Қавлаи таъолӣ :у إзои раъйати аллазӣнаи ихўзўни фии оётнои хавз номӣаст ки ботилро гӯйанд , ҳақро нгўинд , чунон ки гуфт : « ва кно нахавз маъаи алхоӣзин » ,у хзтми колзии хозўо , « фии хўзҳми илъбўн » . Ва асли алхўзи алдхўли фии алшии ءи алии тлўс ба ,у қили ҳўи алхлт ,у кули шайъи ءи хзтаҳи Фқди хлттаҳ , ва манеҳ хози алмоءи болъсли хилта . Ва хавз дар оёт онаст ки пайғомбарроу қуръонро дурӯғ зан гиранд , ва бидон истеҳзо кунанд , ва ботил шимуранд . Ва ин он буд ки кофарони Макка чун аз муъминон қуръон мешуниданд онро таън мезаданд ва носазо мегуфтанд . Садӣ гуфт : мушрикон бо муъминон наменишастанд , ва дар расӯли худо ( с ) таън мекарданд , ва носазо мегуфтанд . Раби Алъоламин эшонро аз он наҳй кард , гуфт : ё Муҳамад ! чун мушриконро бинӣ ки дар қуръон таън кунанд ва носазо гӯйанд , бо эшон манишин , ва аз эшон рӯй гардон . Ва бо муъминон ҳамин гуфт ки : чун кофарон дар расӯл ( с ) таън кунанд ва ӯро носазо гӯйанд , бо эшон мншинид , ва аз эшон рӯй бгрдонид . « лои тқъдўо » маънӣ онаст ки мншинид , ва он кас ки нишаста буд , ин бо вай ҳам гӯйанд , аммо « лои тҷлс » зиштаст дарин мавзе , ки он бар пои истодаро гӯйанд .

قوله تعالی: وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا خوض نامی است که باطل را گویند، حق را نگویند، چنان که گفت: «وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ»، وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا، «فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ». و اصل الخوض الدخول فی الشی‌ء علی تلوّث به، و قیل هو الخلط، و کل شی‌ء خضته فقد خلطته، و منه خاض الماء بالعسل خلطه. و خوض در آیات آنست که پیغامبر را و قرآن را دروغ زن گیرند، و بدان استهزا کنند، و باطل شمرند. و این آن بود که کافران مکّه چون از مؤمنان قرآن میشنیدند آن را طعن میزدند و ناسزا میگفتند. سدی گفت: مشرکان با مؤمنان نمی‌نشستند، و در رسول خدا (ص) طعن میکردند، و ناسزا میگفتند. رب العالمین ایشان را از آن نهی کرد، گفت: یا محمد! چون مشرکان را بینی که در قرآن طعن کنند و ناسزا گویند، با ایشان منشین، و از ایشان روی گردان. و با مؤمنان همین گفت که: چون کافران در رسول (ص) طعن کنند و او را ناسزا گویند، با ایشان منشینید، و از ایشان روی بگردانید. «لا تقعدوا» معنی آنست که منشینید، و آن کس که نشسته بود، این با وی هم گویند، امّا «لا تجلس» زشت است درین موضع، که آن بر پای ایستاده را گویند.

Ва إмои инсинки қроءти ибни омир инсинкаст , насӣ инсӣ ,у инсии инсӣ , бмънӣ якеанд , ҳамчун ғрмтаҳу أғрмтаҳ . « Фмҳли алкоФрини أмҳлҳм » .

وَ إِمَّا یُنْسِیَنَّکَ قراءت ابن عامر ینسّینّک است، نسّی ینسّی، و انسی ینسی، بمعنی یکی‌اند، همچون غرّمته و أغرمته. «فَمَهِّلِ الْکافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ».

Ва агар шайтон ин наҳй мо бар ту фаромӯш кунад , ва бо эшон биншинӣ , чун бо ёдат ояд бархез , ва низ манишин . Ва тафсири ин онҷоаст ки гуфт : « ва қад назул алайкуми фии алкитоби أни إзои смътм » алоиаҳ . Пас муъминон гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! ҳар гоҳ ки эшон такзиби оранд , ва истеҳзо кунанд , ва дар ботил хавз кунанд , агар мо бархезем ва нанишинем пас натавонем ки дар масҷид ҳаром биншинем , ва натавонем ки гирди каъба тавоф кунем . Чун эшон чунин гуфтанд раби алъзаҳ рухсат дод нишастан бо эшон , бшрти онкии эшонро панд диҳанд ва тзкир кунанд , гуфт : « ва мо алии аллазӣнаи итқўн » алшрку алкбоӣру алФўоҳши ман ҳисоби алхоӣзин « ман шайъи ء » эй : ман осомҳм «у локини зикрӣ » насби алии алмсдр яъне зкрўҳми зикрӣ , ва раво бошад ки мавзеи он рафъ бошад , яъне : алайкуми зикрӣ , эй алайкуми ани тзкрўҳм . « лълҳми итқўн » алхўзи азои възтмўҳм . Ибн аббос гуфт ки : муъминон гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! агар мо аз эшон эъроз кунем , ва эшонро бон хавз бигзорем ,у бози нрним , тарсим ки гунаҳкор шавем . Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : ва мо алии аллазӣнаи итқўни ман ҳсобҳм эй ман осоми алхоӣзин « ман шайъи ء » ,у локини амреи алмؤмнини бҳҷрони алхоӣзини тзкири ллхоӣзин . « лълҳми итқўн » алхўзи фии алботл , яъне азои қмтми анҳуам мнъҳми злки ман алхўзу алостҳзоء , Фأнкрўои қёмкми анҳуам , Фикўни злки тзкиро . Саид ҷбир гуфт : чун мусулмонони бмдинаҳ ҳиҷрат карданд , мунофиқон бо мусулмонон менишастанд , ва чун қуръон мешуниданд хавз ва истеҳзо мекарданд , чунон ки мушрикон дар Макка мекарданд . Мусулмонон гуфтанд : бар мо ҳараҷ нест дарин маҷоласт , ки аллоҳи моро дар он рухсат дода , ва аз хавзи эшон бар мо ҳеҷ чиз нест .

و اگر شیطان این نهی ما بر تو فراموش کند، و با ایشان بنشینی، چون با یادت آید برخیز، و نیز منشین. و تفسیر این آنجا است که گفت: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ» الایة. پس مؤمنان گفتند: یا رسول اللَّه! هر گاه که ایشان تکذیب آرند، و استهزا کنند، و در باطل خوض کنند، اگر ما برخیزیم و ننشینیم پس نتوانیم که در مسجد حرام بنشینیم، و نتوانیم که گرد کعبه طواف کنیم. چون ایشان چنین گفتند رب العزّة رخصت داد نشستن با ایشان، بشرط آنکه ایشان را پند دهند و تذکیر کنند، گفت: «وَ ما عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ» الشّرک و الکبائر و الفواحش من حساب الخائضین «مِنْ شَیْ‌ءٍ» ای: من آثامهم «وَ لکِنْ ذِکْری‌» نصب علی المصدر یعنی ذکّروهم ذکری، و روا باشد که موضع آن رفع باشد، یعنی: علیکم ذکری، ای علیکم ان تذکّروهم. «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» الخوض اذا وعظتموهم. ابن عباس گفت که: مؤمنان گفتند: یا رسول اللَّه! اگر ما از ایشان اعراض کنیم، و ایشان را بآن خوض بگذاریم، و باز نرنیم، ترسیم که گنهکار شویم. رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: وَ ما عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ ای من آثام الخائضین «مِنْ شَیْ‌ءٍ»، و لکن امری المؤمنین بهجران الخائضین تذکیر للخائضین. «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» الخوض فی الباطل، یعنی اذا قمتم عنهم منعهم ذلک من الخوض و الاستهزاء، فأنکروا قیامکم عنهم، فیکون ذلک تذکیرا. سعید جبیر گفت: چون مسلمانان بمدینه هجرت کردند، منافقان با مسلمانان می‌نشستند، و چون قرآن می‌شنیدند خوض و استهزا میکردند، چنان که مشرکان در مکّه میکردند. مسلمانان گفتند: بر ما حرج نیست درین مجالست، که اللَّه ما را در آن رخصت داده، و از خوض ایشان بر ما هیچ چیز نیست.

Раби алъзаҳ дар Мадинаи он оят фиристод ки дар сӯра алнсоءаст : ва қад назул алайкуми фии алкитоби алоиаҳ , ва ин оят ки ва мо алии аллазӣнаи итқўни мансӯхи гашт .

رب العزّة در مدینه آن آیت فرستاد که در سورة النساء است: وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ الایة، و این آیت که وَ ما عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ منسوخ گشت.

Ва зри аллазӣнаи атхзўои динҳми алоиаҳи ин лафзӣаст аз алфози таҳдид ва аз алфози тҳоўн . Дар ваъид гӯйанд : зрнӣу Флоно , ва дар тҳоўн гӯйанд : зри Флонои фии кзо ,у зарраи иФъли кзо ,у қуръони ҷойҳо баҳри ду нотиқ . Мегуяд : гузори эшонро яъне боки мадор аз эшону хори дори эшонро ки дайн худ бибозӣ гирифтанд , яъне : атхзўои дайни алисломи лъбо эй ботиллоу лҳўои анҳу . «у ғртҳми алҳёҳи алднё » ани динҳми алислом . Ибн аббос гуфт : ин дар шаъни кофарони Маккау тарсоёну ҷуҳудон фурӯ омад , ки раби алъзаҳ ҳар гуруҳеро идӣ кард , ва ҳар қавмӣ дар иди хеши бботлу бозӣу нишоту тараб машғӯл шуданд магари уммати Муҳамад ( с ) , ки эшон иди худ мавсим тоъат сохтанд , намози ҷамоату зикри фаровону такбиру тҳлилу қурбон . Раб алъзаҳ мегуяд : гузори эшонро ки дар иди худ бботлу беҳудаи машғӯли гаштанд ,у бзндгонии дунё ғарра шуданд . «у зикр ба » эй болқрон ,у қил : бонзорку блоғк . Ва панди даҳ ӣнонро бпиғом ки гузорӣу бим ки намое . « أни тбсл » яъне : ман қабл ани тбсли нафаси бмои касбат . Абсли алрҷли азои дафъи илоашад алҳлок , пеш аз онкии тани кофарро Фросхттар гирифтан диҳанд . Ва қил : « أни тбсли нафас » яъне ман қабл ани тҳлки нафаси бмои амалату тҳбси фии алнор . Қоли қтодаҳ : ҳзаҳи алоиаҳи мансӯха , насхҳо қавла : « Фоқтлўои алмшркин » ,у қоли муҷоҳид : листи мансӯхаи лأнаҳи алии алтҳдди кқўлаҳ : « зрнӣ ва ман хилқати вҳидо » .

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ الایة این لفظی است از الفاظ تهدید و از الفاظ تهاون. در وعید گویند: ذرنی و فلانا، و در تهاون گویند: ذر فلانا فی کذا، و ذره یفعل کذا، و قرآن جایها بهر دو ناطق. میگوید: گذار ایشان را یعنی باک مدار از ایشان و خوار دار ایشان را که دین خود ببازی گرفتند، یعنی: اتخذوا دین الاسلام لعبا ای باطلا و لهوا عنه. «وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا» عن دینهم الاسلام. ابن عباس گفت: این در شأن کافران مکّه و ترسایان و جهودان فرو آمد، که رب العزّة هر گروهی را عیدی کرد، و هر قومی در عید خویش بباطل و بازی و نشاط و طرب مشغول شدند مگر امّت محمّد (ص)، که ایشان عید خود موسم طاعت ساختند، نماز جماعت و ذکر فراوان و تکبیر و تهلیل و قربان. رب العزّة میگوید: گذار ایشان را که در عید خود بباطل و بیهوده مشغول گشتند، و بزندگانی دنیا غرّه شدند. «وَ ذَکِّرْ بِهِ» ای بالقرآن، و قیل: بانذارک و بلاغک. و پند ده اینان را بپیغام که گزاری و بیم که نمایی. «أَنْ تُبْسَلَ» یعنی: من قبل ان تبسل نفس بما کسبت. ابسل الرّجل اذا دفع الی اشدّ الهلاک، پیش از آنکه تن کافر را فراسخت‌تر گرفتن دهند. و قیل: «أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ» یعنی من قبل ان تهلک نفس بما عملت و تحبس فی النار. قال قتادة: هذه الایة منسوخة، نسخها قوله: «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ»، و قال مجاهد: لیست منسوخة لأنّه علی التهدّد کقوله: «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً».

Лӣси лҳои ман дуни аллоҳ валеу лои шафиъ дар номи худованди ҷли ҷалола валеу мавло якеаст , ва он аз вилоятаст бФтҳ ваов бмънии нусрат ,у ончӣ дар сӯра алръд гуфт : « вол » , он аз вилоятаст бкср ваов , ва он тамаллукаст . «у إни тъдли кули адл » яъне :у ани туфади нафаси кули Фдоءи лои иؤхзи алФдоءи минҳо . Ин адл эдар фидоаст , аз баҳри онкии он чиз ки тани хеши бон мебоз харанд он чизи ҳамтоӣ тан мениҳанд ,у адл он мекунанд ,у адли баробар кардан ҳар чиз бо дайгарӣ буду ҳомтои сохтан , ва ҳар ду чиз аз он адласту ъдил чун над ва надид . Мегуяд : агар тании фардо ҳар ки буд аз кофарон , хештани бози хариди баҳамаи фидойӣ . Ҷои дигар тафсир кард , гуфт : мли ءи алأрзи зҳбо . Ҷой дигар гуфт : луи иФтдии ман азоби иўмӣзи ббниаҳ .

لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفِیعٌ در نام خداوند جل جلاله ولی و مولی یکی است، و آن از ولایت است بفتح واو بمعنی نصرت، و آنچه در سورة الرعد گفت: «وال»، آن از ولایت است بکسر واو، و آن تملّک است. «وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ» یعنی: و ان تفد نفس کل فداء لا یؤخذ الفداء منها. این عدل ایدر فدا است، از بهر آنکه آن چیز که تن خویش بآن می‌باز خرند آن چیز همتای تن مینهند، و عدل آن میکنند، و عدل برابر کردن هر چیز با دیگری بود و هامتا ساختن، و هر دو چیز از آن عدل است و عدیل چون ندّ و ندید. میگوید: اگر تنی فردا هر که بود از کافران، خویشتن باز خرید بهمه فدایی. جای دیگر تفسیر کرد، گفت: مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ ذَهَباً. جای دیگر گفت: لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ.

Лои иؤхз минҳо ҳамонаст ки онҷо гуфт : «у лои иқбли минҳои адл » . Ахз дар қуръон бар панҷ ваҷҳ ояд : яке бмънии қабул , чунон ки : «у إни тъдли кули адли лои иؤхзи минҳо » эй лои иқбл , ва дар ол умрон гуфт : «у أхзтми алии злкми إсрӣ » эй қблтми алии злкми аҳдӣ . Ва дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт : إни أўтитми ҳозои Фхзўаҳ , эй Фоқблўаҳ , ва дар сӯра алтўбаҳ гуфт :у иأхзи алсдқот яъне :у иқбли алсдқот , ва дар аъроф гуфт : хзи алъФў эй ақбли алФзли ман амўолҳм . Ваҷҳи дувум « ахз » бмънӣ ҳабсаст , чунон ки дар сӯра Юсуф гуфт : Фхзи أҳднои макона яъне аҳбс . Ваҷҳи сеюм « ахз » бмънии азоби чунон ки : дар ҳам алмؤмн гуфт : Фأхзтҳми ФкиФи кони уқоб яъне Фъзбтҳм , ва дар ҳуд гуфт :у кзлки أхзи рбки إзои أхзи алқрӣ , ва дар анкабут гуфт : Фклои أхзнои бзнбаҳ яъне : ъзбно . Ваҷҳи чаҳорум « ахз » бмънии қатл , чунон ки дар ҳам алмؤмн гуфт :у ҳиммати кули أмаҳи брсўлҳми лиأхзўаҳ эй лиқтлўаҳ . Ваҷҳи панҷуми ахз бмънӣ усарост , чунон ки дар сӯра алтўбаҳ гуфт : Фоқтлўои алмшркини ҳайси вҷдтмўҳму хзўҳм , ва дар сӯра алнсоء гуфт : Фإни тўлўои Фхзўҳм .

لا یُؤْخَذْ مِنْها همانست که آنجا گفت: «وَ لا یُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ». اخذ در قرآن بر پنج وجه آید: یکی بمعنی قبول، چنان که: «وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لا یُؤْخَذْ مِنْها» ای لا یقبل، و در آل عمران گفت: «وَ أَخَذْتُمْ عَلی‌ ذلِکُمْ إِصْرِی» ای قبلتم علی ذلکم عهدی. و در سورة المائده گفت: إِنْ أُوتِیتُمْ هذا فَخُذُوهُ، ای فاقبلوه، و در سورة التّوبة گفت: وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ یعنی: و یقبل الصّدقات، و در اعراف گفت: خُذِ الْعَفْوَ ای اقبل الفضل من اموالهم. وجه دوم «اخذ» بمعنی حبس است، چنان که در سوره یوسف گفت: فَخُذْ أَحَدَنا مَکانَهُ یعنی احبس. وجه سوم «اخذ» بمعنی عذاب چنان که: در حم المؤمن گفت: فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ یعنی فعذبتهم، و در هود گفت: وَ کَذلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذا أَخَذَ الْقُری‌، و در عنکبوت گفت: فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ یعنی: عذّبنا. وجه چهارم «اخذ» بمعنی قتل، چنان که در حم المؤمن گفت: وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ ای لیقتلوه. وجه پنجم اخذ بمعنی اسراست، چنان که در سورة التّوبة گفت: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ، و در سورة النساء گفت: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ.

أўлӣки аллазӣнаи أбслўо яъне ҳбсўои фии алнори бмои ксбўои ман алкФру алткзиб « ?лаами шароби ман ҳмим » яъне алмоءи алҳори алзии қади антҳии ҳура «у азоби أлим » вҷиъ « бмои конўои икФрўн » .

أُولئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا یعنی حبسوا فی النار بما کسبوا من الکفر و التکذیب «لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِیمٍ» یعنی الماء الحار الذی قد انتهی حرّه «وَ عَذابٌ أَلِیمٌ» وجیع «بِما کانُوا یَکْفُرُونَ».

Қул أ надаъво ин ҷавоб эшонаст ки расӯли худоро ( с ) бо ширк мехонданд ,у миёни хешу миён ӯ ммолот меҷустанд , ҷойҳо дар қуръон аз он зикраст , « вдўои луи тдҳн » « вдўои луи ткФрўн » аз онаст , ва ҷавобҳоаст онро дар қуръон , сӯраи қул ё أиҳои алкоФрўн аз онаст , ва ин оят аз онаст . Қул أ надаъво ман дун аллоҳ мегуяд : шумо ки мусулмононед ҷавоби кофарон ки шуморо бо куфри михўоннд ин диҳед ки : أ надаъво ман дуни аллоҳи мо лои инФъно эй лои имлки лнои нФъои фии алохраҳу лои изрно ,у лои имлки лнои зрои фии алднё . « ва нарад алии أъқобно » ин аъқоб дар қуръони ҷойҳо мазкӯраст гоҳи бараду гоҳи бонқлоб ,у зикри ақаб дар он мустаъораст ,у ҷумла кноитаст аз бозгаштан аз дайн .

قُلْ أَ نَدْعُوا این جواب ایشانست که رسول خدا را (ص) با شرک میخواندند، و میان خویش و میان او ممالات میجستند، جایها در قرآن از آن ذکر است، «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ» «وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ» از آنست، و جوابها است آن را در قرآن، سورة قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ از آنست، و این آیت از آن است. قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ میگوید: شما که مسلمانان‌اید جواب کافران که شما را با کفر میخوانند این دهید که: أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُنا ای لا یملک لنا نفعا فی الآخرة وَ لا یَضُرُّنا، و لا یملک لنا ضرّا فی الدّنیا. «وَ نُرَدُّ عَلی‌ أَعْقابِنا» این اعقاب در قرآن جایها مذکور است گاه بردّ و گاه بانقلاب، و ذکر عقب در آن مستعار است، و جمله کنایت است از بازگشتن از دین.

Колзии астҳўтаҳи алшётини қроءти Ҳамза « астҳўиаҳ » болФи ман мола бар маънии ҷамъи шаётин , «у астҳўтаҳ » бар маънии ҷамоати шаётин . Қоли алзҷоҷ : « астҳўтаҳ » зинати ?лаи ҳавоа ,у қоли ибни аббос : астФзтаҳи алғилони фии алмҳомаҳ . Ибн аббос гуфт : ин мислӣаст ки раб Алъоламин зад он касро ки бар дайни ҳақ буд ,у доъии залолат ӯро бар ибодат бут мехонд , мегуяд : мисли вай мисли он мардаст ки бар роҳ рост меравад бо рафиқони писандидау ҳамроҳони гузида ,у ғӯл ӯро аз рафиқони бози барад , то аз роҳи биўФтд , ва дар биёбони ҳайрон ва аташон бимонад , ва бар шарафи ҳалок буд , пас он рафиқону асҳоб ӯро бароа боз хонанд , наёяд , ва ҳам чунон саргардону ҳайрони сар дар бироҳӣ наад то ҳалок шавад . Ин дар шаъни абди арраҳмони бен абӯ бикр омад , пеш аз онкӣ мусулмон шуд шайтон ӯро аз роҳи ҳудо боз дошта буд ,у асҳоби ваии падару модар вай буданд , ва бо вай мегуфтанд ки : аитнои Фонои алии алҳдӣ . Ва ҳам дарин қиссаи вай оят омад :у алзии қоли лўолдиаҳи أФи лкмои алоиаҳ . Ваии ҷавоб эшон медиҳад ки ман бар ҳудоу рост роҳӣам . Раб Алъоламин гуфт : қул إни ҳудои аллоҳи ҳўи алҳдии роҳ исломаст , ки роҳ ростасту дайни ҳақ . Растгорӣ дар онаст на дар куфру залолат ки намӯда шайтонаст . Маънӣ дигар гуфтаанд : ?лаи асҳоби ман алмшркини идъўнаҳи илои алҳдии ъндҳм . Ва ин маънӣ дар навбати аввали мухтасари гуфтем .

کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیاطِینُ قراءت حمزه «استهویه» بالف من ماله بر معنی جمع شیاطین، «و استهوته» بر معنی جماعت شیاطین. قال الزجاج: «استهوته» زیّنت له هواه، و قال ابن عباس: استفزته الغیلان فی المهامه. ابن عباس گفت: این مثلی است که رب العالمین زد آن کس را که بر دین حق بود، و داعی ضلالت او را بر عبادت بت میخواند، میگوید: مثل وی مثل آن مرد است که بر راه راست میرود با رفیقان پسندیده و همراهان گزیده، و غول او را از رفیقان باز برد، تا از راه بیوفتد، و در بیابان حیران و عطشان بماند، و بر شرف هلاک بود، پس آن رفیقان و اصحاب او را براه باز خوانند، نیاید، و هم چنان سرگردان و حیران سر در بیراهی نهد تا هلاک شود. این در شأن عبد الرحمن بن ابو بکر آمد، پیش از آنکه مسلمان شد شیطان او را از راه هدی باز داشته بود، و اصحاب وی پدر و مادر وی بودند، و با وی میگفتند که: ایتنا فانا علی الهدی. و هم درین قصّه وی آیت آمد: وَ الَّذِی قالَ لِوالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُما الایة. وی جواب ایشان میدهد که من بر هدی و راست راهی‌ام. رب العالمین گفت: قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدی‌ راه اسلام است، که راه راست است و دین حق. رستگاری در آن است نه در کفر و ضلالت که نموده شیطان است. معنی دیگر گفته‌اند: له اصحاب من المشرکین یدعونه الی الهدی عندهم. و این معنی در نوبت اوّل مختصر گفتیم.

Ва أмрнои лнслми лрби Алъоламин қтодаҳ гуяд : ҳзаҳи алоиаҳи ҳаҷаи лқнҳои аллоҳи набӣаи ихосми баҳои аҳли алоҳўоء . Гуфто : ҷавоби ҳамаи мтнтъону муътаризон дар дайн инаст ки аллоҳи дромўхт : фармуданд моро ки гардан наед аллоҳро таслим кунед , ва аз таслими дрмгзрид .

وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِینَ قتاده گوید: هذه الایة حجّة لقّنها اللَّه نبیّه یخاصم بها اهل الاهواء. گفتا: جواب همه متنطعان و معترضان در دین اینست که اللَّه درآموخت: فرمودند ما را که گردن نهید اللَّه را تسلیم کنید، و از تسلیم درمگذرید.

Ва أни أқимўои алслоаҳ « أн » аз баҳр он гуфт ки лоам дар « лнслм » бмънӣ « أн »аст , яъне : амрнои ани наслам ва ан нақайи , кқўлаҳ : « иридўни литФؤо » ,у ҳумои бмънии воҳид , ва гуфтаанд : исломи ӣнҷои бмънӣ ихлосаст . Нахуст ихлос фармуд пас амал , то бадоне ки амал беихлос бакор нест , пас танбеҳ кард бар баъсу муҷозот , гуфт : «у ҳўи алзии إлиаҳи тҳшрўн » то бадоне ки он амалро ҷазо хоҳад буд , агар нек бошад ва агар бад , пас бар сунъи худ далолат кард то ӯро якто ва беҳамто донанд . Гуфт :у ҳўи алзии халқи алсмоўоту алأрзи болҳқи ин ҳақро ду маънӣаст : яке онкӣ ба « кун » офарид , чунон ки гуфт : қавла алҳақ бсхни росту фармони равон ,у дигари маънӣ : болўҳдониаҳ , чунон ки ҷой дигар гуфт : рбнои мо хилқати ҳозои ботилло . На бботли офарид ва на бибозӣ , ки баҳақи офариду биктоиӣ ,у бҷд на бъбсу газоф . Ва қил : болҳқ эй бкломаҳ ,у ҳўи қавла : « аӣтёи тўъои أўи карҳо » . « болҳқ » ӣнҷои сухан тамом шуд , пас гуфт : «у явми иқўл » ёд кун он рӯз ки гуяд : охират эй дунёи шӯ . Ончӣ гуяд : бош , буд .

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاةَ «أن» از بهر آن گفت که لام در «لنسلم» بمعنی «أن» است، یعنی: امرنا ان نسلم و ان نقیم، کقوله: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا»، و هما بمعنی واحد، و گفته‌اند: اسلام اینجا بمعنی اخلاص است. نخست اخلاص فرمود پس عمل، تا بدانی که عمل بی‌اخلاص بکار نیست، پس تنبیه کرد بر بعث و مجازات، گفت: «وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» تا بدانی که آن عمل را جزا خواهد بود، اگر نیک باشد و اگر بد، پس بر صنع خود دلالت کرد تا او را یکتا و بی‌همتا دانند. گفت: وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ این حق را دو معنی است: یکی آنکه به «کن» آفرید، چنان که گفت: قَوْلُهُ الْحَقُّ بسخن راست و فرمان روان، و دیگر معنی: بالوحدانیة، چنان که جای دیگر گفت: رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا. نه بباطل آفرید و نه ببازی، که بحق آفرید و بیکتایی، و بجدّ نه بعبث و گزاف. و قیل: بالحقّ ای بکلامه، و هو قوله: «ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً». «بالحقّ» اینجا سخن تمام شد، پس گفت: «وَ یَوْمَ یَقُولُ» یاد کن آن روز که گوید: آخرت ای دنیا شو. آنچه گوید: باش، بود.

Ҳар чаҳ аллоҳ хабар дод ки бӯданӣаст он дар илми аллоҳ мавҷӯдаст ,у лои маҳола бӯданӣаст ,у хитоб « кун » бони дуруст . Ва қил :у явми иқўли ллхлқи мўтўои Фимўтўн ,у антшрўои Финтшрўни дили аллоҳи субҳонаи алии сръаҳи амри албъс ,у ради алии ман анкраҳ . « қавла алҳақ » гуфтаанд ки ин муттасиласт бсхни пеш , яъне : « иқўл кун Фикўн » . « қавла » эй иأмри Фиқъи амра , ин чунонаст ки гӯйанд : қади қиллати факони қўлк ,у бойени ваҷҳи ҳақи наът қавл бошад . Ва раво бошад ки « кун Фикўн » ӣнҷои сухан бурӣда гардад , пас ибтидо кун « қавла алҳақу ?лаи алмалики явми инФхи фии алсўр »у тахсӣси рӯзи қиёмати бзкр на аз онаст ки дар рӯзгори дигарон қавл ва он малик набӯд , балки дар ҳамаи вақту ҳамаи рӯз буд , аммо дигарон бар сиблати муҷоз дар дунёи даъвӣ малик мекарданд ,у рӯзи қиёмати он даъвӣҳо ботил гардад ,у мулӯк хозеъ шавад , касро даст рас набӯд , ва дар каси нафъ ва зр набӯд чунон ки аллоҳ гуфт :у алأмри иўмӣзи ллаҳ .

هر چه اللَّه خبر داد که بودنی است آن در علم اللَّه موجود است، و لا محاله بودنی است، و خطاب «کن» بآن درست. و قیل: و یوم یقول للخلق موتوا فیموتون، و انتشروا فینتشرون دل اللَّه سبحانه علی سرعة امر البعث، و ردّ علی من انکره. «قَوْلُهُ الْحَقُّ» گفته‌اند که این متصل است بسخن پیش، یعنی: «یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ». «قَوْلُهُ» ای یأمر فیقع امره، این چنانست که گویند: قد قلت فکان قولک، و باین وجه حق نعت قول باشد. و روا باشد که «کُنْ فَیَکُونُ» اینجا سخن بریده گردد، پس ابتدا کن «قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ» و تخصیص روز قیامت بذکر نه از آن است که در روزگار دیگران قول و آن ملک نبود، بلکه در همه وقت و همه روز بود، اما دیگران بر سبیل مجاز در دنیا دعوی ملک میکردند، و روز قیامت آن دعویها باطل گردد، و ملوک خاضع شود، کس را دست رس نبود، و در کس نفع و ضرّ نبود چنان که اللَّه گفت: وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ.

Явми инФхи фии алсўри сувари номи он қарнаст ки исрофил дар он дамад .

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ صور نام آن قرن است که اسرافیل در آن دمد.

Рӯй абди аллоҳи бен Амри ан алнабӣ ( с ) : « ани аъробёи қоли мо алсўр ? қол : қарни инФхи фӣа » ,у қол ( с ) : « Киеви анъму соҳиби алсўри қади алтқми алсўри бФиаҳу асғии самъау ҳинои ҷбҳтаҳи интзри маттии иؤмри أни инФхи ФинФх » . Қолўо : ё расӯли аллоҳ ! Киев нақавл ?

روی عبد اللَّه بن عمرو عن النبیّ (ص): «انّ اعرابیا قال ما الصّور؟ قال: قرن ینفخ فیه»، و قال (ص): «کیف انعم و صاحب الصّور قد التقم الصّور بفیه و اصغی سمعه و حنا جبهته ینتظر متی یؤمر أن ینفخ فینفخ». قالوا: یا رسول اللَّه! کیف نقول؟

Қол : « қўлўои ҳсбнои аллоҳу нъми алўкил . Алии аллоҳи тўклно » .

قال: «قولوا حسبنا اللَّه و نعم الوکیل. علی اللَّه توکّلنا».

Ва дар баъзе кутуб овардаанд ки : сувари чаҳор шох дорад : яке то бзир аршаст . Яке то бсрӣ . Яке то бмимнаҳи олам .

و در بعضی کتب آورده‌اند که: صور چهار شاخ دارد: یکی تا بزیر عرش است. یکی تا بثری. یکی تا بمیمنه عالم.

Чаҳоруми бмисраҳи олам , чунон ки аз арш то срӣ ва аз майманаи олам то майсараи ҳама дар миёни ин чаҳор шохаст рӯзи қиёмат . Рӯзи ҳашару нашр чун аллоҳ хоҳад ки халқро зинда кунад ҷонҳои пайғомбарон дар он шохи оранд ки зер аршаст , ва ҷонҳои муъминон дар он шох ки бмимнаҳ оламаст , ва ҷонҳои ҷумлаи кофарон дар он шох ки дар срӣаст , ва ҷонҳои зиндиқону мбтдъон дар он шох ки бмисраҳ оламаст ,у баъдад ҳар ҷонии дарин шохҳо сӯрохҳоаст бар мисоли занбӯри хона , чун ҷонҳо барин сӯрохҳо даройади чунон рост ояд ки на ҷон зиёдат ояд на ҷой кам буд , ва чиҳил соли ҷонҳо чунон медорад пас заминро биҷунбанд , чунон ки аллоҳ гуфт : إзои рҷти алأрзи раҷо то хокҳои шахсҳо аз якдигар ҷудо шавад , сиёҳ аз сифеду мард аз зан ҷудо шавад , он гуҳи ббҳри мсҷўр фармон ояд , дарёӣаст дар зери арши Маҷид , оби ҳаёт дар он . Фармойанд ӯро ки бабори чиҳил соли он дарёи оби базмин май борад , то он хокҳо дар зери замин омехта шавад , пас он хокҳо бФрмони ҳақи рагу пайу пӯст ва устихон гардад . Ҳамон шахсҳо ки дар дунё буд , раби алъзаҳи бози офаринад . Он гуҳи замин аз гронборӣ баҳақ нолад , ва фармон ояд ки : борҳои берун на , Фзлки қавла :у أхрҷти алأрзи أсқолҳо . Замин шикофта шавад шахсҳо аз замин берун ояд . Исрофилро фармойанд то дар сувари дамад , он ҷонҳои халқи ҷумла аз сувар берун оянд ҷонҳои некбахтони сифед чун марворид , ва ҷонҳои бадбахтони сиёҳ чун қӣр ,у ҳамаи аҳволи олам аз он пар гардад ,у раб алъзаҳ гуяд ҷли ҷалола : лирҷъни кули рӯҳи илои ҷасада , Фтأтии алорўоҳ , Фтдхли фии алхёшим , Фтмшии фии алоҷсоди камашии алсми фии аллдиғ .

چهارم بمیسره عالم، چنان که از عرش تا ثری و از میمنه عالم تا میسره همه در میان این چهار شاخ است روز قیامت. روز حشر و نشر چون اللَّه خواهد که خلق را زنده کند جانهای پیغامبران در آن شاخ آرند که زیر عرش است، و جانهای مؤمنان در آن شاخ که بمیمنه عالم است، و جانهای جمله کافران در آن شاخ که در ثری است، و جانهای زندیقان و مبتدعان در آن شاخ که بمیسره عالم است، و بعدد هر جانی درین شاخها سوراخها است بر مثال زنبور خانه، چون جانها برین سوراخها درآید چنان راست آید که نه جان زیادت آید نه جای کم بود، و چهل سال جانها چنان میدارد پس زمین را بجنباند، چنان که اللَّه گفت: إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا تا خاکهای شخصها از یکدیگر جدا شود، سیاه از سفید و مرد از زن جدا شود، آن گه ببحر مسجور فرمان آید، دریایی است در زیر عرش مجید، آب حیات در آن. فرمایند او را که ببار چهل سال آن دریا آب بزمین می‌بارد، تا آن خاکها در زیر زمین آمیخته شود، پس آن خاکها بفرمان حق رگ و پی و پوست و استخوان گردد. همان شخصها که در دنیا بود، رب العزّة باز آفریند. آن گه زمین از گرانباری بحق نالد، و فرمان آید که: بارها بیرون نه، فذلک قوله: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها. زمین شکافته شود شخصها از زمین بیرون آید. اسرافیل را فرمایند تا در صور دمد، آن جانهای خلق جمله از صور بیرون آیند جانهای نیکبختان سفید چون مروارید، و جانهای بدبختان سیاه چون قیر، و همه احوال عالم از آن پر گردد، و رب العزّة گوید جل جلاله: لیرجعن کل روح الی جسده، فتأتی الارواح، فتدخل‌ فی الخیاشیم، فتمشی فی الاجساد کمشی السم فی اللدیغ.

« олами алғибу алшҳодаҳи ин шаҳодат бо ғайби қарин дар ҳамаи қуръони маънии он шоҳидасту ҳозир , мегуяд : донои баҳри ғоӣб ва ҳозир ӯст . «у ҳўи алҳким » яъне ҳукми албъс « алхбир » болбъси маттии ибъсҳм .

«عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ این شهادت با غیب قرین در همه قرآن معنی آن شاهد است و حاضر، میگوید: دانا بهر غائب و حاضر اوست. «وَ هُوَ الْحَکِیمُ» یعنی حکم البعث «الْخَبِیرُ» بالبعث متی یبعثهم.