندان را از آب مهین، چنان که گفت: «أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ»؟ ابن عباس گفت: خلق اللَّه آدم من ادیم الارض بعد العصر یوم الجمعة فسماه آدم، ثم عهد الیه فنسی، فسماه الانسان، فو اللَّه ما غابت الشمس حتی اهبط الی الارض. آدم را از ادیم زمین آفرید که در آن زمین هم شور بود و هم خوش، هر که را از شور آفرید بدبخت آید، و اگر چه فرزند پیغامبر بود، و هر که را از خوش آفرید نیک بخت آید، و اگر چه فرزند کافر بود.

Ва рӯй абӯи ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) , қол : « ани аллоҳи халқи одами ман туробу ҷаълаи тино , сами тарка ҳатто кони ҳмأи мснўно , сами халқау сувара , сами тарка ҳатто азои кони слсолои колФхор , мар ба Иблис , Фқол : хилқати ломри азим , сами нафхи аллоҳи фӣаи рӯҳа » .

و روی ابو هریرة عن النبی (ص)، قال: «ان اللَّه خلق آدم من تراب و جعله طینا، ثم ترکه حتی کان حمأ مسنونا، ثم خلقه و صوره، ثم ترکه حتی اذا کان صلصالا کالفخار، مر به ابلیس، فقال: خلقت لامر عظیم، ثم نفخ اللَّه فیه روحه».

Ва раво бошад ки « хлқкми ман тин » бар умум ронанд ,у виҷҳаи мо қили ани аллоҳи таъолии азоби алтин ,у ҳавлаи нутфа ,у аўдъаҳи алослоб , Фикўни кули ман халқи ман нутфаи мхлўқои ман тин . Сами қзии أҷлои ин аҷали муддати ҳаёти фарзанд одамаст он рӯз ки мерад .

و روا باشد که «خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ» بر عموم رانند، و وجهه ما قیل ان اللَّه تعالی اذاب الطین، و حوله نطفة، و اودعه الاصلاب، فیکون کل من خلق من نطفة مخلوقا من طین. ثُمَّ قَضی‌ أَجَلًا این اجل مدت حیات فرزند آدم است آن روز که میرد.

Ва أҷли мсмии ъндаҳи ин дигари аҷали муддати диранг вайаст дар хок то рӯзи қиёмат , ва гуфтаанд : аҷали аввали муддати бқоء оламаст яъне ки аллоҳ донад ки ин гетӣ чанд монад ,у аҷали дигар вақтеаст номзад карда бнздики аллоҳ дар ғайби илми вай , ки ин гетӣ кӣ басар ояд ?

وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ این دیگر اجل مدت درنگ وی است در خاک تا روز قیامت، و گفته‌اند: اجل اول مدت بقاء عالم است یعنی که اللَّه داند که این گیتی چند ماند، و اجل دیگر وقتی است نامزد کرده بنزدیک اللَّه در غیب علم وی، که این گیتی کی بسر آید؟

Ва қиёмат кӣ хоҳад буд ?у қил : қзии аҷло , ҳўи алнўм ,у аҷали мсмии ъндаҳи аламут .

و قیامت کی خواهد بود؟ و قیل: قضی اجلا، هو النوم، و اجل مسمی عنده الموت.

Ва бдонкаҳи қазо бар даҳ ваҷҳ ояд : яке бмънии васият ,у злки фии қавлаи таъолӣ :у қзии рбки أлои тъбдўои إлои إёҳ . Ҳамонаст ки дар сӯра алқсс гуфт : إзи қзинои إлии Мӯсои алأмр яъне ъҳднои илайҳу всиноаҳи болрсолаҳи илои фиръавну қавма . Ваҷҳи дувуми бмънӣ ахбораст , чунон ки гуфт : «у қзинои إлӣ банӣ إсроӣили фии алкитоб » эй ахбрно банӣ Исроили фии алтўроаҳ , ҳамонаст ки дар сӯра алҳҷр гуфт :у қзинои إлиаҳи злки алأмр эй ахбрнои лўтои ани добри ҳؤлоءи мақтӯъи мсбҳини ваҷҳи сеюм бмънӣ фироқаст , чунон ки гуфт : « Фإзои қзитми мносккм » , « Фإзои қзитми алслоаҳ » , « Фإзои қзити алслоаҳи Фонтшрўои фии алأрз » .

و بدانکه قضا بر ده وجه آید: یکی بمعنی وصیت، و ذلک فی قوله تعالی: وَ قَضی‌ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ. همانست که در سورة القصص گفت: إِذْ قَضَیْنا إِلی‌ مُوسَی الْأَمْرَ یعنی عهدنا الیه و وصیناه بالرساله الی فرعون و قومه. وجه دوم بمعنی اخبار است، چنان که گفت: «وَ قَضَیْنا إِلی‌ بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ» ای اخبرنا بنی اسرائیل فی التوراة، همانست که در سورة الحجر گفت: وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ ای اخبرنا لوطا ان دابر هؤلاء مقطوع مصبحین وجه سوم بمعنی فراغ است، چنان که گفت: «فَإِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ»، «فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاةَ»، «فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ».

Ваҷҳи чаҳоруми бмънӣ феъласт , чунон ки гуфт : « Фоқзи мо أнти қоз » , эй аФъли мо анати фоил , « إнмои тқзии ҳзаҳи алҳёҳи алднё » эй анмои тФъли фии ҳзаҳи алҳёҳи алднё . Ҳамонаст ки дар сӯра алонФол гуфт : лиқзии аллоҳи أмрои кони мФъўло . Ва дар оли умрон ва дар сӯра Марям гуфт : إзои қзии أмро эй азои феъли умарои кони фии ҳукмаи ани иФълаҳ , Фإнмои иқўл ?ла кун Фикўн . Панҷум бмънӣ инзоласт , чунон ки гуфт : ё молики лиқзи ълинои рбк эй линзли ълинои рбки аламут . Ҳамонаст ки дар сӯра алмлоӣкаҳ гуфт : лои иқзии алайҳими Фимўтўо эй лои инзли алайҳими аламут . Шашуми бмънӣ вуҷубаст чунон ки дар сӯра ҳуд гуфт :у қзии алأмру астўти алии алҷўдӣ эй ваҷаби алъзоби Фўқъи бқўми Нӯҳ , ва дар сӯра Марям гуфт .

وجه چهارم بمعنی فعل است، چنان که گفت: «فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ»، ای افعل ما انت فاعل، «إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاةَ الدُّنْیا» ای انما تفعل فی هذه الحیاة الدنیا. همانست که در سورة الانفال گفت: لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا. و در آل عمران و در سورة مریم گفت: إِذا قَضی‌ أَمْراً ای اذا فعل امرا کان فی حکمه ان یفعله، فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ. پنجم بمعنی انزالست، چنان که گفت: یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ ای لینزل علینا ربک الموت. همانست که در سورة الملائکة گفت: لا یُقْضی‌ عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا ای لا ینزل علیهم الموت. ششم بمعنی وجوب است چنان که در سورة هود گفت: وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ ای وجب العذاب فوقع بقوم نوح، و در سورة مریم گفت.

إзи қзии алأмр ва ҳам фии ғФлаҳ . Ҷой дигар гуфт : «у қоли алшитони лмои қзии алأмр » эй ваҷаби алъзоб ва назул ,у лиҳозои нзоӣр . Ҳафтуми қзии бмънӣ кутубаст , чунон ки дар сӯра Марям гуфт :у кони أмрои мқзё эй кони исои умарои ман аллоҳи мктўбои фии аллўҳи алмҳФўзи анаи икўн . Ҳаштуми бмънӣ итмомаст , чунон ки гуфт : أимои алأҷлини қзит эй атммт .

إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ. جای دیگر گفت: «وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ» ای وجب العذاب و نزل، و لهذا نظائر. هفتم قضی بمعنی کتب است، چنان که در سورة مریم گفت: وَ کانَ أَمْراً مَقْضِیًّا ای کان عیسی امرا من اللَّه مکتوبا فی اللوح المحفوظ انه یکون. هشتم بمعنی اتمام است، چنان که گفت: أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ ای اتممت.

Ҳамонаст ки дар сӯра тоҳо гуфт : ман қабл أни иқзии إлики ваҳйа , ва дар сӯра алоҳзоб гуфт : Фмнҳми ман қзии нҳбаҳ эй атуми аҷала , ва дар сӯра алонъом гуфт : сами қзии أҷло эй атума , ҷой дигар гуфт : сами ибъскми фӣаи лиқзии أҷли мсмӣ эй итм . Нуҳуми бмънӣ фасласт , чунон ки дар сӯра алзмр гуфт :у қзии бинҳми болҳқ эй фасл , ва дар сӯра алонъом гуфт : лқзии алأмри бинӣу бинкм эй фасл . Ваҷҳи даҳуми бмънӣ халқаст ,у злки фии қавлаи таъолӣ : Фқзоҳни сабъи самовот эй хлқҳн .

همانست که در سورة طه گفت: مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی‌ إِلَیْکَ وَحْیُهُ، و در سورة الاحزاب گفت: فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی‌ نَحْبَهُ ای اتمّ اجله، و در سورة الانعام گفت: ثُمَّ قَضی‌ أَجَلًا ای اتمّه، جای دیگر گفت: ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضی‌ أَجَلٌ مُسَمًّی ای یتم. نهم بمعنی فصل است، چنان که در سورة الزمر گفت: وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ ای فصل، و در سورة الانعام گفت: لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ ای فصل. وجه دهم بمعنی خلق است، و ذلک فی قوله تعالی: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ ای خلقهن.

Ва أҷли мсмии ъндаҳ қавмӣ гуфтанд дарин сухани ҳазф ва ихтисораст яъне : сами қзии аҷло ,у илми аҷали алохраҳи мсмии ъндаҳи лои иълмаҳи ғайра . Сами أнтми тмтрўни назмаи кнзми қавла : сами аллазӣнаи кФрўои брбҳми иъдлўн . Маънии марӣа шакасту ҷҳд , куффори Маккаро мегуяд : сами антми тшкўни фии албъсу алншўр , ҳуҷҷат онаст ки бар эшон май орад , мегуяд : баъди азин баён чунаст ки бшк меуфтанд ббъс ва нашӯр ! он кас ки дар аввали офарид қодираст ки дигари бораи бози офаринад , қоли атои фии ҳзаҳи алоиаҳ : лкли амрии аҷали мсмии ман муваллидаи илои мўтаҳ , ва ман мўтаҳи илои баъса , Фозои кони алрҷли тқёи солҳо боро ва Аслан алрҳмаҳи зоди аллоҳи фии аҷали алҳёҳ ,у нақси ман аҷали алммоти илои алмбъс ,у азои кони ғайри солеҳи нақси ман аҷали алҳёҳ ,у зоди фии аҷали албъс ,у злки қавла : ва мо Муъаммари ман Муъаммару лои инқси ман умраи алои фии китоб яъне фии аллўҳи алмҳФўз , ва ба

وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ قومی گفتند درین سخن حذف و اختصار است یعنی: ثم قضی اجلا، و علم اجل الآخرة مسمی عنده لا یعلمه غیره. ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ نظمه کنظم قوله: ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ. معنی مریة شک است و جحد، کفار مکه را می گوید: ثم انتم تشکون فی البعث و النشور، حجت آنست که بر ایشان می‌آرد، میگوید: بعد ازین بیان چونست که بشک می‌افتند ببعث و نشور! آن کس که در اول آفرید قادر است که دیگر باره باز آفریند، قال عطا فی هذه الایة: لکل امرئ اجل مسمی من مولده الی موته، و من موته الی بعثه، فاذا کان الرجل تقیا صالحا بارا و اصلا الرحمة زاد اللَّه فی اجل الحیاة، و نقص من اجل الممات الی المبعث، و اذا کان غیر صالح نقص من اجل الحیاة، و زاد فی اجل البعث، و ذلک قوله: و ما معمر من معمر و لا ینقص من عمره الا فی کتاب یعنی فی اللوح المحفوظ، و به‌

Қол алнабӣ ( с ) : « сала алрҳм тизед фии улумр » .

قال النبی (ص): «صلة الرحم تزید فی العمر».

Ва ҳўи аллоҳи фии алсмоўоти ин фии бмънӣ алӣаст ки вақф кунӣ , маънӣ онаст ки бар зибр осмонҳоаст , он гуҳ гуфт :у фии алأрзи иълми саракаму ҷҳркми ӣнҷои мақдам мؤхраст эй :у иълми саракаму ҷҳркми фии аларз . Абӯи бикри наққоши соҳиби шФоءи алсдўр дар тафсир хеш оварда ки : раво бошад ки гӯйанд ҳўи аллоҳи фии алсмоء ,у сухан бурӣда гардонанд , ва на раво бошад ки гӯйанд ҳўи фии аларз ,у сухан бурӣда кунанд , балки ночори онро пайвандӣ бояд , то маънӣ зоҳир гардад , аз баҳри онкии осмонро хусусиятӣаст ки заминро нест , ва хусусият онаст ки аллоҳ гуфт ҷли ҷалола : أи أмнтми ман фии алсмоء ,у заминро ин хусусият нест , ин чунонаст ки гӯйӣ : алмлоӣкаҳ ъанд аллоҳ ,у сухани бурӣдаи гирдоне , ин ҷоӣз бошад , ки аллоҳ мегуяд ҷли ҷалола : إн аллазӣна ъанд рбк , ва агар гӯйӣ : нҳн ъанд аллоҳ ,у сухан бурӣда кунӣ , ҷоӣз набошад то пайвандӣ дар он наёрӣ гӯйӣ нҳн ъанд аллоҳи мавҷӯдин , нҳн ъанд аллоҳи маълумин , ки он тахсӣс ки Фриштгони рост дар маънии ъндит , ӣнҷо нест аз ӣнҷои маълуми гашт киу ҳўи аллоҳи фии алсмоўот вақф некӯаст , пас дар пайвандӣ , гӯйӣ :у фии алأрзи иълми саракаму ҷҳркм .

وَ هُوَ اللَّهُ فِی السَّماواتِ این فی بمعنی علی است که وقف کنی، معنی آنست که بر زبر آسمانها است، آن گه گفت: وَ فِی الْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ اینجا مقدم مؤخر است ای: و یعلم سرکم و جهرکم فی الارض. ابو بکر نقاش صاحب شفاء الصدور در تفسیر خویش آورده که: روا باشد که گویند هو اللَّه فی السماء، و سخن بریده گردانند، و نه روا باشد که گویند هو فی الارض، و سخن بریده کنند، بلکه ناچار آن را پیوندی باید، تا معنی ظاهر گردد، از بهر آنکه آسمان را خصوصیتی است که زمین را نیست، و خصوصیت آنست که اللَّه گفت جل جلاله: أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ، و زمین را این خصوصیت نیست، این چنانست که گویی: الملائکة عند اللَّه، و سخن بریده گردانی، این جائز باشد، که اللَّه میگوید جل جلاله: إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ، و اگر گویی: نحن عند اللَّه، و سخن بریده کنی، جائز نباشد تا پیوندی در آن نیاری گویی نحن عند اللَّه موجودین، نحن عند اللَّه معلومین، که آن تخصیص که فریشتگان راست در معنی عندیت، اینجا نیست از اینجا معلوم گشت که وَ هُوَ اللَّهُ فِی السَّماواتِ وقف نیکوست، پس در پیوندی، گویی: وَ فِی الْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ.

Агар касе гуяд : вай дар заминаст чунон ки дар осмон , ки осмони ҳам бар заминаст ва дар он пайваста . Ҷавоб онаст ки осмон бар замин нест ки мегуяд ҷли ҷалола :у имски алсмоءи أни тқъи алии алأрз , ФнФии ани ткўни алии аларз . Ҷой дигар гуфт :у лақади хлқнои алсмоўоту алأрз ва мо бинҳмо хабар дод ки миёни осмону замин чизеаст , ва ин далеласт ки осмон на бар заминаст ва на дар он пайваста . Мақотил гуфт : иълми саракаму ҷҳркм эй сари аъмолкму ҷҳрҳо ,у иълми мо тксбўн эй тълмўни ман алхиру алшр .

اگر کسی گوید: وی در زمین است چنان که در آسمان، که آسمان هم بر زمین است و در آن پیوسته. جواب آنست که آسمان بر زمین نیست که میگوید جل جلاله: وَ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ، فنفی ان تکون علی الارض. جای دیگر گفت: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما خبر داد که میان آسمان و زمین چیزی است، و این دلیل است که آسمان نه بر زمین است و نه در آن پیوسته. مقاتل گفت: یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ ای سر اعمالکم و جهرها، وَ یَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ ای تعلمون من الخیر و الشر.

Ҳақиқати касб феълӣаст ки дар он ҷалб нафъ бошад ё дафъи зр , аз ӣнҷост ки сифати касби халқро гӯйанд ,у холиқро нгўинд , ва на раво бошад ки гӯйанд ӯро ҷли ҷалола .

حقیقت کسب فعلی است که در آن جلب نفع باشد یا دفع ضر، از اینجاست که صفت کسب خلق را گویند، و خالق را نگویند، و نه روا باشد که گویند او را جل جلاله.

Ва мо тأтиҳми ман ояи ман оёти рбҳми ман оя , ин ман астғроқ ҷинсаст ки дар мавзе нафй уфтад , ман оёти рбҳм , ин яке ман табъизаст . Мегуяд : ҳеҷ оятӣу нишонеи бойени кофарон Макка наёяд , яъне он нишонҳо ки далолат мекунад бар ваҳдонияту Фрдонити аллоҳ , аз офариниши осмону замину шабу рӯзу офариниши одам аз гулу фарзандон аз об . Ва қили алоиаҳи ҳоҳнои алмъҷзаҳ ,у қили алқуръон . إлои конўои анҳо маъразин магар ки аз он мебаргарданд , ва дар он тафаккур намекунанд .

وَ ما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ من آیة، این من استغراق جنس است که در موضع نفی افتد، من آیات ربهم، این یکی من تبعیض است. میگوید: هیچ آیتی و نشانی باین کافران مکه نیاید، یعنی آن نشانها که دلالت می‌کند بر وحدانیت و فردانیت اللَّه، از آفرینش آسمان و زمین و شب و روز و آفرینش آدم از گل و فرزندان از آب. و قیل الایة هاهنا المعجزة، و قیل القرآن. إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ مگر که از آن می‌برگردند، و در آن تفکر نمی‌کنند.

Фқди кзбўои болҳқи лмои ҷоءҳми ҳақи ӣнҷо қуръонасту пайғомбару ислом , ва мо рأўои ман иншиқоқ алқмр бимика , ФонФлқи Флқтини Фзҳбти фалақау бақиятаи фалақа , фазаъами абди аллоҳи бен масъӯди анаи раъии ҷроءи алҷбли ман байни Флқтии алқмри ҳайни анФлқ . Раб Алъоламин гуфт : ФсўФи иأтиҳми أнбоءи мо конўо ба истҳзؤн анбоء онаст ки касе касеро гуяд ки бхбр кунам туро .

فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ حق اینجا قرآن است و پیغامبر و اسلام، و ما رأوا من انشقاق القمر بمکة، فانفلق فلقتین فذهبت فلقة و بقیت فلقة، فزعم عبد اللَّه بن مسعود انه رأی جراء الجبل من بین فلقتی القمر حین انفلق. رب العالمین گفت: فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْباءُ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ انباء آنست که کسی کسی را گوید که بخبر کنم ترا.

Лафзӣаст аз лафзҳои таҳдид ,у фии алхбр : « ё ибн одам ъанд аламути иأтики алхбр » . ФсўФи иأтиҳми бӯи ҷаҳлро мегуяду валидроу Умияи халафро , ки такзиб ва истеҳзо мекарданд , раб Алъоламин гуфт : оре боишон расад ҷзоءи он истеҳзо ва он такзиб , ва он он буд ки рӯзи бадари эшонро ҳама дар чоҳ бадар киштанд ,у мусулмонон аз азии эшон бозрстнд .

لفظی است از لفظهای تهدید، و فی الخبر: «یا ابن آدم عند الموت یأتیک الخبر». فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ‌ بو جهل را میگوید و ولید را و امیه خلف را، که تکذیب و استهزا می‌کردند، رب العالمین گفت: آری بایشان رسد جزاء آن استهزا و آن تکذیب، و آن آن بود که روز بدر ایشان را همه در چاه بدر کشتند، و مسلمانان از اذی ایشان بازرستند.

Ва бидон ки ҳақи андари қуръон бар чанд маънӣаст : номӣаст аз номҳои худованди ҷли ҷалола ,у злки фии қавлаи таъолӣ : Фтъолии аллоҳи алмалик алҳақ , мегуяд : бузургасту бузургвори худованду подшоҳ , баростии худо ,у бхдоиии сазо , ва бақадр худ баҷо . Ҷой дигар гуфт :у иълмўни أни аллоҳи ҳў алҳақ улмубин , мегуяд : муъминон донанд ки аллоҳ худост баростӣ , пайдост худро бдрстӣ , пайдост хирадро бҳстӣ , пайдост дилҳоро бдўстӣ . Ва гуфтаанд : ҳақ дар васф ӯ ҷли ҷалолаи бмънӣ мавҷӯдаст , эй ҳўи алмўҷўди алкоӣни алзии лӣси бмъдўму лои мнтФ . Ва дар хабар меояд ки : « алсҳри ҳақ ,у алъайни ҳақ » , эй коӣни мавҷӯд ,у кзлки иқол : « алҷнаҳи ҳақ ,у алнори ҳақ ,у алсоъаҳи ҳақ ,у алъайни ҳақ ,у албъси ҳақ ,у алсроти ҳақ » , эй мавҷӯд , ва раво бошад ки ҳақ дар васфи аллоҳи бмънии зӣ алҳақ бошад , чунон ки гӯйанд : раҷули адлу ризо , эй зўи адлу зўи ризо . Ва дар қуръон ҳақаст бмънии сидқ ,у злки фии қавла : Фўи раби алсмоءу алأрзи إнаҳи лҳқ ,у қоли таъолӣ :у ақтрби алўъд алҳақ ,у қол :у истнбӣўнки أи ҳақи ҳўи қул إӣу рабии إнаҳи лҳқ эй сидқ . Ва ҳақаст бмънии вуҷуб , чунон ки гуфт : кони ҳқои ълинои насри алмؤмнин

و بدان که حق اندر قرآن بر چند معنی است: نامی است از نامهای خداوند جل جلاله، و ذلک فی قوله تعالی: فَتَعالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ، میگوید: بزرگست و بزرگوار خداوند و پادشاه، براستی خدا، و بخدایی سزا، و بقدر خود بجا. جای دیگر گفت: وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ، میگوید: مؤمنان دانند که اللَّه خداست براستی، پیداست خود را بدرستی، پیداست خرد را بهستی، پیداست دلها را بدوستی. و گفته‌اند: حق در وصف او جل جلاله بمعنی موجود است، ای هو الموجود الکائن الذی لیس بمعدوم و لا منتف. و در خبر می‌آید که: «السحر حق، و العین حق»، ای کائن موجود، و کذلک یقال: «الجنة حق، و النار حق، و الساعة حق، و العین حق، و البعث حق، و الصراط حق»، ای موجود، و روا باشد که حق در وصف اللَّه بمعنی ذی الحق باشد، چنان که گویند: رجل عدل و رضا، ای ذو عدل و ذو رضا. و در قرآن حق است بمعنی صدق، و ذلک فی قوله: فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ، و قال تعالی: وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ، و قال: وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ ای صدق. و حق است بمعنی وجوب، چنان که گفت: کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ‌

,у тқўли алъараб : ҳақи алейк кзо , эй воҷиб , ва дар ҷумла ҳар чаҳ феъли он некӯ буд ,у эътиқоди он дуруст ,у гуфтани он раво , онро ҳақ гӯйанд , иқол : ҳозои феъли ҳақ ,у ҳозои алқўли ҳақ ,у ҳозои алоътқоди ҳақ . Ва акси ин ботил гӯйанд ,у ботили бмънӣ маъдӯмаст , ва бар забони аҳли ишорат ҳар чаҳ ъқоӣдасту маориф , онро ҳақ гӯйанд , ва ҳар чаҳ муомилотасту манозилот , онро ҳақиқат гӯйанд , ва ин истилоҳ аз хабар ҳориса барграфтанд , ки расӯли худо ( с ) Марвро гуфт : лкли ҳақи ҳқиқаҳ , Фмои ҳқиқаҳи аимонк » ?

، و تقول العرب: حق علیک کذا، ای واجب، و در جمله هر چه فعل آن نیکو بود، و اعتقاد آن درست، و گفتن آن روا، آن را حق گویند، یقال: هذا فعل حق، و هذا القول حق، و هذا الاعتقاد حق. و عکس این باطل گویند، و باطل بمعنی معدوم است، و بر زبان اهل اشارت هر چه عقائد است و معارف، آن را حق گویند، و هر چه معاملات است و منازلات، آن را حقیقت گویند، و این اصطلاح از خبر حارثه برگرفتند، که رسول خدا (ص) مرو را گفت: لکل حق حقیقة، فما حقیقة ایمانک»؟

Қол : асҳрти Лайлӣу азмأти нҳорӣ , Фأшори болҳқиқаҳи илои алмъомлоти ман сҳри аллилу змأи алнҳор .

قال: اسهرت لیلی و اظمأت نهاری، فأشار بالحقیقة الی المعاملات من سهر اللیل و ظمأ النهار.