Қавлаи таъолӣ :у إзи қоли إброҳими лأбиаҳи озри иброҳӣми барин лафзи бнздики қавмии уламо муъаррабаст , ки падару модари вайро аброҳом ном кардаанд чунон ки ибн омир хонд дар лухтӣ аз қуръон , ва дар ривояти абди алҳмиди бен бакор аз ваии ҳамаи қуръони нсобон бар онанд ки : номи падари иброҳӣм торхаст . Чунон меояд ки вайро ду ном бӯда , ва чунин фаровонаст , чунон ки ёқӯбу Исроил . Ва мақотил ҳён гуфт : озр лақабаст ,у торхи ном . Сулаймон тимӣ гуфт : маънии озри сб ва таънаст ,у ҳўи алмхтии алмъўҷи фии кломҳм , яъне :у ази қоли иброҳӣми лأбиаҳи алмхтии алмъўҷи муҷоҳиду ибн алмсиб гуфтанд : озри ном санамаст ,у мавзеаи насби алии азмори алФъл , кأнаҳи қол :у ази қоли иброҳӣми лобӣаи أи ттхзи озри ?илҳо ,у ҷаъли асномои бдлои ман озр . Фқоли баъди أни қол : аи ттхзи озри ?илҳо , أи ттхзи أсномои ?алаа . Ёқӯб , озр брФъ хонд бар ндоءи муфрад , яъне : ё озр ! эй : ё мхтӣ ва ё маъваҷ ! « أи ттхзи أсномои ?алаа » ҳар чаҳ аз батон бо сӯратаст , санамаст , ва ҳар чаҳ бе сӯрати всн . Ва гӯйанд ки падари иброҳӣми бутгар буд , « إнии أроку қўмки фии залоли мубин » .

قوله تعالی: وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ ابراهیم برین لفظ بنزدیک قومی علما معرّب است، که پدر و مادر وی را ابراهام نام کرده‌اند چنان که ابن عامر خواند در لختی از قرآن، و در روایت عبد الحمید بن بکار از وی همه قرآن نسّابان بر آنند که: نام پدر ابراهیم تارخ است. چنان می‌آید که وی را دو نام بوده، و چنین فراوان است، چنان که یعقوب و اسرائیل. و مقاتل حیّان گفت: آزر لقب است، و تارخ نام. سلیمان تیمی گفت: معنی آزر سبّ و طعن است، و هو المخطئ المعوج فی کلامهم، یعنی: و اذ قال ابراهیم لأبیه المخطئ المعوج مجاهد و ابن المسیّب گفتند: آزر نام صنم است، و موضعه نصب علی اضمار الفعل، کأنه قال: و اذ قال ابراهیم لابیه أ تتخذ آزر الها، و جعل اصناما بدلا من آزر. فقال بعد أن قال: ا تتخذ آزر الها، أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً. یعقوب، آزر برفع خواند بر نداء مفرد، یعنی: یا آزر! ای: یا مخطئ و یا معوج! «أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً» هر چه از بتان با صورتست، صنم است، و هر چه بی‌صورت وثن. و گویند که پدر ابراهیم بتگر بود، «إِنِّی أَراکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ».

Ва кзлк эй комаи ариноаҳи албсираҳи фии дайна ,у астқбоҳи мо кони алайҳи Абуҳи ман ибодаи алосном , кзлк нария « малакӯти алсмоўоту алأрз » яъне малики аллоҳ ва мо халқи Фиҳмои ман алоёту алъбру алдлолот . Ва « алмлкўт » алмалик , зайди фӣаи алўоўу алтоءи ллмболғаҳи колрҳбўти ллрғбаҳ ,у алрҳмўти ллрҳмаҳ . Ва малакӯти осмону замин ки бо иброҳӣм намуданд , бики қавли он буд ки аз сурб берун омад , бар осмон нигараст . Офтоб диду маҳтобу ситорагону сайри сайёрагон ,у гардиши фалаку малакӯт замин дид , азин кӯҳу саҳроу дарёу дарахтон ва чаҳор поёну парандагону амсоли он . Баназари эътибору истидлол дар он нигараст . Яқини ваии биФзўд , ки онро кирдигорӣаст дорандаи донанда .

وَ کَذلِکَ ای کما اریناه البصیرة فی دینه، و استقباح ما کان علیه ابوه من عبادة الاصنام، کذلک نریه «مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» یعنی ملک اللَّه و ما خلق فیهما من الآیات و العبر و الدّلالات. و «الملکوت» الملک، زید فیه الواو و التاء للمبالغة کالرهبوت للرغبة، و الرّحموت للرّحمة. و ملکوت آسمان و زمین که با ابراهیم نمودند، بیک قول آن بود که از سرب بیرون آمد، بر آسمان نگرست. آفتاب دید و مهتاب و ستارگان و سیر سیارگان، و گردش فلک و ملکوت زمین دید، ازین کوه و صحرا و دریا و درختان و چهار پایان و پرندگان و امثال آن. بنظر اعتبار و استدلال در آن نگرست. یقین وی بیفزود، که آن را کردگاری است دارنده داننده.

Қавли садӣ ва муҷоҳид онаст ки ӯро бар сахра Эй доштанд ,у коинот аз алӣ то срӣ буи намуданд ,у макони хеш дар биҳишт бидид , Фзлки қавла : «у отиноаҳи أҷраҳи фии алднё » яъне ариноаҳи маконаи фии алҷнаҳ . Ибн аббос гуфт : иброҳӣм аз аллоҳи дархост то малакӯти осмону замини буии намоянд . Фармон омад ба Ҷабраил то вайро бар осмони барад . Вайро ашроф доданд бар аъмоли халқ . Якеро бар маъсият дид , гуфт : « ё раб ! мо ақбҳи мо иأтии ҳозои алъбд ! аллоҳами ахсФ ба » , ва гуфтаанд ки : иброҳӣми сахти мушфиқу меҳрбон буд бар халқи худо , чунон ки рӯзӣ дар худ ин андеша кард ки аз ман раҳимтару меҳрбонтар ҳеҷ кас нест .

قول سدی و مجاهد آنست که او را بر صخره‌ای داشتند، و کائنات از علی تا ثری بوی نمودند، و مکان خویش در بهشت بدید، فذلک قوله: «وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا» یعنی اریناه مکانه فی الجنة. ابن عباس گفت: ابراهیم از اللَّه درخواست تا ملکوت آسمان و زمین بوی نمایند. فرمان آمد به جبرئیل تا وی را بر آسمان برد. وی را اشراف دادند بر اعمال خلق. یکی را بر معصیت دید، گفت: «یا رب! ما اقبح ما یأتی هذا العبد! اللهم اخسف به»، و گفته‌اند که: ابراهیم سخت مشفق و مهربان بود بر خلق خدا، چنان که روزی در خود این اندیشه کرد که از من رحیم‌تر و مهربان‌تر هیچ کس نیست.

Раби Алъоламин ӯро бар осмони барад , ва ӯро ашроф дод бар амали аҳли замин , ва эшонро бар маъсият дид . Бар эшон лаънат кард ,у ҳалоки эшон хост ,у фии злки мо рӯй Қайси бен абии ҳозми ани алӣ ( ъ ) қол : қоли расӯл ( с ) : « лмои раъии иброҳӣми малакӯти алсмоءу аларзи ашрафи алии раҷули алии мъсиаҳи ман маосии аллоҳ , Фдъои алайҳ , Фҳлк , сами ашрафи алии охири алии мъсиаҳи ман маосии аллоҳ , Фдъои алайҳ , Фҳлк , сами ашрафи алии охир , Фзҳби идъўои алайҳи Фأўҳии аллоҳи илайҳи ан ё иброҳӣм ! анки раҷули мустаҷоби алдъўаҳ , Флои тдъи алии ибодии Фонҳми манӣ алии слос : аммо ани итўби Фأтўби алайҳ , ва аммо ани ахрҷи ман сулбаи нсмаҳи тмлأи аларзи болтсбиҳ , ва аммо ани ақбзаҳи илои ?фони шӣти афват ,у ани шӣти оқибат » .

رب العالمین او را بر آسمان برد، و او را اشراف داد بر عمل اهل زمین، و ایشان را بر معصیت دید. بر ایشان لعنت کرد، و هلاک ایشان خواست، و فی ذلک ما روی قیس بن ابی حازم عن علی (ع) قال: قال رسول (ص): «لمّا رأی ابراهیم ملکوت السماء و الارض اشرف علی رجل علی معصیة من معاصی اللَّه، فدعا علیه، فهلک، ثم اشرف علی آخر علی معصیة من معاصی اللَّه، فدعا علیه، فهلک، ثم اشرف علی آخر، فذهب یدعوا علیه فأوحی اللَّه الیه ان یا ابراهیم! انک رجل مستجاب الدعوة، فلا تدع علی عبادی فانهم منی علی ثلاث: امّا ان یتوب فأتوب علیه، و امّا ان اخرج من صلبه نسمة تملأ الارض بالتسبیح، و امّا ان اقبضه الیّ فان شئت عفوت، و ان شئت عاقبت».

Флмои ҷини алайҳи аллил муфассирон гуфтанд : иброҳӣм дар рӯзгори намруди бен канъони алҷбори зод ,у аввал касе ки тоҷ бар сари ниҳод ,у мардумро бар ибодат худ хонд , намруд буд , ва дар ҳамаи ҷаҳон малик дошт . Вақте бихоб дид ки ситорае баромадӣ ,у нури офтобу моҳтоби ббрдӣ . Аз он хоб битарсед . Соҳирону коҳинонро ҷамъ кард ,у таъбири он дархост . Эшон гуфтанд : иўлди фии блдки фии ҳзаҳи алснаҳи ғуломи иғири дайни аҳли аларзу икўни ҳлокку заволи млкки алии яда . Гуфтанд : имсоли дарин шаҳри кӯдакӣ аз модар дар вуҷӯд ояд ки заволи малики ту бар дасти вай буд . Намруд бифармуд то он сол ҳар фарзанд ки зоданд , ӯро бикуштанд ,у мардону занон аз ҳам ҷудо кард , ва ҳар даҳ зани мардиро бар эшон муваккил кард , то бо шавҳари бхлўт на нишинад магар дар ҳоли ҳайз . Ва гуфтаанд : мардонро ҷумлаи блшкргоаҳи хеши барад , ва бо худ медошт ,у муваккилон бар эшон гумошта , то ҳеҷ кас аз эшон бо аҳли хеш дар ҳол тҳр нашавад , то ин як сол бугзарад . Рӯзии озрро бшғлӣ фиристод , ва бар ҳеҷ кас эмин набӯд , чунон ки бар озри эмин буд . Аз онкии бутгар буд , ва дар дайни намруди мутаъассиб . Озр биёмад , ва он шуғли бгзорд ,у бъоқбт дар сарой хеш шуд . Раби алъзаҳи он соъати меҳр бар ваии афканд ,у ишқӣ дар сари ваии ниҳод , дар аҳл худ нигараст тоқат надошт ки боз гардад , ва мбошртӣ бирафт , ва дар он мубоширати тухм иброҳӣм биниҳод .

فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ مفسران گفتند: ابراهیم در روزگار نمرود بن کنعان الجبّار زاد، و اوّل کسی که تاج بر سر نهاد، و مردم را بر عبادت خود خواند، نمرود بود، و در همه جهان ملک داشت. وقتی بخواب دید که ستاره‌ای برآمدی، و نور آفتاب و ماهتاب ببردی. از آن خواب بترسید. ساحران و کاهنان را جمع کرد، و تعبیر آن درخواست. ایشان گفتند: یولد فی بلدک فی هذه السنة غلام یغیّر دین اهل الارض و یکون هلاکک و زوال ملکک علی یده. گفتند: امسال درین شهر کودکی از مادر در وجود آید که زوال ملک تو بر دست وی بود. نمرود بفرمود تا آن سال هر فرزند که زادند، او را بکشتند، و مردان و زنان از هم جدا کرد، و هر ده زن مردی را بر ایشان موکل کرد، تا با شوهر بخلوت نه نشیند مگر در حال حیض. و گفته‌اند: مردان را جمله بلشکرگاه خویش برد، و با خود میداشت، و موکلان بر ایشان گماشته، تا هیچ کس از ایشان با اهل خویش در حال طهر نشود، تا این یک سال بگذرد. روزی آزر را بشغلی فرستاد، و بر هیچ کس ایمن نبود، چنان که بر آزر ایمن بود. از آنکه بتگر بود، و در دین نمرود متعصب. آزر بیامد، و آن شغل بگزارد، و بعاقبت در سرای خویش شد. رب العزّة آن ساعت مهر بر وی افکند، و عشقی در سر وی نهاد، در اهل خود نگرست طاقت نداشت که باز گردد، و مباشرتی برفت، و در آن مباشرت تخم ابراهیم بنهاد.

Коҳинони дигари рӯз биҷой овараданд ки тухми иброҳӣм дар мустақари хеш ниҳода шуд .

کاهنان دیگر روز بجای آوردند که تخم ابراهیم در مستقرّ خویش نهاده شد.

Бархестанд ,у пеш намруд шуданд , гуфтанд : қади ҳабл ба аллилаҳ . Он фарзанд ки ту аз ваии митрсӣ , имшаб дар раҳми модар қарор гирифт . Намруд битарсед . Фарзандонро ки мезоданд мекишт , то иброҳӣмро вақт зодани наздики гашт . Модари вай аз шаҳр берун шуд ва аз мардум бигурехт .

برخاستند، و پیش نمرود شدند، گفتند: قد حبل به اللّیلة. آن فرزند که تو از وی میترسی، امشب در رحم مادر قرار گرفت. نمرود بترسید. فرزندان را که می‌زادند میکشت، تا ابراهیم را وقت زادن نزدیک گشت. مادر وی از شهر بیرون شد و از مردم بگریخت.

Биҷӯе хушк расед ки дар он об бӯда ,у гиёҳи баромада . Иброҳӣми онҷо аз модар ҷудо шуд ,у модари вайро дар хирқае печид , ва дар миёни гиёҳ раҳо кард ,у бахона боз омад ,у падарро хабар кард аз он ҳол ва он фарзанд . Падар рафт , ва ҳамон ҷои сурбии сохт ,у кӯдакро дар он сурби бараду бхўобонид ,у сангӣ бар дар он рост кард , то каси онро надонад ,у сбоъи қасд вай накунад . Пас модар ҳар рӯз мерафту вайро шер медод , ва ҳар гуҳ ки модар буи раседӣ вайро дидӣ ангуштони худ дар даҳони гирифта , ва аз он шаробӣ дарме кашид ва мехӯрд . Модари нек нигаҳ кард , аз як ангушт шер меомад , ва аз дайгарии об , ва аз дайгарии асал , ва аз дайгарии гови равған ва аз дайгарии хурмо . Ва иброҳӣм дар он сурб меболид . Як рӯзаро ҳафта Эй менамӯд , ва як ҳафтаро моҳӣ , ва як моҳаро солӣ . Пас чун фаро сухан омад , рӯзӣ бо модар гуфт : ё ИМАи ман рабӣ ? қолат : ано . Қол : Фмни рбк ? қолат : Абук .

بجویی خشک رسید که در آن آب بوده، و گیاه برآمده. ابراهیم آنجا از مادر جدا شد، و مادر وی را در خرقه‌ای پیچید، و در میان گیاه رها کرد، و بخانه باز آمد، و پدر را خبر کرد از آن حال و آن فرزند. پدر رفت، و همان جا سربی ساخت، و کودک را در آن سرب برد و بخوابانید، و سنگی بر در آن راست کرد، تا کس آن را نداند، و سباع قصد وی نکند. پس مادر هر روز میرفت و وی را شیر میداد، و هر گه که مادر بوی رسیدی وی را دیدی انگشتان خود در دهان گرفته، و از آن شرابی درمی‌کشید و میخورد. مادر نیک نگه کرد، از یک انگشت شیر می‌آمد، و از دیگری آب، و از دیگری عسل، و از دیگری گاو روغن و از دیگری خرما. و ابراهیم در آن سرب میبالید. یک روزه را هفته‌ای می‌نمود، و یک هفته را ماهی، و یک ماهه را سالی. پس چون فرا سخن آمد، روزی با مادر گفت: یا امه من ربّی؟ قالت: انا. قال: فمن ربّک؟ قالت: ابوک.

Қол : Фмни раби абӣ ? қолат : аскт ,у зрбтаҳ . Модари бахона боз шуд , ва бо падар гуфт : май бинии ин кӯдак ! тарсам ки ин он кӯдакаст ки коҳинон аз вай хабар доданд , ки худоёнро ботил кунад ,у дайни нави орад ,у малики намруди зер ва зибр кунад , ва он қисса бо падар бигуфт . Падар бархест ,у бон сурб шуд . Иброҳӣм гуфт : ё абаи ман рабӣ ? қол : эмек . Қол : Фмни раби уммӣ ? қол : ано . Қол : Фмни рбк ? қол : намруд . Қол : Фмни раби намруд ? Флтмаҳи латма ,у қоли ?ла : аскт .

قال: فمن رب ابی؟ قالت: اسکت، و ضربته. مادر بخانه باز شد، و با پدر گفت: می‌بینی این کودک! ترسم که این آن کودک است که کاهنان از وی خبر دادند، که خدایان را باطل کند، و دین نو آرد، و ملک نمرود زیر و زبر کند، و آن قصّه با پدر بگفت. پدر برخاست، و بآن سرب شد. ابراهیم گفت: یا ابه من ربّی؟ قال: امک. قال: فمن رب امّی؟ قال: انا. قال: فمن ربک؟ قال: نمرود. قال: فمن رب نمرود؟ فلطمه لطمة، و قال له: اسکت.

Ибн аббос гуфт : чун ҳафт сола шуд , аз модару падари дархост то ӯро аз он сурби беруни оранд . ӯро буқати офтоби фурӯ шудан берун овараданд . Шутурону асбону гӯсфандонро дид , бо падар гуфт : эшон чаҳанд ? гуфт : чаҳорпоёни чрндгон . Иброҳӣм гуфт : мо лҳои бади ман أни икўни лҳои раб . Ночори инро худовандӣ ва офаридагорӣаст . Пас дар осмону замину кӯҳу саҳро назар кард , гуфт : инро ночори кирдигорӣ ва офаридагорӣаст . Он гуҳ гуфт : ани алзии хлқнӣу рзқнӣу أтъмнӣу сқонии лрбӣ , молии илоҳи ғайра .

ابن عباس گفت: چون هفت ساله شد، از مادر و پدر درخواست تا او را از آن سرب بیرون آرند. او را بوقت آفتاب فرو شدن بیرون آوردند. شتران و اسبان و گوسفندان را دید، با پدر گفت: ایشان چه‌اند؟ گفت: چهارپایان چرندگان. ابراهیم گفت: ما لها بدّ من أن یکون لها ربّ. ناچار این را خداوندی و آفریدگاری است. پس در آسمان و زمین و کوه و صحرا نظر کرد، گفت: این را ناچار کردگاری و آفریدگاری است. آن گه گفت: انّ الّذی خلقنی و رزقنی و أطعمنی و سقانی لربی، مالی اله غیره.

Пас шаб даромаду муштарӣ бар омад ,у брўоитии Зуҳра . Чун он кавкаб дид . Гуфт : « ҳозои рабӣ » , Флзлки қавлаи ъзу ҷл : Флмои ҷини алайҳи аллили раъии кўкбои ҷини алайҳи ғзии алайҳ . Араб гӯйанд : ҷинаи аллил ,у ҷини алайҳи аллили ҷнўно ,у أҷнаҳ , азои азлм ҳатто исттри бзлмтаҳ ,у алҷону алҷанони мор буд , аз баҳри онкӣ пинҳон равад . Ва саммии алҷни ҷно , лоҷтнонҳми ани аъини аннос .

پس شب درآمد و مشتری بر آمد، و بروایتی زهره. چون آن کوکب دید. گفت: «هذا رَبِّی»، فلذلک قوله عز و جل: فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأی‌ کَوْکَباً جنّ علیه غظّی علیه. عرب گویند: جنّه اللیل، و جنّ علیه اللیل جنونا، و أجنّه، اذا اظلم حتی یستتر بظلمته، و الجانّ و الجنّان مار بود، از بهر آنکه پنهان رود. و سمّی الجن جنّا، لاجتنانهم عن اعین الناس.

« раъии кўкбо » чун шаб бирав даромад , ва ӯ худоиро май ҷуст , ва аз зибр май ҷуст , он ситораро дид Зуҳра ё муштарӣ гуфт : « ҳозои рабӣ » . Як қавл онаст ки ин бар ҷиҳат тавбих гуфтаасту инкор бар феъли эшон . Алифи истифҳом дар он мзмраст , яъне : аи ҳозои рабӣ ?

«رَأی‌ کَوْکَباً» چون شب برو درآمد، و او خدای را می‌جست، و از زبر می‌جست، آن ستاره را دید زهره یا مشتری گفت: «هذا رَبِّی». یک قول آنست که این بر جهت توبیخ گفته است و انکار بر فعل ایشان. الف استفهام در آن مضمر است، یعنی: ا هذا ربی؟

Худоӣ ман инаст ? ва мисли ин худоӣ тавонад буд ? ҳозои кқўлаҳ : « أи Фإни мати фаҳми алхолдўн » ? ! яъне : أи фаҳми алхолдўн ? қавл дигар онаст ки ин бар сиблат эҳтиҷоҷ гуфт бар эшон , ки эшон асҳоб нуҷум буданд ,у тадбири халқ аз он медиданд , ва онро таъзими минҳоднд .

خدای من اینست؟ و مثل این خدای تواند بود؟ هذا کقوله: «أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ»؟! یعنی: أ فهم الخالدون؟ قول دیگر آنست که این بر سبیل احتجاج گفت بر ایشان، که ایشان اصحاب نجوم بودند، و تدبیر خلق از آن میدیدند، و آن را تعظیم مینهادند.

Иброҳӣм гуфт : ҳозои рабии фии зъмкми аиҳо алқоӣлўни бҳкми алнҷўм . Ҳозои кқўлаҳ : « أини шркоӣӣ » ? яъне бзъмкму қўлкм , «у анзри إлии إлҳк » яъне бзъмку қўлк .

ابراهیم گفت: هذا ربّی فی زعمکم ایها القائلون بحکم النجوم. هذا کقوله: «أَیْنَ شُرَکائِیَ»؟ یعنی بزعمکم و قولکم، «وَ انْظُرْ إِلی‌ إِلهِکَ» یعنی بزعمک و قولک.

Иброҳӣми хост ки батадрӣҷи ҷаҳлу хтоءи эшон боишон намояд . Бовели ончии эшон таъзим мениҳоданд , онро таъзими ниҳод , пас бъоқбти нақс дар он оварад ,у айби уфӯл боз намӯд , Фқол : « лои أҳби алоФлин » . Арафаами ҷҳлҳму хтоҳми фии таъзими алнҷўм ,у дили ани мо ғоби баъди алзҳўри кони ҳодсои мсхроу лӣси брб . Ва гуфтаанд : мисли иброҳӣм дар ончӣ гуфт : « ҳозои рабӣ » пас айбу нақс дар он оварад , ва гуфт : « лои أҳби алоФлин » мисли он ҳўорӣаст ки бар қавмӣ бут прессатон расед , хост ки эшонро батадрӣҷ аз он фаросатанд , аввали онро таъзими ниҳод ва эшонро дар он дайни хеш бар иҷтиҳод дошт , то вайро пешрав хеш карданд , ва гиромӣ доштанд ,у баҳр чаҳ вай гуфт ӯро мутӣъ ва мнқод шуданд , то рӯзӣ ки душмании азим бар сар эшон омад , бо ин ҳўорӣ машварат карданд . Вай гуфт : рой ман онаст ки ҳамаи баҳами оӣим ,у пеши санами тазаррӯъи нмоӣим , то кори ин душман кифоят кунад , пас ҳама баҳам омаданд , ва тазаррӯъ намуданд , ва зорӣ карданд , ва аз он нафъӣ ва дафъӣ надиданд ,у кори душмани қавӣ тар мешуд ва боло мегирифт . Охир ҳўорӣ гуфт : ман худоӣ медонам ки бархонем иҷобат кунад , ва дуо кунем кори он душман кифоят кунад , Фҳлми ндъаҳ . Қол : Фдъўои аллоҳи ФсрФи анҳуам мо конўои иҳзрўну аслмўо .

ابراهیم خواست که بتدریج جهل و خطاء ایشان بایشان نماید. باوّل آنچه ایشان تعظیم می‌نهادند، آن را تعظیم نهاد، پس بعاقبت نقص در آن آورد، و عیب افول باز نمود، فقال: «لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ». عرفهم جهلهم و خطاهم فی تعظیم النجوم، و دلّ ان ما غاب بعد الظهور کان حادثا مسخرا و لیس بربّ. و گفته‌اند: مثل ابراهیم در آنچه گفت: «هذا رَبِّی» پس عیب و نقص در آن آورد، و گفت: «لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ» مثل آن حواری است که بر قومی بت پرستان رسید، خواست که ایشان را بتدریج از آن فراستاند، اوّل آن را تعظیم نهاد و ایشان را در آن دین خویش بر اجتهاد داشت، تا وی را پیشرو خویش کردند، و گرامی داشتند، و بهر چه وی گفت او را مطیع و منقاد شدند، تا روزی که دشمنی عظیم بر سر ایشان آمد، با این حواری مشورت کردند. وی گفت: رای من آنست که همه بهم آئیم، و پیش صنم تضرّع نمائیم، تا کار این دشمن کفایت کند، پس همه بهم آمدند، و تضرع نمودند، و زاری کردند، و از آن نفعی و دفعی ندیدند، و کار دشمن قوی‌تر میشد و بالا میگرفت. آخر حواری گفت: من خدایی میدانم که برخوانیم اجابت کند، و دعا کنیم کار آن دشمن کفایت کند، فهلمّ ندعه. قال: فدعوا اللَّه فصرف عنهم ما کانوا یحذرون و اسلموا.

Флмои раъии алқмри бозғо эй толъо . Аз аввали моҳи се шаб ҳилол гӯйанд ,у баъд аз он қамар гӯйанд то охири моҳ . Пас бохри шаб чун моҳи баромад ҳамон гуфт ки бо ситора гуфт ҳам бар он маънӣ . « қоли лӣни лами иҳднии рабӣ » ин лоами халаф қисмаст ,у лоам дар лأкўнн » ҷавоб қисмаст . « лӣни лами иҳднии рабӣ » яъне лӣни лами исбтнии рабии алии алҳдӣ « лأкўнни ман алқўми алзолин » .

فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً ای طالعا. از اوّل ماه سه شب هلال گویند، و بعد از آن قمر گویند تا آخر ماه. پس بآخر شب چون ماه برآمد همان گفت که با ستاره گفت هم بر آن معنی. «قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی» این لام خلف قسم است، و لام در لأکوننّ» جواب قسم است. «لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی» یعنی لئن لم یثبّتنی ربی علی الهدی «لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ».

Флмои раъии алшмси бозғаҳи қоли ҳозои рабии инки « ҳзаҳ » нагуфт , онро се ҷавобаст : яке онаст ки ҳикоят аз раб мекард на аз айни хуршед , ки онро бхдоиӣ медошт ,у дигар ваҷҳ онаст ки : ҳозои алтолъи рабӣ . Кноит аз сифат кард на аз исм . Сдигр ваҷҳ онаст ки араб бар ихтиёранд бар тзкиру тأниси чизеро ки дар он аломат тأнис нест . « ҳозои أкбр » яъне аъзами ман алзҳраҳу алқмр . « Флмои أФлт » яъне ғобт , « қол ё қавми إнии барии ءи ммои тшркўн » биллоҳи ман алолҳаҳ . ӯро гуфтанд : ё иброҳӣм ! чун азин худоёни безори шӯии крои парастӣ ? гуфт : аъбди алзии халқи алсмоўоту аларз , « ҳниФо » эй мхлсои лъбодтаҳ , « ва мо أнои ман алмшркин » . « ҳниФо » сифат иброҳӣмаст , ва мансӯбаст бар наът ,у ҳнФо мусулмононанду ҳниФиаҳ номӣаст миллати исломро , ва гуфтаанд ки ҳанифи мусулмон буд мхттн .

فَلَمَّا رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّی اینکه «هذه» نگفت، آن را سه جواب است: یکی آنست که حکایت از رب میکرد نه از عین خورشید، که آن را بخدایی میداشت، و دیگر وجه آنست که: هذا الطّالع ربّی. کنایت از صفت کرد نه از اسم. سدیگر وجه آنست که عرب بر اختیارند بر تذکیر و تأنیث چیزی را که در آن علامت تأنیث نیست. «هذا أَکْبَرُ» یعنی اعظم من الزّهرة و القمر. «فَلَمَّا أَفَلَتْ» یعنی غابت، «قالَ یا قَوْمِ إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ» باللّه من الالهة. او را گفتند: یا ابراهیم! چون ازین خدایان بیزار شوی کرا پرستی؟ گفت: اعبد الذی خلق السماوات و الارض، «حَنِیفاً» ای مخلصا لعبادته، «وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ». «حنیفا» صفت ابراهیم است، و منصوب است بر نعت، و حنفا مسلمانان‌اند و حنیفیه نامی است ملّت اسلام را، و گفته‌اند که حنیف مسلمان بود مختتن.

Ва гуфтаанд ки : ҳоҷу ҳоҷаи қавма , алмҳоҷаҳу алмҳоқаҳи адъоء алҳақ .

و گفته‌اند که: حاجّ و حاجَّهُ قَوْمُهُ، المحاجّة و المحاقّة ادّعاء الحقّ.

Ин он хусумат ва мҳоҷтаст ки фиръавн вай кард бо ваии намруди бен канъони бен моаш бен адми бен соми соҳиби мҷдли Бобул ,у шарҳи ин мҳоҷаҳ дар сӯра албқраҳ рафт фии қавла : « أи ламтар إлии алзии ҳоҷ » алоиаҳ . « қоли أи тҳоҷўнӣ » қроءти маданӣу шомӣ бтхФиФ навенаст . Боқӣ бтшдид хонанд . «у қади ҳдонӣ » эй ърФнии тавҳидау лои أхоФи мо тшркўн ба إлои أни ишоءи рабии шиӣои ин ҷавоб онаст ки ҳамеша мушрикони мусулмононро мебим намуданд ва менамоянд аз газанд батон , чунон ки ҳудро гуфтанд : « إн нақавл إлои аътроки баъзи олҳтнои бсўء » ,у Маҳмӯдро ба сўмноти сднаҳи манот таҳдид карданд .

این آن خصومت و محاجّت است که فرعون وی کرد با وی نمرود بن کنعان بن ماش بن ادم بن سام صاحب مجدل بابل، و شرح این محاجه در سورة البقرة رفت فی قوله: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ» الایة. «قالَ أَ تُحاجُّونِّی» قراءت مدنی و شامی بتخفیف نون است. باقی بتشدید خوانند. «و قد هدانی» ای عرّفنی توحیده وَ لا أَخافُ ما تُشْرِکُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ یَشاءَ رَبِّی شَیْئاً این جواب آنست که همیشه مشرکان مسلمانان را می‌بیم نمودند و مینمایند از گزند بتان، چنان که هود را گفتند: «إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراکَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ»، و محمود را به سومنات سدنه منات تهدید کردند.

Вусъи рабии кули шайъи ءи уламо эй малаъи рабии кули шайъи ءи уламо . Ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт : «у раҳматии вусъати кули шайъи ء » эй малаъат . « أи Флои ттзкрўн » ттъзўн , Фттркўои ибодаи алосном ? !у Киеви أхоФи мо أшрктми мушрикони иброҳӣмро май трсониднд , ва аз газанд батон таҳдид мекарданд . Иброҳӣм гуфт :у Киеви أхоФи мо أшрктм чун тарсами ман азин батон ки шумо бонабозӣ гиред бо аллоҳ ? ! ва эшон нобӣноёнанду ношунавоу нодону нотавон , ва шумо аз худои бинои шунавоӣ гуёӣ доноӣ тавоно наметарсид ! ва бо вай батон анбоз мегиред беузрӣ ва беҳуҷҷатӣ ва бе онкии эшонро сазоӣ худоӣаст ! « Фأии алФриқини أҳқи болأмни إни кантами тълмўн » акнӯн маро посух кунед агар донед , аз он худои қодири шунавои бинои донои сазотар ки тарсанд ё азин батон оҷизи ношунавои нобӣноӣ ногуё ? ! ва ки наздиктар бо Яман шудан ва бебим бӯдани онкӣ аз як худоӣ май амн бояд ёфт ё онкӣ аз ҳазорон ? ! он гуҳи худ посух кард , гуфт : « аллазӣнаи омнўо » . Агар мстأнФ наҳй ин сухан , на ҳикоят аз иброҳӣм , ҳам некӯаст .

وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً ای ملأ ربی کل شی‌ء علما. این همچنانست که جای دیگر گفت: «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ» ای ملأت. «أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ» تتّعظون، فتترکوا عبادة الاصنام؟! وَ کَیْفَ أَخافُ ما أَشْرَکْتُمْ مشرکان ابراهیم را می‌ترسانیدند، و از گزند بتان تهدید میکردند. ابراهیم گفت: وَ کَیْفَ أَخافُ ما أَشْرَکْتُمْ چون ترسم من ازین بتان که شما بانبازی گیرید با اللَّه؟! و ایشان نابینایان‌اند و ناشنوا و نادان و ناتوان، و شما از خدای بینای شنوای گویای دانای توانا نمی‌ترسید! و با وی بتان انباز میگیرید بی‌عذری و بی حجّتی و بی آنکه ایشان را سزای خدایی است! «فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» اکنون مرا پاسخ کنید اگر دانید، از آن خدای قادر شنوای بینای دانا سزاتر که ترسند یا ازین بتان عاجز ناشنوای نابینای ناگویا؟! و که نزدیکتر با یمن شدن و بی‌بیم بودن آنکه از یک خدای می‌امن باید یافت یا آنکه از هزاران؟! آن گه خود پاسخ کرد، گفت: «الَّذِینَ آمَنُوا». اگر مستأنف نهی این سخن، نه حکایت از ابراهیم، هم نیکو است.

Аллазӣнаи омнўоу лами илбсўои إимонҳми бзлм дар хабараст ки абӯи бикр садиқ гуфт : ё расӯли аллоҳ !у أинои лами излм нафса ? ҷавоб дод вайро ки : أи ламтар илои қавлаи таъолии фии қиссаи луқмон : ё банӣ лои тшрки биллоҳи إни алшрки лзлми азим яъне ки ин зулм эдар ширкаст , чунон ки онҷоаст . Ва қавмӣ бар умуми ронданд , ва гуфтанд ки : ин иброҳӣму асҳоби вайроаст алӣ алхусус , чунон ки ривоят кунанд аз алӣ ( ъ ) ки ин оят бархонад ва гуфт : « ҳзаҳи фии иброҳӣму асҳобаи хосса , листи лҳзаҳи аломаҳ » .

الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ در خبر است که ابو بکر صدیق گفت: یا رسول اللَّه! و أیّنا لم یظلم نفسه؟ جواب داد وی را که: أَ لَمْ تَرَ الی قوله تعالی فی قصّة لقمان: یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ یعنی که این ظلم ایدر شرک است، چنان که آنجا است. و قومی بر عموم راندند، و گفتند که: این ابراهیم و اصحاب وی را است علی الخصوص، چنان که روایت کنند از علی (ع) که این آیت برخواند و گفت: «هذه فی ابراهیم و اصحابه خاصّة، لیست لهذه الامّة».