Қавлаи таъолӣ :у ъндаҳи мФотҳи алғиби мФотҳ хзоӣнаст , ва мафотеҳ мақолед .

قوله تعالی: وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ مفاتح خزائن است، و مفاتیح مقالید.

МФотҳи ҷамъи муфаттиҳу мафотеҳи ҷамъи мифтоҳ . Ва ъндаҳи мФотҳ алғиб ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : « ?ла мақолед алсмоўоту алأрз » , ва ин хзоӣни ғайби он панҷ илманд ки онҷо гуфт : « إни аллоҳи ъндаҳи илми алсоъаҳ » .

مفاتح جمع مفتح و مفاتیح جمع مفتاح. وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ همانست که جای دیگر گفت: «لَهُ مَقالِیدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»، و این خزائن غیب آن پنج علم‌اند که آنجا گفت: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ».

Рӯй ибни умри ан алнабӣ ( с ) қол : « мафотеҳи алғиби хумси лои иълмҳои алои аллоҳ » .

روی ابن عمر انّ النبیّ (ص) قال: «مفاتیح الغیب خمس لا یعلمها الّا اللَّه».

إни аллоҳи ъндаҳи илми алсоъаҳи илои охираи ин ояти ҷавоби он аъробӣаст ки пеш Мустафо шуд ,у маъааи ноқа , Фқол : ан кант набиё Фأхбрнии ъмои фии батни ноқтии ҳзаҳи зикри ҳў ӯ أнсӣ ? ва мо алзии исибнои ғдо ?у маттии имтри алсмоء ?у маттии тқўми алсоъаҳ ?у маттии амўт ? Фнзлт : « إни аллоҳи ъндаҳи илми алсоъаҳ » алоиаҳ .

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ الی آخره این آیت جواب آن اعرابی است که پیش مصطفی شد، و معه ناقة، فقال: ان کنت نبیّا فأخبرنی عمّا فی بطن ناقتی هذه ذکر هو او أنثی؟ و ما الّذی یصیبنا غدا؟ و متی یمطر السّماء؟ و متی تقوم السّاعة؟ و متی اموت؟ فنزلت: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ» الایة.

Ҷамъӣ муфассирон гуфтанд : ки мафотеҳ ғайб онаст ки аз одамиён дар ғайбаст аз рӯзӣу борону нузули азобу саодату шақовату савобу уқобу саранҷоми кору хотамати аъмолу анқзоءи оҷол . Ва гуфтаанд ки : дарин ояти далолат равшанаст ки раби Алъоламин бҳқиқт донад бўдниҳоро пеш аз бӯдан он , иълми ана икўнам лои икўн , ва мо икўни Киеви икўн ? ва мо лои икўни ани луи кони Киеви икўн ? қоли ибни масъӯд : аўтии нбикми кули шайъи ءи алои мафотеҳи алғиб .

جمعی مفسران گفتند: که مفاتیح غیب آنست که از آدمیان در غیب است از روزی و باران و نزول عذاب و سعادت و شقاوت و ثواب و عقاب و سرانجام کار و خاتمت اعمال و انقضاء آجال. و گفته‌اند که: درین آیت دلالت روشن است که رب العالمین بحقیقت داند بودنیها را پیش از بودن آن، یعلم انّه یکون ام لا یکون، و ما یکون کیف یکون؟ و ما لا یکون ان لو کان کیف یکون؟ قال ابن مسعود: اوتی نبیکم کلّ شی‌ء الّا مفاتیح الغیب.

Ва иълми мо фии албр ҳар чаҳ дар биёбонаст ва дар ободон , медонад . Ҳар чаҳ дар хушк заминаст аз наботу тухм ва гиёҳ медонад . Ва ҳар чаҳ дар баҳр зиндагӣ кунад , ва ҳар чаҳ дар он ҳалок шавад ҳама донад . Мо тсқти ман варақаи إлои иълмҳои адади барги дарахтон ҳама донад . Ончӣ бар дарахт бимонад донад ,у ончӣ биўФтд донад ки кӣ ҷудо шуд ? ва чанд бори гирди худ баргашт ? ва чун биФтод ? бар рӯй афтод ё бар пушт ? «у лои ҳубаи фии зулмоти алأрз » ҳеҷ донау тухмӣ дар зер замин науфтад ки на аллоҳ донад ки раст ё нараст . Ончӣ нараст чун шуд ? ва ончӣ раст кӣ раст ? ва чун раст ? ва аз он чаҳ раст ? ва чун шуд ?

وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ هر چه در بیابان است و در آبادان، می‌داند. هر چه در خشک زمین است از نبات و تخم و گیاه میداند. و هر چه در بحر زندگی کند، و هر چه در آن هلاک شود همه داند. ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها عدد برگ درختان همه داند. آنچه بر درخت بماند داند، و آنچه بیوفتد داند که کی جدا شد؟ و چند بار گرد خود برگشت؟ و چون بیفتاد؟ بر روی افتاد یا بر پشت؟ «وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ» هیچ دانه و تخمی در زیر زمین نیفتد که نه اللَّه داند که رست یا نرست. آنچه نرست چون شد؟ و آنچه رست کی رست؟ و چون رست؟ و از آن چه رست؟ و چون شد؟

Ибн аббос гуфт : « фии зулмоти алأрз » яъне фии алсрии таҳти алсхраҳи фии асфали аларзин алсбъ . Ҳар чаҳ дар ҳафтуми табақаи замини зер сахрааст аллоҳ медонад .

ابن عباس گفت: «فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ» یعنی فی الثّری تحت الصّخرة فی اسفل الارضین السبع. هر چه در هفتم طبقه زمین زیر صخره است اللَّه میداند.

Ва лои рутабу лои ёбси إлои фии китоби мубини ин аз ҷавомеъ қуръонаст ки ҳамаи чиз ки дар ҷаҳонаст дар зер онаст . Ҳар чаҳ ҳайвонаст рутабаст , ва ҳар чаҳ мӯоти ёбс .

وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ این از جوامع قرآن است که همه چیز که در جهان است در زیر آنست. هر چه حیوان است رطب است، و هر چه موات یابس.

Ибн аббос гуфт : « алртби алмоءу алёбси албодиаҳ » . Ва гуфтаанд : ҳар чаҳ равед рутабаст , ва ҳар чаҳ наравед ёбс . Абди аллоҳ ҳорис гуфт : ин дарахтону набот заминаст ки аллоҳ донад ки чандтар бимонад ва кӣ хушк гардад . Ва ани нофеъи ани ибни умри ан алнабӣ ( с ) қол : « мо ман заръи алии аларзу лои смори алии алошҷори алои алайҳои мактуб : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим .

ابن عباس گفت: «الرّطب الماء و الیابس البادیة». و گفته‌اند: هر چه روید رطب است، و هر چه نروید یابس. عبد اللَّه حارث گفت: این درختان و نبات زمین است که اللَّه داند که چندتر بماند و کی خشک گردد. و عن نافع عن ابن عمر عن النبیّ (ص) قال: «ما من زرع علی الارض و لا ثمار علی الاشجار الا علیها مکتوب: بسم اللَّه الرحمن الرحیم.

Ризқи фалони бен фалон , Фзлки қавлаи таъолии фии муҳками китоба : ва мо тсқти ман варақаи إлои иълмҳоу лои ҳубаи фии зулмоти алأрзу лои рутабу лои ёбси إлои фии китоби мубин » .

رزق فلان بن فلان، فذلک قوله تعالی فی محکم کتابه: وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ».

Ҷаъфари бен Муҳамад гуфт : алўрқаҳи алсқт ,у алҳбаҳи алўлд ,у зулмоти аларзи алорҳом ,у алртби мо яҳё ,у алёбси мо иқбз ,у кули злки фии китоби мубин .

جعفر بن محمد گفت: الورقة السقط، و الحبّة الولد، و ظلمات الارض الارحام، و الرّطب ما یحیی، و الیابس ما یقبض، و کل ذلک فی کتاب مبین.

Ва қил : алртби лисони алмؤмн , рутаби бзкри аллоҳ ,у алёбси лисони алкоФри лои итҳрки бзкри аллоҳу бмои ирзии аллоҳ . « إлои фии китоби мубин » инро ду маънӣ гуфтаанд : яке онаст ки мусбати фии илми аллоҳи мутқан . Ҳеҷ чиз нест аз рутабу ёбс ки на дар илми худои мусбату муҳками сохта , ва аз он пардохта . Маънии дигар : « إлои фии китоб » яъне асбтаҳи аллоҳи фии китоб қабл халқа , кқўлаҳ : إлои фии китоби ман қабл أни нбрأҳо . Мегуяд ҳеҷ чиз нест ва бшмо нарасад ҳеҷ расӣданӣ ки на аллоҳи онро исбот карда ,у ҳукми ронда , ва дар лавҳи маҳфӯзи набишта , пеш аз офаридан он ,у ишҳди лзлк

و قیل: الرّطب لسان المؤمن، رطب بذکر اللَّه، و الیابس لسان الکافر لا یتحرّک بذکر اللَّه و بما یرضی اللَّه. «إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ» این را دو معنی گفته‌اند: یکی آنست که مثبت فی علم اللَّه متقن. هیچ چیز نیست از رطب و یابس که نه در علم خدا مثبت و محکم ساخته، و از آن پرداخته. معنی دیگر: «إِلَّا فِی کِتابٍ» یعنی اثبته اللَّه فی کتاب قبل خلقه، کقوله: إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها. میگوید هیچ چیز نیست و بشما نرسد هیچ رسیدنی که نه اللَّه آن را اثبات کرده، و حکم رانده، و در لوح محفوظ نبشته، پیش از آفریدن آن، و یشهد لذلک‌

Қавл алнабӣ ( с ) : « кутуби аллоҳи мақодӣри алхлоӣқ қабл ани ихлқи алсмоўоту аларзи бхмсини алифи сана .

قول النبی (ص): «کتب اللَّه مقادیر الخلائق قبل ان یخلق السماوات و الارض بخمسین الف سنة.

Қол :у кони аршаи алии алмоء » .

قال: وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ».

Ва рӯй анаи қол : « ё бо ҳрираҳи ҷеффи алқлми бмои анати лоқ » , ва рӯй анаи қол : « ани аввали мо халқи аллоҳи алқлм , Фқоли актб . Қол : мо актб ? қол : алқдр , мо кон ва мо ҳўи коӣни илои алобд » .

و روی انه قال: «یا با هریرة جفّ القلم بما انت لاق»، و روی انّه قال: «انّ اوّل ما خلق اللَّه القلم، فقال اکتب. قال: ما اکتب؟ قال: القدر، ما کان و ما هو کائن الی الابد».

Агар касе гуяд : чаҳ ҳикматро дар лавҳи маҳфӯзи набшат ? чун худ ҷли ҷалола ҳама медонад ,у буии ҳеҷ чиз фурӯ нашавад ,у дрнгзрд . Ҷавоб онаст ки ҷалоли рубубияту камоли аҳадяти худ бхлқ бинмоед , то маълӯмот аллоҳ бидонанд ,у ҷалоли иззату азимат вай бишносанд ва дар имон ва тоъат бифзоианд , ва бидонанд ки чун авроқу ҳуботу рутабу ёбс ки дар он савобу уқоб набиштааст , шумурданӣ ва нбштнӣаст , аъмолу аҳволи эшон ки дар он савоб ва уқобаст аўлитр ки нависаду шуморад вафо хоҳад , ва низ то он Фриштгон ки муваккиланд бар коиноту ҳодисот , ва ҳар соли онро муқобил мекунанд ва карда бо набиштаи мувофиқи бенанд , азимати аллоҳ бон бидонанд ва ибрат гиранд ва дар бандагӣ бакӯшанд .

اگر کسی گوید: چه حکمت را در لوح محفوظ نبشت؟ چون خود جل جلاله همه میداند، و بوی هیچ چیز فرو نشود، و درنگذرد. جواب آنست که جلال ربوبیت و کمال احدیت خود بخلق بنماید، تا معلومات اللَّه بدانند، و جلال عزّت و عظمت وی بشناسند و در ایمان و طاعت بیفزایند، و بدانند که چون اوراق و حبات و رطب و یابس که در آن ثواب و عقاب نبشته است، شمردنی و نبشتنی است، اعمال و احوال ایشان که در آن ثواب و عقاب است اولیتر که نویسد و شمارد وفا خواهد، و نیز تا آن فریشتگان که موکل‌اند بر کائنات و حادثات، و هر سال آن را مقابل میکنند و کرده با نبشته موافق بینند، عظمت اللَّه بآن بدانند و عبرت گیرند و در بندگی بکوشند.

Ва ҳўи алзии итўФокми боллили иқбзи арўоҳкми ани алтсрФи болнўм , комаи иқбзҳои болмўт , комаи қоли ҷли сноؤаҳ : аллоҳи итўФии алأнФси ҳайни мўтҳоу алтии лами темати фии мномҳо .

وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّیْلِ یقبض ارواحکم عن التصرف بالنوم، کما یقبضها بالموت، کما قال جل ثناؤه: اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنامِها.

Ва ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лкли инсони малики азои номи иأхз нафса ,у ирди илайҳ , ?фони изни аллоҳи фии қабзи рӯҳаи қабза ,у алои ради илайҳ , Фзлки қавла :у ҳўи алзии итўФокми боллил » .

و عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص): «لکل انسان ملک اذا نام یأخذ نفسه، و یردّ الیه، فان اذن اللَّه فی قبض روحه قبضه، و الا ردّ الیه، فذلک قوله: وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّیْلِ».

Ва иълми мо ҷрҳтми болнҳори алҷрҳи алксб ,у ҳўи алъамали болҷўорҳ . Аҷтроҳ иктисобаст ,у бештар дар бад гӯйанд онро ,у ҷавориҳ дар сбоъу тайр ва дар андомони одамии инро ном карданд ки он кӯ асбанд ,у ҷарҳи шаҳодат таънаст дар он , лأнаҳи ман касби алосм ,у алҷроҳаҳи колтънаҳи лأнҳои тъмли болҷорҳаҳ . Сами ибъскми фӣае фии илмаи бкм ва мо тъмлўни Улуғад . Мегуяд : он гуҳи шуморо аз он хоб мебарангезанд дар дониши хеш , ки медонад ки бархезед чаҳ хоҳед кард ?у қил : « ибъскми фӣа » эй фии илмаи бкм . « лиқзии أҷли мсмӣ » яъне аҷали алҳёҳи илои аламут , лтстўФўои аъморкми алмктўбаҳ . Тақдири алоиаҳ :у ҳўи алзии итўФикми боллили сами ибъскми фии алнҳор , алии илми бмои тҷтрҳўни фӣа .

وَ یَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ الجرح الکسب، و هو العمل بالجوارح. اجتراح اکتساب است، و بیشتر در بد گویند آن را، و جوارح در سباع و طیر و در اندامان آدمی این را نام کردند که آن کو اسب‌اند، و جرح شهادت طعن است در آن، لأنّه من کسب الاثم، و الجراحة کالطعنة لأنها تعمل بالجارحة. ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ ای فی علمه بکم و ما تعملون الغد. میگوید: آن گه شما را از آن خواب می‌برانگیزاند در دانش خویش، که میداند که برخیزید چه خواهید کرد؟ و قیل: «یَبْعَثُکُمْ فِیهِ» ای فی علمه بکم. «لِیُقْضی‌ أَجَلٌ مُسَمًّی» یعنی اجل الحیاة الی الموت، لتستوفوا اعمارکم المکتوبة. تقدیر الایة: و هو الّذی یتوفیکم باللّیل ثمّ یبعثکم فی النّهار، علی علم بما تجترحون فیه.

Ва дарин ояти иқомат ҳуҷҷатаст бар мункирони баъс , яъне ки чун қодираст ки турои пас аз хоб мебарангезанд , қодираст ки баъд аз марг барангезанд . Ва дар тавротаст ки : ё ибни одами комаи тноми кзлки тмўт ,у комаи тўқзи кзлки тбъс . « сами إлиаҳи мрҷъкм » фии алохраҳ , « сами инбӣкми бмои кантами тъмлўн » фии алднёи ман хайр ӯ шар ,у ҳозои ваъиди ман аллоҳи ъзу ҷл .

و درین آیت اقامت حجّت است بر منکران بعث، یعنی که چون قادر است که ترا پس از خواب می‌برانگیزاند، قادر است که بعد از مرگ برانگیزاند. و در تورات است که: یا ابن آدم کما تنام کذلک تموت، و کما توقظ کذلک تبعث. «ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ» فی الآخرة، «ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» فی الدّنیا من خیر او شر، و هذا وعید من اللَّه عز و جل.

Ва ҳўи алқоҳри фавқи ибодаи ин фавқятро ду маънӣаст , ва он ҳар ду аллоҳро ҳақасту сазо : яке онкии бмлк ва тавон фавқаст ва бандагон зеранд , азин маънӣ фиръавн гуфт : «у إнои Фўқҳми қоҳрўн » , ва дигар онаст ки аллоҳи фавқ халқаст бзот , чунон ки онҷо гуфт : « ихоФўни рбҳми ман Фўқҳм »у ирсли алайкуми ҳифзаи ман алмлоӣкаҳи иҳсўни аъмолкм .

وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ این فوقیت را دو معنی است، و آن هر دو اللَّه را حق است و سزا: یکی آنکه بملک و توان فوق است و بندگان زیراند، ازین معنی فرعون گفت: «وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ»، و دیگر آنست که اللَّه فوق خلق است بذات، چنان که آنجا گفت: «یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ» و یرسل علیکم حفظة من الملائکة یحصون اعمالکم.

Ҳамонаст ки онҷо гуфт : « ?лаи мъқботи ман байни идиаҳ ва ман халафаи иҳФзўнаҳ » , ва он Фриштгонанд бар бандагон , гўшўонону нигаҳбонони кирдори эшон бар эшон микўшнд , ва эшонро аз балоҳо микўшнд . Ҷой дигар гуфт : «у إни алайкуми лҳоФзин » эй иҳФзўни алайкуми аъмолкм .

همانست که آنجا گفت: «لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ»، و آن فریشتگان‌اند بر بندگان، گوشوانان و نگهبانان کردار ایشان بر ایشان میکوشند، و ایشان را از بلاها میکوشند. جای دیگر گفت: «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ» ای یحفظون علیکم اعمالکم.

Ҷой дигар гуфт : « ва мо أрслўои алайҳими ҳофизин » яъне : ва мо арсли алкФори алии алмؤмнини муҳофизин . Ҳатто إзои ҷоءи أҳдкм аламут ъанд анқзоءи аҷала « тўФтаҳи рслно » яъне малики аламуту аъвона . Ва бар қроءти Ҳамзаи тўФоаҳи болФи ммолаҳ , яъне ба малики аламуту ҳада , кқўлаҳ : « итўФокми малики аламут » . Ва гуфтаанд ки аъвони малики аламут чаҳордаҳанд : ҳафт малоикаи раҳмат ва ҳафт малоикаи азоб , ҳар гуҳ ки рӯҳи бандаи муъмин қабз кунад бмлоӣкаҳ раҳмат диҳад , ва чун қабзи рӯҳ кофар кунад бмлоӣкаҳ азоб диҳад .

جای دیگر گفت: «وَ ما أُرْسِلُوا عَلَیْهِمْ حافِظِینَ» یعنی: و ما ارسل الکفار علی المؤمنین محافظین. حَتَّی إِذا جاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ عند انقضاء اجله «تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا» یعنی ملک الموت و اعوانه. و بر قراءت حمزه توفّاه بالف ممالة، یعنی به ملک الموت و حده، کقوله: «یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ». و گفته‌اند که اعوان ملک الموت چهارده‌اند: هفت ملائکه رحمت و هفت ملائکه عذاب، هر گه که روح بنده مؤمن قبض کند بملائکه رحمت دهد، و چون قبض روح کافر کند بملائکه عذاب دهد.

Сулаймони бен Довӯд ( ъ ) бар малик аламут расед , гуфт : ё малики аламут ! чаро миёни мардумон адл накунӣ ? якеро рӯзгории фарогузорӣ , ва якеро базӯдӣ биҷӯоне мебарӣ ? гуфт : ё сулаймон ! ин кори бадаст ман нест , ва бар ман ҷуз фармон бурдорӣ нест .

سلیمان بن داود (ع) بر ملک الموت رسید، گفت: یا ملک الموت! چرا میان مردمان عدل نکنی؟ یکی را روزگاری فرا گذاری، و یکی را بزودی بجوانی میبری؟ گفت: یا سلیمان! این کار بدست من نیست، و بر من جز فرمان برداری نیست.

Саҳифае бмн диҳанд , ном ҳар яке бар он набишта ,у рӯзгори умру анфоси эшон шимурда ,у маро дар он ҳеҷ тасарруф на , чунон ки фармойанд мекунам . Ва дар осори омада ки : шаби нимаи шаъбони он саҳифаи бадаст вай диҳанд , ҳар кро дар он соли қабзи рӯҳ бояд кард , номаш дар он саҳифа оварда . Яке бъморт машғӯл гашта , яке дил бар арӯсии ниҳода , яке бо дайгарӣ хусумат даргирифта , ҳар яке корӣу бозории барсохта ,у номи эшон дар он саҳифа исбот карда . Мустафо ( с ) гуфт : « тбнўни мо лои тскнўн !у тҷмъўни мо лои тأклўн !у тأмлўни мо лои тдркўн ! кам ман мстқбли явми лои исткмлаҳу мунтазири ғди лои иблғаҳ ! » .

صحیفه‌ای بمن دهند، نام هر یکی بر آن نبشته، و روزگار عمر و انفاس ایشان شمرده، و مرا در آن هیچ تصرف نه، چنان که فرمایند میکنم. و در آثار آمده که: شب نیمه شعبان آن صحیفه بدست وی دهند، هر کرا در آن سال قبض روح باید کرد، نامش در آن صحیفه آورده. یکی بعمارت مشغول گشته، یکی دل بر عروسی نهاده، یکی با دیگری خصومت درگرفته، هر یکی کاری و بازاری برساخته، و نام ایشان در آن صحیفه اثبات کرده. مصطفی (ص) گفت: «تبنون ما لا تسکنون! و تجمعون ما لا تأکلون! و تأملون ما لا تدرکون! کم من مستقبل یوم لا یستکمله و منتظر غد لا یبلغه!».

Сами рдўои إлии аллоҳ яъне алъбоди ирдўни болмўти илои аллоҳ , яъне илои алмўзъи алзии лои имлки алҳкми алайҳими фӣаи алои аллоҳ . Пас он гуҳи ин бандагонро пас аз марг бо маҳшар қиёмат баранд , то аллоҳ бар эшон ҳукм кунад . « мўлоҳм алҳақ » он худовандӣ ки мавлои эшон баростӣ ӯст ,у ҳоким бсзо ӯст . « мўлиҳм » агар бар умум бароне , маънии мавло Сайидасту молик , то кофару муъмин дар таҳт он шавад , ва агар тахсӣс кунӣ бар муъминон , маънии мавло валеу Носир буд ,у кофарон дар он нашаванд , ки ҷой дигар гуфт : « злки бأни аллоҳи мавлои аллазӣнаи омнўоу أни алкоФрини лои мавлои ?лаам » . « أлои ?лаи алҳкм » алқзоءу аламри Фиҳми дуни халқа , «у ҳўи أсръи алҳосбин » лأнаҳи лои иҳтоҷи илои равияу фикрау ақди яд ,у ҳисобаи асраъи ман лмҳи албср .

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ یعنی العباد یردّون بالموت الی اللَّه، یعنی الی الموضع الذی لا یملک الحکم علیهم فیه الا اللَّه. پس آن گه این بندگان را پس از مرگ با محشر قیامت برند، تا اللَّه بر ایشان حکم کند. «مَوْلاهُمُ الْحَقِّ» آن خداوندی که مولی ایشان براستی اوست، و حاکم بسزا اوست. «مولیهم» اگر بر عموم برانی، معنی مولی سیّد است و مالک، تا کافر و مؤمن در تحت آن شود، و اگر تخصیص کنی بر مؤمنان، معنی مولی ولی و ناصر بود، و کافران در آن نشوند، که جای دیگر گفت: «ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِینَ لا مَوْلی‌ لَهُمْ». «أَلا لَهُ الْحُکْمُ» القضاء و الامر فیهم دون خلقه، «وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِینَ» لأنه لا یحتاج الی رویة و فکرة و عقد ید، و حسابه اسرع من لمح البصر.

Ани ъоӣшаҳ : ани расӯли аллоҳ ( с ) , қол : « лӣси аҳади иҳосби явми алқёмаҳи алои ҳлк » .

عن عائشة: انّ رسول اللَّه (ص)، قال: «لیس احد یحاسب یوم القیامة الا هلک».

Қиллат : ӯ лӣси иқўли аллоҳ : « ФсўФи иҳосби ҳсобои исиро ? қол : « анмои злки алърз ,у локини ман нўқши алҳсоби ҳлк » .

قلت: او لیس یقول اللَّه: «فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً؟ قال: «انما ذلک العرض، و لکن من نوقش الحساب هلک».

Қул ман инҷикми ман зулмоти албру албҳри зулмоти албри зулмаи аллилу зулмаи алсҳобу зулмаи алғбор ,у зулмоти албҳри зулмаи аллилу зулмаи алсҳобу зулмаи аломўоҷ .

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ظلمات البر ظلمة اللیل و ظلمة السّحاب و ظلمة الغبار، و ظلمات البحر ظلمة اللیل و ظلمة السحاب و ظلمة الامواج.

Зулмот дар қуръон бар ду ваҷҳ ояд : яке бмънии аҳўолу шдоӣд , чунон ки дарин оятаст ва дар сӯраи алнмл : أмни иҳдикми фии зулмоти албру албҳр яъне фии аҳўоли албру албҳр .

ظلمات در قرآن بر دو وجه آید: یکی بمعنی اهوال و شدائد، چنان که درین آیت است و در سورة النّمل: أَمَّنْ یَهْدِیکُمْ فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ یعنی فی اهوال البر و البحر.

Ваҷҳи дувуми злмотсти бмънии се хислат , чунон ки дар сӯра алзмр гуфт : хлқои ман баъди халқи фии зулмоти слос яъне албтну алмшимаҳу алрҳм . Ва дар сӯра алонбёء гуфт : Фнодии фии алзлмот яъне зулмаи аллилу зулмаи алмоءу зулмаи батни алҳўт . Ва дар сӯра алнўр гуфт : أўи кзлмоти фии баҳри лаҷии илои қавла « зулмоти баъзҳо фавқи баъз » яъне ба алкФр .

وجه دوم ظلماتست بمعنی سه خصلت، چنان که در سورة الزمر گفت: خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ یعنی البطن و المشیمة و الرحم. و در سورة الانبیاء گفت: فَنادی‌ فِی الظُّلُماتِ یعنی ظلمة اللیل و ظلمة الماء و ظلمة بطن الحوت. و در سورة النور گفت: أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ الی قوله «ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ» یعنی به الکفر.

Иқўл : қалби мзлми фии садри мзлми фии ҷасади мзлм .

یقول: قلب مظلم فی صدر مظلم فی جسد مظلم.

Қул ман инҷикми ман зулмоти албру албҳри ин саволи тавбих ва тқриъаст , мегуяд : ё Муҳамади азин кофарони Макка дар пресс , яъне дарин саволи эшонро маломат кун , ва бигӯӣ : « ман инҷикм » он кист ки шуморо раҳанд аз аҳўолу шдоӣд бару баҳр ? « тдъўнаҳи тзръоу хФиаҳ » эй ълониаҳу саро . Қроءти ъосми брўоити абӯи бикри хФиаҳи бкср хоءаст ва маънӣ ҳамонаст . « лӣни анҷитнои ман ҳзаҳ » ъосму Ҳамзау ксоиӣ « лӣни أнҷонои ман ҳзаҳ » хонанд . ӣнҷои қавл мзмраст , яъне : иқўлўни лӣни анҷитно . Қавл фурӯ гузошт ки он аз « тдъўнаҳ » худ берун ояд . « ман ҳзаҳ » яъне : ман ҳзаҳи алхиФаҳ ,у қил : ман ҳзаҳи алблиаҳ . « лнкўнни ман алшокрин » ллаҳ , фии ҳзаҳи алнъм , Фнўҳдаҳ .

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ این سؤال توبیخ و تقریع است، میگوید: یا محمد ازین کافران مکه در پرس، یعنی درین سؤال ایشان را ملامت کن، و بگوی: «مَنْ یُنَجِّیکُمْ» آن کیست که شما را رهاند از اهوال و شدائد بر و بحر؟ «تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً» ای علانیة و سرّا. قراءت عاصم بروایت ابو بکر خفیة بکسر خاء است و معنی همانست. «لئن انجیتنا من هذه» عاصم و حمزه و کسایی «لئن أنجانا من هذه» خوانند. اینجا قول مضمر است، یعنی: یقولون لئن انجیتنا. قول فرو گذاشت که آن از «تدعونه» خود بیرون آید. «مِنْ هذِهِ» یعنی: من هذه الخیفة، و قیل: من هذه البلیّة. «لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ» للَّه، فی هذه النّعم، فنوحّده.

Қул аллоҳи инҷикми минҳои ъосму Ҳамзау ксоиӣ « инҷикм » бтшдид хонанд ,у боқии бтхФиФ ,у маънӣ ҳар ду яксонаст . « минҳо » яъне ман тлки алшдоӣду алмҳн , « ва ман кули крб » эй ғаму блоء . « сами антм » ё мъшри алкФор ! « тшркўн » фии ҳоли алрхоء . Ин дар шаъни Қурайш фурӯ омад ки мусофирон буданд дар бару баҳр . Чун эшонро дар он хатарӣ пеш омадӣ , ё бими ҳалок , даст дар дуо ва тазаррӯъ мезаданд , ва аз худои бохалос наҷот мехостанд . Чун эшонро аз он хатару бими амн падед омадӣу наҷот , бози дигари бораи басари куфру бути парастии хеш мебоз шуданд . Раби алъзаҳи эшонро дарин оят тавбих мекунад , ва аз неки худои худу бади бандагии эшон хабар медиҳад . Пас дарин ояти дигари эшонро бим дод ва хабар кард ки : ман қодираму тавоно ки баъди азин шуморо ҳалок кунам , гуфт : қул ҳўи алқодри ин ояти басаи бори омада аз осмон : аввали ин фурӯ омад ки қул ҳўи алқодри алии أни ибъси алайкуми ъзобои ман Фўқкми гӯй ӯ қодираст ки бар шумо азобии ангезад аз зери шумо , об , чунон ки қавми Нӯҳро фиристод , ё бод , чунон од , ё бонг , чунон самуд . ё зилла , чунон қавми Шуайб , ё ҳосб , чунон мؤтФкот . Ва дурустаст хабар аз ҷобири Ансорӣ ки расӯли худо ( с ) гуфт он гуҳ ки ин фурӯ омад : аъўзи бўҷҳк .

قُلِ اللَّهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْها عاصم و حمزه و کسایی «ینجّیکم» بتشدید خوانند، و باقی بتخفیف، و معنی هر دو یکسانست. «منها» یعنی من تلک الشّدائد و المحن، «و من کلّ کرب» ای غمّ و بلاء. «ثمّ انتم» یا معشر الکفّار! «تشرکون» فی حال الرخاء. این در شأن قریش فرو آمد که مسافران بودند در بر و بحر. چون ایشان را در آن خطری پیش آمدی، یا بیم هلاک، دست در دعا و تضرّع می‌زدند، و از خدا باخلاص نجات میخواستند. چون ایشان را از آن خطر و بیم امن پدید آمدی و نجات، باز دیگر باره بسر کفر و بت پرستی خویش می‌باز شدند. رب العزة ایشان را درین آیت توبیخ میکند، و از نیک خدایی خود و بد بندگی ایشان خبر میدهد. پس درین آیت دیگر ایشان را بیم داد و خبر کرد که: من قادرم و توانا که بعد ازین شما را هلاک کنم، گفت: قُلْ هُوَ الْقادِرُ این آیت بسه بار آمده از آسمان: اوّل این فرو آمد که قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلی‌ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِکُمْ گوی او قادر است که بر شما عذابی انگیزد از زیر شما، آب، چنان که قوم نوح را فرستاد، یا باد، چنان عاد، یا بانگ، چنان ثمود. یا ظلة، چنان قوم شعیب، یا حاصب، چنان مؤتفکات. و درست است خبر از جابر انصاری که رسول خدا (ص) گفت آن گه که این فرو آمد: اعوذ بوجهک.

Ҷабраил рафт , ва пас он боз омад , ва гуфт : « ӯ ман таҳти арҷлкм »

جبرئیل رفت، و پس آن باز آمد، و گفت:«او من تحت ارجلکم»

ё азобӣ фиристад аз зери пойҳои шумо , чун хсФи қоруну ғарқи фиръавн . Расӯли худо ( с ) гуфт : аъўзи бўҷҳк .

یا عذابی فرستد از زیر پایهای شما، چون خسف قارون و غرق فرعون. رسول خدا (ص) گفت: اعوذ بوجهک.

Пас рафт , ва боз омад ва гуфт : « ӯ илбскми шиъоу изиқи бъзкми бأси баъз »

پس رفت، و باز آمد و گفت: «او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم بأس بعض»

Ки ( 1 ) ин омад расӯл худо гуфт : « ҳозои аҳўн » ,у брўоитӣ « ҳозои аиср » .

که (۱) این آمد رسول خدا گفت: «هذا اهون»، و بروایتی‌ «هذا ایسر».

Донист ки ло бадаст аз се яке , гуфт : ин осонтар ин хилофҳоу ъсбитҳои аввал дарозаст ,у охири дарди мо ҳама аз онаст .

دانست که لا بد است از سه یکی، گفت: این آسان‌تر این خلافها و عصبیتها اول دراز است، و آخر درد ما همه از آنست.

1 « ки » бқринаҳи мавориди дигар аз ҳамин китоби бмънӣ « чун »аст .

۱ «که» بقرینه موارد دیگر از همین کتاب بمعنی «چون» است.

Ва рӯй ани ибни аббоси анаи қол : алъзоби алзии ман Фўқҳми амроءи алсўء ,у алзии ман тҳтҳми убайди алсўء « أўи илбскми шиъоу изиқи бъзкми бأси баъз » алои ҳўоءи алмхтлФаҳ .

و روی عن ابن عباس انّه قال: العذاب الذی من فوقهم امراء السوء، و الّذی من تحتهم عبید السوء «أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ» الا هواء المختلفة.

Қоли алклбӣ : лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи шқти алӣ алнабӣ ( с ) машқаи шадида , Фқол : ё Ҷабраил ! мо бқоءи умматии алии злк , Фқол : анмои анои абди мслк , Фодъи рбк . Фқоми расӯли аллоҳ ( с ) Фтўзأу слӣу сأли рабаи ани лои ибъси алии умматаи ъзобои ман Фўқҳму лои ман таҳти арҷлҳму лои илбсҳми шиъоу лои изиқи бъзҳми бأси баъз . Фнзли Ҷабраили Фқол : ани аллоҳи самъи мқолтку анаи иҷораами ман хислатин ,у лами иҷрҳми ман хислатин , иҷораами ани лои ибъси алайҳими ъзобои ман Фўқҳму лои ман таҳти арҷлҳм ,у лами иҷрҳми ман ани илбсҳми шиъо ,у изиқи бъзҳми бأси баъз , қол : ё Ҷабраил ! Фмои бқоءи умматӣ , қоли сили аллоҳи лأмтк , Фқоми расӯли аллоҳ ( с ) Фтўзأу слии сами сأли раба , Фнзли Ҷабраили Фқол : ани аллоҳи иқўл : анои арслнои ман қблки рслои илои қўмҳми Фсдқҳми мсдқўн ,у кзбҳми мкзбўн , сами лами имнънои ани нбтлии аллазӣнаи зъмўои анҳми мؤмнўни ман баъди қабзи анбёӣҳми бблоءи иърФи фӣаи садақаами ман кзбҳм . Сам назул : ?илами أи ҳасби анноси أни итркўои أни иқўлўои омнои илои қавла :у лиълмни алкозбин . Фқол : лои бади ман фитнаи тбтлии баҳои аломаҳи баъди набӣҳо литбини алсодқи ман алкозб » .

قال الکلبی: لما نزلت هذه الایة شقّت علی النبی (ص) مشقّة شدیدة، فقال: یا جبرئیل! ما بقاء امتی علی ذلک، فقال: انّما انا عبد مثلک، فادع ربک. فقام رسول اللَّه (ص) فتوضّأ و صلّی و سأل ربّه ان لا یبعث علی امّته عذابا من فوقهم و لا من تحت ارجلهم و لا یلبسهم شیعا و لا یذیق بعضهم بأس بعض. فنزل جبرئیل فقال: ان اللَّه سمع مقالتک و انّه اجارهم من خصلتین، و لم یجرهم من خصلتین، اجارهم ان لا یبعث علیهم عذابا من فوقهم و لا من تحت ارجلهم، و لم یجرهم من ان یلبسهم شیعا، و یذیق بعضهم بأس بعض، قال: یا جبرئیل! فما بقاء امّتی، قال سل اللَّه لأمّتک، فقام رسول اللَّه (ص) فتوضّأ و صلی ثمّ سأل ربه، فنزل جبرئیل فقال: انّ اللَّه یقول: انّا ارسلنا من قبلک رسلا الی قومهم فصدّقهم مصدقون، و کذّبهم مکذّبون، ثمّ لم یمنعنا ان نبتلی الّذین زعموا انهم مؤمنون من بعد قبض انبیائهم ببلاء یعرف فیه صدقهم من کذبهم. ثمّ نزل: الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا الی قوله: وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ. فقال: لا بدّ من فتنة تبتلی بها الامّة بعد نبیّها لیتبیّن الصّادق من الکاذب».

« анзр Киев насарф алоёт » яъне алъломоти фии умӯри штии ман алвони алъзоб .

«انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ» یعنی العلامات فی امور شتّی من الوان العذاب.

« лълҳми иФқҳўн » лакии иФқҳўои ани аллоҳи мо байни ?лаам , ФихоФўаҳ ,у иўҳдўаҳ .

«لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ» لکی یفقهوا عن اللَّه ما بیّن لهم، فیخافوه، و یوحدوه.

Ва кизб ба яъне болқрон , « қўмк » яъне қришо «у ҳў алҳақ » ҷоء ман ъанд аллоҳ .

وَ کَذَّبَ بِهِ یعنی بالقرآن، «قَوْمُکَ» یعنی قریشا «وَ هُوَ الْحَقُّ» جاء من عند اللَّه.

« қул лсти алайкуми бўкил » ин мансӯхаст боити сайф .

«قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ» این منسوخ است بآیت سیف.

Лкли нбإи мустақар яъне лўқўъи кули шаъни ҳайн , кқўлаҳ : «у лтълмни нбأаҳи баъди ҳайн » . Саёқи ин сухан бар сиблат таҳдидаст , яъне : лкли хабари ихбраҳи аллоҳи вақту макони иқъи фӣаи ман ғайри халаф . «у сўФи тълмўн » мо кон манеҳ фии алднёи ФстърФўнаҳ , ва мо кон манеҳ фии алохраҳи ибдўи лакам яъне алъзоби алзии кони бъдҳми фии алднёу алохраҳ .

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ یعنی لوقوع کل شأن حین، کقوله: «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ». سیاق این سخن بر سبیل تهدید است، یعنی: لکلّ خبر یخبره اللَّه وقت و مکان یقع فیه من غیر خلف. «وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ» ما کان منه فی الدّنیا فستعرفونه، و ما کان منه فی الآخرة یبدو لکم یعنی العذاب الّذی کان بعدهم فی الدّنیا و الآخرة.