Қавлаи таъолӣ :у أнзр ба аллазӣнаи ихоФўни أни иҳшрўои إлии рбҳми алоиаҳи ин оёт дар шаъни мўолӣу Фқроءи араб фурӯ омад аммори ёсиру абӯи зри ғаффорӣу миқдоди асваду сҳибу балолу хбобу солиму мҳҷъу алнмраҳи бен қосту омири бен Фҳираҳу ибни масъӯду амсоли эшон . Раб Алъоламин мегуяд : ин қавмро огоҳ кун бқрону бўҳӣ ки бтў фурӯ фиристодем . Ин «ҳо » бо « мо иўҳӣ » шавад ,у хавфи ӣнҷои бмънӣ илмаст яъне : иълмўни анҳми иҳшрўни илои рбҳми фии алохраҳ ,у назири ин оят онаст ки гуфт : إнмои тнзри ман атбъи аззикр . Маънӣ онаст ки : анмои иқбли анзорки аллазӣнаи ихоФўну итқўн .

قوله تعالی: وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلی‌ رَبِّهِمْ الایة این آیات در شأن موالی و فقراء عرب فرو آمد عمار یاسر و ابو ذر غفاری و مقداد اسود و صهیب و بلال و خباب و سالم و مهجع و النمرة بن قاسط و عامر بن فهیره و ابن مسعود و امثال ایشان. رب العالمین میگوید: این قوم را آگاه کن بقرآن و بوحی که بتو فرو فرستادیم. این «ها» با «ما یوحی» شود، و خوف اینجا بمعنی علم است یعنی: یعلمون انهم یحشرون الی ربهم فی الآخرة، و نظیر این آیت آنست که گفت: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ. معنی آنست که: انّما یقبل انذارک الّذین یخافون و یتقون.

Мегуяд : таҳдиди ту ӯ пазираду сухан ту бирав кор кунад ки тақво ва хавф дорад , ва эшон Фқроء арабанду ёрони гузида , ва гуфтаанд : муроди бойени оят мусулмононанду аҳли китоб , эшон ки ббъс ва нашӯр мӯътарифанд , ва аз китоби худои хондау дониста , ва чун ббъсу маъод мӯътарифанд ҳуҷҷат бар эшон равшантар буду воҷибтар , азин ҷиҳати эшонро бзкр махсӯс кард . Он гуҳи васфи эътиқод муъминон кард ва гуфт : лӣси ?лаами ман дуна яъне :у иълмўни анаи лӣси ?лаами ман дуна валеу лои шафиъ . Майдонанд ки ҷуз аз аллоҳи эшонро ёр ва дӯст нест , ва дар қиёмати шафоати ҷузи бадастӯрӣ ӯ нест чунон ки ҷой дигар гуфт : « иўмӣзи лои тнФъи алшФоъаҳи إлои ман أзни ?лаи арраҳмон » . « лълҳми итқўн » эй итқўни азои ълмўои анаи лои шафиъи ?лааму лои Носири ?лаами дунии бмнъҳми манӣ , Флитқўои бأъмолҳми алсолҳаҳ . Ва қил : лълҳми итқўни ани иҷълўои василаи ило ғайриӣ ӯ шФиъои илои сўоӣ .

میگوید: تهدید تو او پذیرد و سخن تو برو کار کند که تقوی و خوف دارد، و ایشان فقراء عرب‌اند و یاران گزیده، و گفته‌اند: مراد باین آیت مسلمانان‌اند و اهل کتاب، ایشان که ببعث و نشور معترف‌اند، و از کتاب خدای خوانده و دانسته، و چون ببعث و معاد معترف‌اند حجت بر ایشان روشن‌تر بود و واجب‌تر، ازین جهت ایشان را بذکر مخصوص کرد. آن گه وصف اعتقاد مؤمنان کرد و گفت: لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ یعنی: و یعلمون انّه لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفِیعٌ. میدانند که جز از اللَّه ایشان را یار و دوست نیست، و در قیامت شفاعت جز بدستوری او نیست چنان که جای دیگر گفت: «یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ». «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» ای یتقون اذا علموا انّه لا شفیع لهم و لا ناصر لهم دونی بمنعهم منی، فلیتقوا بأعمالهم الصالحة. و قیل: لعلهم یتقون ان یجعلوا وسیلة الی غیری او شفیعا الی سوای.

Ва лои ттрди аллазӣнаи идъўни рбҳми сабаби нузули ин ояти он буд ки бӯи ҷаҳлу асҳоби вайу ҷамъӣ аз ашроф банӣ абди мноФ бар бӯ толиб шуданд ва гуфтанд : май бинии ин рзолу авбошу сифла ки бар паии бродрзодаҳи ту истодаанд ! ҳар ҷой ки беномӣаст бехону Монӣ , ронда ҳар қабӣла , ночиз ҳар ашира , ӯро пас равост ,у ваии харидори эшон . эй абои толиб ӯро гӯй : агар ин ғрбоу сифла аз бар хеш бароне мо ки содот арабему ашрофи Қурайши турои пас рӯй кунем ва бипазирем , аммо бо ин қавм ки мавлоёну озод кардагон моанд ,у чокарон ва рҳигонанд , натавонем ки бо ту нишинем , ки он моро орӣу шнорӣ буд . Бӯ толиб рафту пайғоми эшон бгзорд ва гуфт : луи тардати ҳؤлоءи ънк , лаъли сароаи қўмки итбъўнк . Агар ӣнонро як чанд бароне магар ки савоб бошад , то ашрофи Қурайшу содоти араби турои пас рӯй кунанд . Раби Алъоламин бҷўоби эшон оят фиристод :у лои ттрди марон ё Муҳамад ! аллазӣнаи идъўни рбҳми болғдоаҳу алъшӣ эй иъбдўни рбҳм .

وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ سبب نزول این آیت آن بود که بو جهل و اصحاب وی و جمعی از اشراف بنی عبد مناف بر بو طالب شدند و گفتند: می‌بینی این رذّال و اوباش و سفله که بر پی برادرزاده تو ایستاده‌اند! هر جای که بی‌نامی است بی‌خان و مانی، رانده هر قبیله، ناچیز هر عشیره، او را پس رواست، و وی خریدار ایشان. ای ابا طالب او را گوی: اگر این غربا و سفله از بر خویش برانی ما که سادات عربیم و اشراف قریش ترا پس روی کنیم و بپذیریم، اما با این قوم که مولایان و آزاد کردگان مااند، و چاکران و رهیگان‌اند، نتوانیم که با تو نشینیم، که آن ما را عاری و شناری بود. بو طالب رفت و پیغام ایشان بگزارد و گفت: لو طردت هؤلاء عنک، لعل سراة قومک یتبعونک. اگر اینان را یک چند برانی مگر که صواب باشد، تا اشراف قریش و سادات عرب ترا پس روی کنند. رب العالمین بجواب ایشان آیت فرستاد: وَ لا تَطْرُدِ مران یا محمد! الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ ای یعبدون ربهم.

Ин даравишони худошиносони худопарастон ки бомдоду шабонгоҳ намоз мекунанд . Ва ин дар абтдоءи ислом буд ки фарзи намози чаҳор буд : ду бомдод ва ду шабонгоҳ . Пас аз он панҷ намоз дар шбонрўз фарз карданд . Ва гуфтаанд : « идъўни рбҳм » эй изкрўни рбҳму иқрءўни алқуръон . Болғдоаҳу алъшии шомӣ « болғдўаҳ » бӯов хонанд ӣнҷо ва дар сӯраи алкҳФ , ва маънӣ ҳамонаст . « иридўни виҷҳа » ин ваҷҳи таъзиму тФхими зикрро даровард , ва маънӣ онаст ки иридўни аллоҳу иқсдўни алтриқи алзии амрҳми бқсдаҳ . Ҳамонаст ки Мустафо ( с ) гуфт брўоити инси молик , қол : « таъаррузи аъмол банӣ одами байни ядии аллоҳи таъолии фии суҳуфи мхтмаҳ , Фиқўл : ақблўои ҳозоу даъвои ҳозо , Фтқўли алмлоӣкаҳи мо ълмнои алои хиро , Фиқўли аллоҳи ъзу ҷл : ҳозо мо аред ба ваҷҳе ,у ҳозои мо лами ирд ба ваҷҳе ,у лои ақбли ало мо аред ба ваҷҳе » .

این درویشان خداشناسان خداپرستان که بامداد و شبانگاه نماز میکنند. و این در ابتداء اسلام بود که فرض نماز چهار بود: دو بامداد و دو شبانگاه. پس از آن پنج نماز در شبانروز فرض کردند. و گفته‌اند: «یَدْعُونَ رَبَّهُمْ» ای یذکرون ربهم و یقرءون القرآن. بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ شامی «بالغدوة» بواو خوانند اینجا و در سورة الکهف، و معنی همانست. «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ» این وجه تعظیم و تفخیم ذکر را درآورد، و معنی آنست که یریدون اللَّه و یقصدون الطریق الذی امرهم بقصده. همانست که مصطفی (ص) گفت بروایت انس مالک، قال: «تعرض اعمال بنی آدم بین یدی اللَّه تعالی فی صحف مختمة، فیقول: اقبلوا هذا و دعوا هذا، فتقول الملائکة ما علمنا الا خیرا، فیقول اللَّه عز و جل: هذا ما ارید به وجهی، و هذا ما لم یرد به وجهی، و لا اقبل الا ما ارید به وجهی».

Мо алейк ман ҳсобҳми ман шайъи ءи ин ҷавоб онаст ки мушрикону мунофиқон дар Фқроءи мусулмонон метаън заданд , ва аз маҷоласт эшон май нанги диданд ,у расӯли худоро бдрўишӣу бади ҳолеи эшон метаън заданд ? чунон ки ҷой дигар гуфт : « إни аллазӣнаи أҷрмўо » алоиаҳ , أи ҳؤлоءи аллазӣнаи أқсмтми алоиаҳ . Ин ҷавоби эшонроаст , мегуяд : агар эшон аҳл оранд бар ту аз шумори эшон ҳеҷ чиз нест ки эшонро туоне ки ронӣ , ҳам чунон ки Нӯҳ гуфт қавми хешро : « إни ҳсобҳми إлои алии рабӣ » , « ва ё қавми ман инсрнии ман аллоҳи إни трдтҳм » . Ин ҳама ҷавобҳо онаст ки вайро гуфта буданд : « мо нарак атбъки إлои аллазӣнаи ҳам أрозлно » , «у атбъки алأрзлўн » .

ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ این جواب آنست که مشرکان و منافقان در فقراء مسلمانان می طعن زدند، و از مجالست ایشان می ننگ دیدند، و رسول خدا را بدرویشی و بد حالی ایشان می طعن زدند؟ چنان که جای دیگر گفت: «إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا» الایة، أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ الایة. این جواب ایشان را است، میگوید: اگر ایشان اهل عارند بر تو از شمار ایشان هیچ چیز نیست که ایشان را توانی که رانی، هم چنان که نوح گفت قوم خویش را: «إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی‌ رَبِّی»، «وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ». این همه جوابها آنست که وی را گفته بودند: «ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا»، «وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ».

Ва мо ман ҳсобки алайҳими ман шайъи ءи як ваҷҳ онаст ки инҳо ва мем бо душманони Мустафо ( с ) шавад , ки вайро мегуфтанд ки : дарвешаст ,у ятеми бӯ толибаст , ва снбўраст ва бо ваии Фриштаҳи ҳам бозу нест ,у вай малик нест ,у вайро ганҷ нест . Ва низ гуфтанд ки : маҷнӯнасту соҳиру мФтрӣу каззобу соҳиби асотир . Мегуяд : аз шумори ту бар эшон ҳеҷ чиз нест . Дигари ваҷҳ : ва мо ман ҳсобки алайҳим эй алии аҳли алсФаҳ , агар аз ту злтӣ ояд бар эшон аз бори он ҳам ҳеҷ чиз нест , « Фттрдҳм » яъне ани ттрдҳм , Фткўни ман алзолмин . Ва гуфтаанд : Фттрдҳм ҷавоб онаст ки гуфт : мо алейк ман ҳсобҳми ман шайъи ء ,у Фткўни ман алзолмин ҷавоб онаст ки гуфт :у лои ттрди аллазӣна . Яке ҷавоб нафйаст ва яке ҷавоб наҳй ,у назм оят инаст : «у лои ттрди аллазӣнаи идъўни рбҳми Фткўни ман алзолмини мо алейк ман ҳсобҳми ман шайъи ء ва мо ман ҳсобки алайҳими ман шайъи ءи Фттрдҳм » .

وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ یک وجه آنست که این ها و میم با دشمنان مصطفی (ص) شود، که وی را میگفتند که: درویش است، و یتیم بو طالب است، و صنبور است و با وی فریشته هم بازو نیست، و وی ملک نیست، و وی را گنج نیست. و نیز گفتند که: مجنون است و ساحر و مفتری و کذاب و صاحب اساطیر. میگوید: از شمار تو بر ایشان هیچ چیز نیست. دیگر وجه: وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ ای علی اهل الصّفّة، اگر از تو زلتی آید بر ایشان از بار آن هم هیچ چیز نیست، «فَتَطْرُدَهُمْ» یعنی ان تطردهم، فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ. و گفته‌اند: فتطردهم جواب آنست که گفت: ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ، و فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ جواب آنست که گفت: وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ. یکی جواب نفی است و یکی جواب نهی، و نظم آیت اینست: «و لا تطرد الذین یدعون ربهم فتکون من الظالمین ما علیک من حسابهم من شی‌ء و ما من حسابک علیهم من شی‌ء فتطردهم».

Иқоли фии алҳсоби ҳоҳнои салосаи ақвол : аҳадҳо ҳисоби аъмолҳм , кқўлаҳ : إни ҳсобҳми إлои алии рабӣ . Ассонии ҳисоби арзоқҳм . Алсолси ман кФоитҳм . Тқўл : ҳасбӣ эй кафоне . Фттрдҳм эй тбъдҳм ,у қили тؤхрҳми ман алсФи алаввали илои алохир .

یقال فی الحساب هاهنا ثلاثة اقوال: احدها حساب اعمالهم، کقوله: إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی‌ رَبِّی. الثانی حساب ارزاقهم. الثالث من کفایتهم. تقول: حسبی ای کفانی. فتطردهم ای تبعدهم، و قیل تؤخرهم من الصّفّ الاوّل الی الاخیر.

Ва кзлки ин бисот суханаст ки араби ин чунин бисёр гӯйанд бетамсил , ва дар қуръон мисли ин фаровонаст . Фтнои бъзҳми ббъзи фитнаи ӣнҷои тавҳини зуъафо ва Фқроءаст дар чашми ақрабоу ағниё , яъне абтлинои Фқроءи лмслмини ман алъарабу алмўолии болърби ман алмшркини абии ҷаҳлу алўлиди бен алмғираҳу Утбау Умияу Суҳайли бен Амр . Лиқўлўо яъне алошроФи аи ҳؤлоء яъне алзъФоءу алФқроءи ман аллоҳи алайҳими ман биннои болоямон . Ин чунон буд ки шариф дар вазеъ нигарад ки мусулмон шуд ораш ояд ки чун вай бошад , ва гуяд ин ҳн мусулмон шавад пеш аз ман , ва пас ман чун вай бошам куллану лмо , нангаш ояд ки мусулмон шавад ! инаст маънии фитнаи эшон . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт :у ҷълнои бъзкми лбъзи фитнаи литхзи бъзҳм баъзан схрё . Пас он гуҳ гуфт : أи лӣси аллоҳи бأълми болшокрини ҷой дигар гуфт : бأълми бмои фии судӯри Алъоламин .

و کذلک این بساط سخن است که عرب این چنین بسیار گویند بی‌تمثیل، و در قرآن مثل این فراوان است. فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ فتنه اینجا توهین ضعفا و فقراء است در چشم اقربا و اغنیا، یعنی ابتلینا فقراء لمسلمین من العرب و الموالی بالعرب من المشرکین ابی جهل و الولید بن المغیره و عتبه و امیّه و سهیل بن عمرو. لیقولوا یعنی الاشراف ا هؤلاء یعنی الضعفاء و الفقراء مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا بالایمان. این چنان بود که شریف در وضیع نگرد که مسلمان شد عارش آید که چون وی باشد، و گوید این هن مسلمان شود پیش از من، و پس من چون وی باشم کلا و لمّا، ننگش آید که مسلمان شود! اینست معنی فتنه ایشان. همانست که جای دیگر گفت: وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا. پس آن گه گفت: أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ جای دیگر گفت: بأعلم بما فی صدور العالمین.

Рбкми أълми бкм . Ҳама дарин хезанд мегуяд : аллоҳ худ донад ва аз ҳар донои доно тараст ки шокири неъмат ҳидоят кист ,у сазовор бон кист .

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ. همه درین خیّزاند میگوید: اللَّه خود داند و از هر دانایی دانا تر است که شاکر نعمت هدایت کیست، و سزاوار بآن کیست.

Ва إзои ҷоءки ҷавоби кофарон тамом кард , он гуҳ гуфт : чун бтў оянд муъминон , яъне даравишони саҳоба ки зикр эшон рафт . Ато гуфт : абӯи бикр садиқасту умру Усмону алӣу балолу солиму абӯи убайдау мсъби ъмиру Ҳамзау ҷаъфару Усмони бен мзъўну аммори бен ёсиру арқми бен алорқму абӯи слмаҳи бен абди алосд .

وَ إِذا جاءَکَ جواب کافران تمام کرد، آن گه گفت: چون بتو آیند مؤمنان، یعنی درویشان صحابه که ذکر ایشان رفت. عطا گفت: ابو بکر صدیق است و عمر و عثمان و علی و بلال و سالم و ابو عبیده و مصعب عمیر و حمزه و جعفر و عثمان بن مظعون و عمار بن یاسر و ارقم بن الارقم و ابو سلمة بن عبد الاسد.

Фқли саломи алайкум аз пайғоми ман гӯии салом бар шумо . Пас аз нузули ин ояти расӯли худо ҳар гуҳ ки эшонро дидӣ ибтидо бслом кардӣ ва гуфтӣ : « алҳмди ллаҳи алзии ҷаъли ман умматии ман амрати ани асбри мъҳму аслми алайҳим » .

فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ از پیغام من گوی سلام بر شما. پس از نزول این آیت رسول خدا هر گه که ایشان را دیدی ابتدا بسلام کردی و گفتی: «الحمد للَّه الذی جعل من امتی من امرت ان اصبر معهم و اسلّم علیهم».

Ва салом дар луғати чаҳор маънӣаст номӣаст аз номҳои худованди ҷли ҷалола , яъне ки покасту муназзаҳу муқаддас аз ҳар айбу носазо ки мулҳидон ва бидинон гӯйанд . Ва қил : маъноаи зўи ассалома , эй алзии имлки ассаломи алзии ҳўи тхлиси ман алмкрўаҳи Фиؤтӣ ба ман ишоء . Ваҷҳи дигар масдараст , иқол : слмти сломо ,у таъвили он тахаллусаст яъне ки саломкунанда ту дуо мекунад то нафаси туу дайни ту аз офот тахаллус ёбад . Ваҷҳи сеюм саломи ҷамъ саломатаст . Чаҳоруми ном дарахтаст , он дарахт ки азим бошаду қавӣ , ва аз офот саломат ёфта .

و سلام در لغت چهار معنی است نامی است از نامهای خداوند جل جلاله، یعنی که پاک است و منزه و مقدس از هر عیب و ناسزا که ملحدان و بیدینان گویند. و قیل: معناه ذو السلامة، ای الذی یملک السلام الذی هو تخلیص من المکروه فیؤتی به من یشاء. وجه دیگر مصدر است، یقال: سلّمت سلاما، و تأویل آن تخلص است یعنی که سلام کننده تو دعا میکند تا نفس تو و دین تو از آفات تخلص یابد. وجه سوم سلام جمع سلامت است. چهارم نام درخت است، آن درخت که عظیم باشد و قوی، و از آفات سلامت یافته.

Рӯй абӯи Саиди алхдрӣ , қол : канти фии ъсобаҳи фӣҳо зъФоءи алмҳоҷрин ,у ани бъзҳми истр баъзан ман алърӣ ,у қории иқрأи ълиноу нҳни нстмъи илои қроءтаҳ , Фҷоء алнабӣ ( с ) ҳатто қоми ълино , Флмои роаҳи алқории скт , Фслм , Фқол : мо кантами тснъўн ? қлно ё расӯли аллоҳи қории иқрأи ълиноу нҳни нстмъи илои қроءтаҳ . Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алҳмди ллаҳи алзии ҷаъли фии умматии ман амрати ани асбри нафасии мъҳм » , сами ҷлси встнои лиъд нафса Фино , сами қоли беда ҳоказо Фҳлқи алқўму нурати вҷўҳҳм , Флми иърФи расӯли аллоҳ ( с ) аҳад . Қол :у конўои зъФоءи алмҳоҷрин , Фқол алнабӣ ( с ) : абшрўои съолики алмҳоҷрини болнўри алтоми явми алқёмаҳ , тдхлўни алҷнаҳ қабл ағнёءи алмؤмнини бнсФи явми миқдори хумси моӣаҳи ом .

روی ابو سعید الخدری، قال: کنت فی عصابة فیها ضعفاء المهاجرین، و ان بعضهم یستر بعضا من العری، و قارئ یقرأ علینا و نحن نستمع الی قراءته، فجاء النبی (ص) حتّی قام علینا، فلما رآه القارئ سکت، فسلّم، فقال: ما کنتم تصنعون؟ قلنا یا رسول اللَّه قارئ یقرأ علینا و نحن نستمع الی قراءته. فقال رسول اللَّه (ص): «الحمد للَّه الذی جعل فی امتی من امرت ان اصبر نفسی معهم»، ثم جلس وسطنا لیعدّ نفسه فینا، ثم قال بیده هکذا فحلق القوم و نوّرت وجوههم، فلم یعرف رسول اللَّه (ص) احد. قال: و کانوا ضعفاء المهاجرین، فقال النبیّ (ص): ابشروا صعالیک المهاجرین بالنور التام یوم القیامة، تدخلون الجنة قبل اغنیاء المؤمنین بنصف یوم مقدار خمس مائة عام.

Кутуби рбкми алӣ нафса алрҳмаҳ эй қзӣу авҷаби алӣ нафса лхлқаҳи алрҳмаҳи аиҷобои мؤкдо ,у қил : кутуби злки фии аллўҳи алмҳФўз . Мегуяд : дар лавҳи маҳфӯзи набшат ва воҷиб кард бар хештан ки бар бандагон раҳмат кунад . Ва қил : ҳўи мо қол алнабӣ ( с ) : « лмои қзии аллоҳи алхлқи кутуби ктобои Фҳўи ъндаҳ , фавқи арша : ани раҳматии сабқати ғазабӣ » .

کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ای قضی و اوجب علی نفسه لخلقه الرحمة ایجابا مؤکدا، و قیل: کتب ذلک فی اللوح المحفوظ. میگوید: در لوح محفوظ نبشت و واجب کرد بر خویشتن که بر بندگان رحمت کند. و قیل: هو ما قال النّبی (ص): «لما قضی اللَّه الخلق کتب کتابا فهو عنده، فوق عرشه: انّ رحمتی سبقت غضبی».

Он гуҳ баён кард ки он раҳмат чист ? гуфт : أнаҳи ман амали мнкми сўءо яъне кутуби анаи ман амали мнкми сӯъи бҷҳолаҳ . Ин ҷаҳолати дарин мавзе мазамматаст на клмти маъзират аз кас бад наёяд магари он бади вай аз нодонист , ки ҷоҳили фарои сар гуноҳ шавад ва аз оқибати макрӯҳ он наяндешад .

آن گه بیان کرد که آن رحمت چیست؟ گفت: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً یعنی کتب انه من عمل منکم سوء بجهالة. این جهالت درین موضع مذمت است نه کلمت معذرت از کس بد نیاید مگر آن بد وی از نادانیست، که جاهل فرا سر گناه شود و از عاقبت مکروه آن نیندیشد.

Ибни касӣру абӯи Амру Ҳамзау ксоиии أнаҳи ман амали мнкми бкср алиф хонанд , гӯйанд ки : « кутуб » бмънӣ « қол »аст ,у тақдира : қоли рбкми анаи ман амал , ва ҳамчунин Фأнаҳи ғафур бкср хонанд бар маънии ибтидо , лони мо баъди алФоءи ҳукмаи алобтдоء , лأнаҳи қол : Фأнаҳи ғафури раҳим . Ъосму ибни омири أнаҳи ман амали бФтҳ алиф хонанд бар маънии бадали раҳмати кأнаҳи қол : кутуби анаи ман амал , ва ҳамчунин Фأнаҳи ғафур бФтҳ хонанд бар хабари абтдоءи мзмр , яъне : Фأмраҳи Фأнаҳи ғафури раҳим . Ва нофеъи аввал бФтҳ хонд бар маънии бадал ,у сонӣ бкср хонд бар маънии ибтидо .

ابن کثیر و ابو عمرو و حمزه و کسایی أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ بکسر الف خوانند، گویند که: «کتب» بمعنی «قال» است، و تقدیره: قال ربکم انه من عمل، و همچنین فَأَنَّهُ غَفُورٌ بکسر خوانند بر معنی ابتدا، لانّ ما بعد الفاء حکمه الابتداء، لأنّه قال: فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ. عاصم و ابن عامر أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ بفتح الف خوانند بر معنی بدل رحمت کأنه قال: کتب انّه من عمل، و همچنین فَأَنَّهُ غَفُورٌ بفتح خوانند بر خبر ابتداء مضمر، یعنی: فأمره فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ. و نافع اوّل بفتح خواند بر معنی بدل، و ثانی بکسر خواند بر معنی ابتدا.

Ва кзлк нафасл алоёти набинҳо лаки муфассалаи фии кули ваҷҳи ман амри алднёу алохраҳ .

وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ نبینها لک مفصلة فی کل وجه من امر الدنیا و الآخرة.

Ва лтстбини сиблати алмҷрмини инро бар чаҳор ваҷҳ хондаанд , бар се тоўили аҳли Мадинаи бӯи ҷаъфару нофеъ хондаанд ,у лтстбини бтоء , сиблати бнсб , мухотабат бо Мустафо ( с )аст , маънӣ онаст ки то равшани фарои бинии фарои роҳи муҷримон , яъне бишносӣ кори эшон , ва маълум кунӣ саранҷоми эшон . Дигари ваҷҳу листбини биё , сиблати бнсб , қроءт ёқӯбаст , ҳикоят аз Мустафо ( с ) , яъне :у листбин алрасул сиблати алмҷрмин . То пайғомбари мо равшани фарои сиблат муҷримон бинад . Ва раво бошад ки расӯл ( с ) мухотабасту муроди бони уммат буд . Яъне :у листбинўои сиблати алмҷрмин , эй лиздодўои астбонаҳи лҳо . Сдигри ваҷҳи лтстбини бтоء , сиблати брФъ , қроءти ибн касӣрасту абӯи Амру ибни омиру ҳФс аз ъосм . Чаҳорум «у листбинўо » бёء , сиблати брФъ , қроءти Ҳамза ва ксоиӣасту абӯи бикр аз ъосм « то » аз баҳри тأнис , ва « ё » аз баҳри тақаддуми феъл бар исм дар ҳар ду қроءти маънӣ якеаст . Мегуяд : то пайдо шавад сиблати муҷримон ки эшон саркашеданд пас онкӣ пайғом шуниданд . Син зоидааст дарин ду қроءти пасин , бону астбон , ошкоро шуд , чун : ълоу астълӣу қому астқому ахўоти ин . Ва сиблат бар луғати аҳли ҳиҷоз мؤнсаст , ва бар луғат банӣ темем музаккар . Ва лтстбини сиблати алмҷрмини тақдираи сиблати алмҷрмини ман сиблати алмؤмнин , алои анаи кони мълўмои ФҳзФ , кқўлаҳ : сробили тқикми алҳр яънеу албрд , ФҳзФи лأни алҳри идли алии албрд .

وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ این را بر چهار وجه خوانده‌اند، بر سه تاویل اهل مدینه بو جعفر و نافع خوانده‌اند، وَ لِتَسْتَبِینَ بتاء، سبیل بنصب، مخاطبت با مصطفی (ص) است، معنی آنست که تا روشن فرا بینی فرا راه مجرمان، یعنی بشناسی کار ایشان، و معلوم کنی سرانجام ایشان. دیگر وجه و لیستبین بیا، سبیل بنصب، قراءت یعقوب است، حکایت از مصطفی (ص)، یعنی: و لیستبین الرسول سبیل المجرمین. تا پیغامبر ما روشن فرا سبیل مجرمان بیند. و روا باشد که رسول (ص) مخاطب است و مراد بآن امت بود. یعنی: و لیستبینوا سبیل المجرمین، ای لیزدادوا استبانة لها. سدیگر وجه لتستبین بتاء، سبیل برفع، قراءت ابن کثیر است و ابو عمرو و ابن عامر و حفص از عاصم. چهارم «و لیستبینوا» بیاء، سبیل برفع، قراءت حمزه و کسایی است و ابو بکر از عاصم «تا» از بهر تأنیث، و «یا» از بهر تقدّم فعل بر اسم در هر دو قراءت معنی یکی است. میگوید: تا پیدا شود سبیل مجرمان که ایشان سرکشیدند پس آنکه پیغام شنیدند. سین زائده است درین دو قراءت پسین، بان و استبان، آشکارا شد، چون: علا و استعلی و قام و استقام و اخوات این. و سبیل بر لغت اهل حجاز مؤنّث است، و بر لغت بنی تمیم مذکّر. وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ تقدیره سبیل المجرمین من سبیل المؤمنین، الا انه کان معلوما فحذف، کقوله: سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ یعنی و البرد، فحذف لأن الحر یدل علی البرد.

Қул إнӣ наят أни أъбди аллазӣнаи тдъўни ман дуни аллоҳи кофарони Мустафо ( с )ро тъиир мекарданд ки : дайни падарони бгзошт , ва батонро бгзошт ва хор кард , ва мо ки ин асномро мепарастем бон мепарастем то моро бо аллоҳ наздик гирданд : мо нъбдҳми إлои лиқрбўнои إлии аллоҳи зулфӣ . Раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамад ! эшонро гӯй ки ҷузи аллоҳро сазо нест ки парастанд ,у ҷуз ӯ худованд ва маъбуд нест . Маро нафармуданд ки ӣнони параст . ӣнон махлуқонанду оҷизон ҳамчун шумо .

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کافران مصطفی (ص) را تعییر میکردند که: دین پدران بگذاشت، و بتان را بگذاشت و خوار کرد، و ما که این اصنام را می‌پرستیم بآن می‌پرستیم تا ما را با اللَّه نزدیک گرداند: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی‌. رب العالمین گفت: یا محمد! ایشان را گوی که جز اللَّه را سزا نیست که پرستند، و جز او خداوند و معبود نیست. مرا نفرمودند که اینان پرست. اینان مخلوقان‌اند و عاجزان همچون شما.

إни аллазӣнаи тдъўни ман дуни аллоҳи ибоди أмсолкм ва шумо ки батон мепарастед бҳўо мепарастед на бибинату бурҳон , ва ман бар он нестам ки бар паии ҳўоءи шумо рӯм . Қади зллти إзо ва мо أнои ман алмҳтдини ман пас гумроҳ бошам агар ин батон пурситам ,у ҳаргизи роҳи бароа ҳудо набарам . Чаро ман паии ҳўоءи шумо бояд рафт , ва ман худ бар байнату бурҳони равшанам аз худованди хеш , ва бар ибодати аллоҳ на бар паии ҳўоом ки бар байнати хдоом .

إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُکُمْ و شما که بتان می‌پرستید بهوا می‌پرستید نه ببینت و برهان، و من بر آن نیستم که بر پی هواء شما روم. قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ‌ من پس گمراه باشم اگر این بتان پرستم، و هرگز راه براه هدی نبرم. چرا من پی هواء شما باید رفت، و من خود بر بیّنت و برهان روشنم از خداوند خویش، و بر عبادت اللَّه نه بر پی هواام که بر بیّنت خداام.

إнии алии байнаи ман рабӣу кзбтм ба яъне болбён ,у ҳўи маънии албина , ва шумо он баён ки ман овардаам дурӯғ зан мегиред . Мо ъндии мо тстъҷлўн ба ин ҷавоби нзр ҳорисасту рؤсоءи Қурайш ки мегуфтанд : аӣтнои бъзоби аллоҳи إни канти ман алсодқин . Ва нзр дар ҳтими каъбаи истода буд , ва мегуфт : бори худо ! агар ончӣ Муҳамад мегуяд ҳақасту рост , моро он азоб фирист ки ӯ ваъда медиҳад .

إِنِّی عَلی‌ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ یعنی بالبیان، و هو معنی البیّنة، و شما آن بیان که من آورده‌ام دروغ زن میگیرید. ما عِنْدِی ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ این جواب نضر حارث است و رؤساء قریش که میگفتند: ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ. و نضر در حطیم کعبه ایستاده بود، و میگفت: بار خدا! اگر آنچه محمد میگوید حق است و راست، ما را آن عذاب فرست که او وعده میدهد.

Раб Алъоламин гуфт : ё Муҳамад ! эшонро ҷавоби даҳ ки : мо ъндии мо тстъҷлўн ба .

رب العالمین گفت: یا محمد! ایشان را جواب ده که: ما عِنْدِی ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ.

Чаҳ шитобаст ки мекунед ?у нузул азоб мехоҳед ? он бнздики ман ва тавон ман нест . Ҷой дигар мегуяд :у истъҷлўнки болъзобу луи лои أҷли мсмии лҷоءҳми алъзоб . Он гуҳ гуфт : إни алҳкми إлои ллаҳи ҳукми хдоиросту ҷузи вайро ҳукм нест ,у фурӯи кушодани азоби ҷуз бақадрату илм вай нест . Чун вақти он бар ояд фурӯи кушояд , ва онро мард нест .

چه شتابست که میکنید؟ و نزول عذاب می‌خواهید؟ آن بنزدیک من و توان من نیست. جای دیگر میگوید: وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ وَ لَوْ لا أَجَلٌ مُسَمًّی لَجاءَهُمُ الْعَذابُ. آن گه گفت: إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ حکم خدایراست و جز وی را حکم نیست، و فرو گشادن عذاب جز بقدرت و علم وی نیست. چون وقت آن بر آید فرو گشاید، و آن را مردّ نیست.

Иқс алҳақ бар қроءти ибни касӣру нофеъу ъосм , мегуяд : иқси алқсс алҳақ аллоҳи сухан рост гуяд ,у ҳадис рост кунад , боқии иқзӣ алҳақ хонанд , эй : иқзии алқзоء алҳақ . Аллоҳи кор ки гузораду ҳукм ки кунад бидод кунаду баростӣ . Ва ҳўи хайри алФослини аллазӣнаи иФслўни байн алҳақу алботл .

یَقُصُّ الْحَقَّ بر قراءت ابن کثیر و نافع و عاصم، میگوید: یقص القصص الحق اللَّه سخن راست گوید، و حدیث راست کند، باقی یقضی الحق خوانند، ای: یقضی القضاء الحق. اللَّه کار که گزارد و حکم که کند بداد کند و براستی. وَ هُوَ خَیْرُ الْفاصِلِینَ الذین یفصلون بین الحق و الباطل.

Қул луи أни ъндӣ эй бедӣ , мо тстъҷлўн ба ман алъзоби лқзии алأмри бинӣу бинкму анФсли мо биннои бтъҷили алъқўбаҳ . Мегуяд : агар бадасти ман будӣ он растохез ки бон мешитобид , ва он азоб ки мехоҳед , басари шумо оўрдмӣ , то шуморо бон ҳалок кардамӣ , то ин матолибати якдигари миёни мо бурӣдаи гаштӣ , аз мо матолибати шумо бохалоси ибодат , ва аз шумо матолибати мо бтъҷили уқубат . Ва аллоҳи أълми болзолмин эй ҳўи أълми буқати ъқўбтҳм , Фиؤхрҳми илои вақтау أнои лои аълами злк .

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی ای بیدی، ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ من العذاب لَقُضِیَ الْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ و انفصل ما بیننا بتعجیل العقوبة. میگوید: اگر بدست من بودی آن رستاخیز که بآن می‌شتابید، و آن عذاب که می‌خواهید، بسر شما آوردمی، تا شما را بآن هلاک کردمی، تا این مطالبت یکدیگر میان ما بریده گشتی، از ما مطالبت شما باخلاص عبادت، و از شما مطالبت ما بتعجیل عقوبت. وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِینَ ای هو أعلم بوقت عقوبتهم، فیؤخرهم الی وقته و أنا لا اعلم ذلک.