Қавлаи таъолӣ :у тлки ҳҷтнои отиноҳои إброҳими алии қавма чун иброҳӣм бар қавми худ ҳуҷҷат оварад ки аз ду гуруҳи кадоми як бебимтар ва бо ман сазотар ?

قوله تعالی: وَ تِلْکَ حُجَّتُنا آتَیْناها إِبْراهِیمَ عَلی‌ قَوْمِهِ چون ابراهیم بر قوم خود حجّت آورد که از دو گروه کدام یک بی‌بیم‌تر و با من سزاتر؟

ӯ ки як худоиро пурситад ? ё ӯ ки ҳазорон ? ӯ ки худовандии пурситад ки қодирасту молики нафъу зр ? ё ӯ ки оҷизиро пурситад бесифат ? ва низ бар намруд ҳуҷҷат оварад ки рабии алзии яҳёу имит то онҷо ки гуфт : Фбҳти алзии куфр . Чун ин ҳуҷҷатҳои равшан бар эшон оварад , эшон бқўли иброҳӣм иқрор доданд ,у ҳуҷҷат бар худ лозим шинохтанд .

او که یک خدای را پرستد؟ یا او که هزاران؟ او که خداوندی پرستد که قادر است و مالک نفع و ضرّ؟ یا او که عاجزی را پرستد بی‌صفت؟ و نیز بر نمرود حجّت آورد که رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ تا آنجا که گفت: فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ. چون این حجّتهای روشن بر ایشان آورد، ایشان بقول ابراهیم اقرار دادند، و حجّت بر خود لازم شناختند.

Раб Алъоламин гуфт : он ҳуҷҷати мо фаро иброҳӣм намӯда будем , ва талқин кардем , ва ӯро дромўхтим .

ربّ العالمین گفت: آن حجّت ما فرا ابراهیم نموده بودیم، و تلقین کردیم، و او را درآموختیم.

Нарафъ дараҷоти ман ншоءи зайд аслм гуфт : яъне болълм , чунон ки ҷой дигар гуфт : «у аллазӣнаи أўтўои алълми дараҷот » . Қавмӣ гуфтанд : ин табақот савобаст дар биҳишт , чунон ки онҷо гуфт : ?лаам дараҷот ъанд рбҳм , ҳам дараҷот ъанд аллоҳ , ва гуфтанд : ин рафъи дараҷот дар дунёаст пайғомбаронро бмъҷзот ,у мؤмнонрои бкромот ,у тавфиқи тоъот , чунон ки гуфт :у рФънои бъзҳми фавқи баъзи дараҷот . Ҷой дигар гуфт : нарафъ дараҷоти ман ншоءу фавқи кули зии илми алӣам . Ъосму Ҳамзау ксоиӣ « нарафъ дараҷоти ман ншоء » бтнўин хонанд . Боқӣ « дараҷоти ман ншоء » бо зоФт хонанд ,у бмънӣ ҳар ду яксонанд . « إни рбки ҳаким » фии амра « алӣам » бхлқаҳ .

نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ زید اسلم گفت: یعنی بالعلم، چنان که جای دیگر گفت: «وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ». قومی گفتند: این طبقات ثواب است در بهشت، چنان که آنجا گفت: لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ، هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ، و گفتند: این رفع درجات در دنیا است پیغامبران را بمعجزات، و مؤمنانرا بکرامات، و توفیق طاعات، چنان که گفت: وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ. جای دیگر گفت: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ. عاصم و حمزه و کسایی «نرفع درجات من نشاء» بتنوین خوانند. باقی «درجات من نشاء» با ضافت خوانند، و بمعنی هر دو یکسان‌اند. «إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ» فی امره «عَلِیمٌ» بخلقه.

Ва вҳбнои ?ла яъне лоброҳими إсҳоқу ёқӯб . Раби Алъоламин валадро ҳиба хонд дар қуръони бчнди ҷойгаҳ , чунон ки гуфт :у вҳбнои лдоўди сулаймон , лأҳби лаки ғломои зкё , Фҳби лии ман лднки влё . Ва вҳбнои ?лаи إсҳоқ ва ёқӯб мегуяд : иброҳӣмро бахшидеми исҳоқу ёқӯб . Ёқӯби писари исҳоқ буд ,у исҳоқи писари иброҳӣм азсора ,у иброҳӣмро ҳашт писар буд . Исҳоқи падари ъбронён азсора ,у Исмоил падар тозён аз ҳоҷар , ва он шаш писари дигар аз Фтўрои бинти иқтни алкнъониаҳ . Ва ёқӯби падари Исроилён буд .

وَ وَهَبْنا لَهُ یعنی لابراهیم إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ. رب العالمین ولد را هبه خواند در قرآن بچند جایگه، چنان که گفت: وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَیْمانَ، لِأَهَبَ لَکِ غُلاماً زَکِیًّا، فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا. وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ میگوید: ابراهیم را بخشیدیم اسحاق و یعقوب. یعقوب پسر اسحاق بود، و اسحاق پسر ابراهیم از ساره، و ابراهیم را هشت پسر بود. اسحاق پدر عبرانیان از ساره، و اسماعیل پدر تازیان از هاجر، و آن شش پسر دیگر از فطورا بنت یقطن الکنعانیة. و یعقوب پدر اسرائیلیان بود.

Куллан ҳдино яъне ллоимону алнбўаҳ , «у нўҳои ҳдинои ман қабл » яъне : ман қабл иброҳӣму валада . Мегуяд : пеш аз иброҳӣму фарзандони ваии Нӯҳро роҳ намудем ,у набуввати додем . « ва ман зритаҳ » яъне : ва ман зуррияи Нӯҳ , ва аз фарзандони Нӯҳ . Он гуҳ тафсир кард ки эшон кианд : Довӯд ,у ҳўи Довӯди бен аишо , ҳафтуми ҳафт писар буд , кҳинаҳи эшон , кушандаи ҷолўт . Ва қиссаи ваии маърӯф . Ва сулаймони писари Довӯд аз зани аўрёи зода буд ,у Довӯду сулаймон аз сибт Яҳудо буданд ,у Айюб ,у мигўинди Айюб аз фарзандони рӯми бен ъиси бен исҳоқи бен иброҳӣм буд , ва дар асри хеши малик буд , ва даҳ писар дошт аз духтари мишои бен Юсуфи бен ёқӯб , ва дар рӯзгори Юсуф буд ,у қиссаи ваии маърӯф . Ва Юсуф ,у ҳўи Юсуфи бен ёқӯби бен исҳоқи бен иброҳӣм ,у фӣа

کُلًّا هَدَیْنا یعنی للایمان و النبوة، «وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ» یعنی: من قبل ابراهیم و ولده. میگوید: پیش از ابراهیم و فرزندان وی نوح را راه نمودیم، و نبوّت دادیم. «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ» یعنی: و من ذرّیّة نوح، و از فرزندان نوح. آن گه تفسیر کرد که ایشان که‌اند: داود، و هو داود بن ایشا، هفتم هفت پسر بود، کهینه ایشان، کشنده جالوت. و قصّه وی معروف. و سلیمان پسر داود از زن اوریا زاده بود، و داود و سلیمان از سبط یهودا بودند، و ایّوب، و میگویند ایّوب از فرزندان روم بن عیص بن اسحاق بن ابراهیم بود، و در عصر خویش ملک بود، و ده پسر داشت از دختر میشا بن یوسف بن یعقوب، و در روزگار یوسف بود، و قصّه وی معروف. و یوسف، و هو یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم، و فیه‌

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) :

قال رسول اللَّه (ص):

Ани алкрими бен алкрими бен алкрими бен алкрим

ان الکریم بن الکریم بن الکریم بن الکریم

Юсуфи бен ёқӯби бен исҳоқи бен иброҳӣм .

یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم.

Ва Мӯсо ,у ҳўи Мӯсои бен умрони бен исҳри бен қоҳси бен лоўии бен ёқӯбу ҳорӯни ахўаҳ Акбар манеҳ сена .

و موسی، و هو موسی بن عمران بن یصهر بن قاهث بن لاوی بن یعقوب و هارون اخوه اکبر منه سنا.

Ва кзлки нҷзии алмҳснини чунон ки иброҳӣмро бар тавҳиду саботи вай бар дайни хешу ҳуҷҷат овардан бар душмани ҷзоءи некӯи додем ,у подош некӯ кардем , ки ӯро баргузедему фарзандони поки додем ,у дараҷот вай бардоштем , дар набувват ва дар савоби тоъат бо некӯкорони ҳам чунон кунем , ва эшонро ҷзоءи некӯи диҳем .

وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ چنان که ابراهیم را بر توحید و ثبات وی بر دین خویش و حجّت آوردن بر دشمن جزاء نیکو دادیم، و پاداش نیکو کردیم، که او را برگزیدیم و فرزندان پاک دادیم، و درجات وی برداشتیم، در نبوّت و در ثواب طاعت با نیکوکاران هم چنان کنیم، و ایشان را جزاء نیکو دهیم.

Ва закариёу яҳёу исоу إлёс қавмӣ гуфтанд : Илёс , Идрӣсаст , ва ин дуруст нест ки раби алъзаҳи нисбати Илёси дарин оят бо Нӯҳ кард , ва аз фарзандони Нӯҳи шимурд , ва маълумаст ки Нӯҳ аз фарзандони Идрӣс буд . Нӯҳи бен лмки бен мтўшлхи бен Идрӣс , алзии иқоли ?лаи ахнўх . Ва қавл дуруст онаст ки аз фарзандони ҳорӯн буд ,у ҳўи Илёси бен башари бен Финҳоси бен алъизори бен ҳорӯни бен умрон , кули ман алсолҳин .

وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی‌ وَ عِیسی‌ وَ إِلْیاسَ قومی گفتند: الیاس، ادریس است، و این درست نیست که ربّ العزّة نسبت الیاس درین آیت با نوح کرد، و از فرزندان نوح شمرد، و معلوم است که نوح از فرزندان ادریس بود. نوح بن لمک بن متوشلخ بن ادریس، الّذی یقال له اخنوخ. و قول درست آنست که از فرزندان هارون بود، و هو الیاس بن بشر بن فینحاص بن العیزار بن هارون بن عمران، کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ.

Ва إсмоъилу ҳўи ибни иброҳӣму алисъ вҳб гуфт : исъи шогирди Илёс буд . Каъб гуфт : исъ Хизраст ки Мӯсоро алайҳи ассаломи муаллим буд . ӣмон бен рубоб гуфт : исъи писар исҳоқаст падари рӯм . Ҳамзау ксоиӣ ва аллисъ хонанд балоами мшдд .

وَ إِسْماعِیلَ و هو ابن ابراهیم وَ الْیَسَعَ وهب گفت: یسع شاگرد الیاس بود. کعب گفت: یسع خضر است که موسی را علیه السلام معلم بود. یمان بن رباب گفت: یسع پسر اسحاق است پدر روم. حمزه و کسایی و اللّیسع خوانند بلام مشدد.

Яъне ки номи вай лисъаст на исъ , аммо алифу лоами зиёдат дар афзуданд ва мдғм карданд , чунонаст ки алифу лоам бар қроءти Ҳамзау ксоиӣ зиёдатаст , ва бар қроءти боқии алифу лоам таърифаст . « Юнус »у ҳўи Юнуси бен маттӣ , вайро ду номаст : зўи алнўну Юнус . Гуфтаанд ки : Илёсу исъу Юнус дар як замон буданд , ва пас аз эшон бондки рӯзгори закариёу яҳё ва исо буданд . «у лўто »у ҳўи ибн ъам иброҳӣм ,у аввали ман омн ба , « ва куллан Фзлнои алии Алъоламин » эй Фзлноҳми болнбўаҳи алии олимии замонаам .

یعنی که نام وی لیسع است نه یسع، امّا الف و لام زیادت در افزودند و مدغم کردند، چنان است که الف و لام بر قراءت حمزه و کسایی زیادت است، و بر قراءت باقی الف و لام تعریف است. «یُونُسَ» و هو یونس بن متی، وی را دو نام است: ذو النون و یونس. گفته‌اند که: الیاس و یسع و یونس در یک زمان بودند، و پس از ایشان باندک روزگار زکریا و یحیی و عیسی بودند. «وَ لُوطاً» و هو ابن عمّ ابراهیم، و اوّل من آمن به، «وَ کلًّا فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ» ای فضلناهم بالنبوّة علی عالمی زمانهم.

Ва ман обоӣҳми ин « ман » табъизаст яъне : ҳдинои баъзи обоӣҳму зрётҳм .

وَ مِنْ آبائِهِمْ این «من» تبعیض است یعنی: هدینا بعض آبائهم و ذرّیّاتهم.

Мегуяд : ва аз падарони эшон ки номашони дарин мавзе набардаанд аз одаму ҳуду солеҳу Идрӣсу ғайри эшон , ва низ муъминон ки дар аҳди он падарон бар миллат эшон буданд .

میگوید: و از پدران ایشان که نامشان درین موضع نبرده‌اند از آدم و هود و صالح و ادریس و غیر ایشان، و نیز مؤمنان که در عهد آن پدران بر ملّت ایشان بودند.

Ва зрётҳм ва аз фарзандони ин ҳшдаҳи пиғомбро ки номашони дарин оёт бардаанд ,у номи он фарзандон набардаанд , «у إхўонҳм »у бародарони эшон ки бар дайну миллат эшон бӯдаанд . ӣнҷои сухан мунқатиъ шуд , пас гуфт : «у аҷтбиноҳм » эй астхлсноҳми болнбўаҳ , махӯзи ман ҷбити алмоءи фии алҳўзи азои ҷмътаҳ . «у ҳдиноҳми إлии сироти мустақӣм » яъне алислом .

وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ و از فرزندان این هشده پیغامبرا که نامشان درین آیات برده‌اند، و نام آن فرزندان نبرده‌اند، «وَ إِخْوانِهِمْ» و برادران ایشان که بر دین و ملّت ایشان بوده‌اند. اینجا سخن منقطع شد، پس گفت: «وَ اجْتَبَیْناهُمْ» ای استخلصناهم بالنبوّة، مأخوذ من جبیت الماء فی الحوض اذا جمعته. «وَ هَدَیْناهُمْ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» یعنی الاسلام.

Злки ҳудои аллоҳ эй дайни аллоҳи алзии ҳам алайҳ . Инаст дайни худоу миллати бсзо ки пайғомбарон бар он буданд ,у худоиро ъз ва ҷл бидон парастиданад , яъне дайни ислому миллати ҳанифӣ . Иҳдӣ ба ман ишоءи ман ибодаи онро ки хоҳад аз бандагони хеши бони роҳи намояд , ва бар он дорад , чунон ки пайғомбаронро бар он дошт ,у бон роҳ намӯд . Ва ин ояти ҳуҷҷатӣ зоҳираст бар қадарён ,у ваҷҳи он равшан .

ذلِکَ هُدَی اللَّهِ ای دین اللَّه الّذی هم علیه. این است دین خدا و ملت‌ بسزا که پیغامبران بر آن بودند، و خدای را عزّ و جلّ بدان پرستیدند، یعنی دین اسلام و ملّت حنیفی. یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ آن را که خواهد از بندگان خویش بآن راه نماید، و بر آن دارد، چنان که پیغامبران را بر آن داشت، و بآن راه نمود. و این آیت حجّتی ظاهر است بر قدریان، و وجه آن روشن.

Ва луи أшркўои лҳбти анҳуам мо конўои иъмлўни қавмӣ аз асҳоби рои бойени оят тамассук кардаанд , ва гуфтаанд : муртад чун бад-ӣни ислом боз гардад Фроӣзи тоъат ки дар ҳоли исломи гзордаҳи пеш аз радат , қазо бояд кард , ки он ҳамаи барадати ботили гашт , ки раб алъзаҳ мегуяд :у луи أшркўои лҳбти анҳуам мо конўои иъмлўн ,у кзлки қавлаи таъолӣ : лӣни أшркти лиҳбтни ъмлк , ва ин мазҳаб ботиласт ,у эҳтиҷоҷи эшон бойени оят дуруст нест , ки оят муҷмаласт , ва дар сӯраи албқраҳ муфассир гуфта ки : ва ман иртдди мнкми ани дайнаи Фимту ҳўи кофари Фأўлӣки ҳбтти أъмолҳми фии алднё ва алохраҳ мегуяд : касе ки муртад гардад , ва дар радати бимирад , аъмоли вай ботил гардад . Пас касе ки тавба кунад ,у босалом боз ояд , аъмоли вай ки дар ислом карда буд ҳобт нагардад , ва бар ҳол хеш бимонад пас бар муртад ки босалом боз ояд ҷузи қзоءи он амал ки дар ҳоли куфр аз вай Фоӣт гашта воҷиб нест , ва ин ояти эшонро ҳуҷҷат нест ,у ояти муҷмали ҷуз бар вифқи муфассир рондан ҳеҷ ваҷҳ нест . Пас бмдҳи пайғомбарон боз омад ва баён кард ки эшонро чаҳ дод , гуфт : أўлӣки аллазӣнаи отиноҳми алкитоби ин пайғомбарони номбурдаро мегуяд , ва он мубҳамон ном набарда аз обоу зрёт ,у қавмии фаровон ки дар қуръони номи эшон барда . « аўлӣк » эшон онанд ки додеми эшонро китоб аз осмони фурӯи омада , суҳуфи иброҳӣму тавроти Мӯсоу Инҷили исоу збўри Довӯд . «у алҳкму алнбўаҳ »у илми додему фаҳми вифқаи эшонроу набувват .

وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یَعْمَلُونَ قومی از اصحاب رای باین آیت تمسّک کرده‌اند، و گفته‌اند: مرتد چون بدین اسلام باز گردد فرائض طاعت که در حال اسلام گزارده پیش از ردّت، قضا باید کرد، که آن همه بردّت باطل گشت، که ربّ العزّة میگوید: وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یَعْمَلُونَ ، و کذلک قوله تعالی: لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ، و این مذهب باطل است، و احتجاج ایشان باین آیت درست نیست، که آیت مجمل است، و در سورة البقرة مفسّر گفته که: وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ میگوید: کسی که مرتد گردد، و در ردّت بمیرد، اعمال وی باطل گردد. پس کسی که توبه کند، و باسلام باز آید، اعمال وی که در اسلام کرده بود حابط نگردد، و بر حال خویش بماند پس بر مرتد که باسلام باز آید جز قضاء آن عمل که در حال کفر از وی فائت گشته واجب نیست، و این آیت ایشان را حجّت نیست، و آیت مجمل جز بر وفق مفسّر راندن هیچ وجه نیست. پس بمدح پیغامبران باز آمد و بیان کرد که ایشان را چه داد، گفت: أُولئِکَ الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ این پیغامبران نامبرده را میگوید، و آن مبهمان نام نبرده از آبا و ذریات، و قومی فراوان که در قرآن نام ایشان برده. «اولئک» ایشان آنند که دادیم ایشان را کتاب از آسمان فرو آمده، صحف ابراهیم و تورات موسی و انجیل عیسی و زبور داود. «وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ» و علم دادیم و فهم وفقه ایشان را و نبوّت.

Фإни икФри баҳои ҳؤлоءи Фқди вклнои баҳои қўмои лисўои баҳои бкоФрин агар аҳл Макка бидон мекофар шаванд ва напазиранд мо қавмиро бргмоштим аз муҳоҷиру ансор ки онро пазируфтанд ва тасдиқ карданд ,у бҷону дил боз гирифтанд . « Фқди вклнои баҳо » эй болоямони баҳо . Ин ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт : «у أлзмҳми калимаи алтқўӣ » . Муҷоҳид гуфт ин аҷаманду фарс , ки нодидаи бҷону дил қабул карданд ,у бғиб имон овараданд ва тасдиқ карданд .

فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ اگر اهل مکّه بدان می‌کافر شوند و نپذیرند ما قومی را برگماشتیم از مهاجر و انصار که آن را پذیرفتند و تصدیق کردند، و بجان و دل باز گرفتند. «فَقَدْ وَکَّلْنا بِها» ای بالایمان بها. این همچنانست که جای دیگر گفت: «وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوی‌». مجاهد گفت این عجم‌اند و فرس، که نادیده بجان و دل قبول کردند، و بغیب ایمان آوردند و تصدیق کردند.

Мустафо ( с ) дар ҳақ эшон мегуяд : « луи кони аддӣни мълқои болсрёи лнои ?лаи риҷоли ман абноءи Форс » ,у ани ибни умр , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ллаҳи ъзу ҷли хайратони ман халқаи фии арза : Қурайши хираи аллоҳи ман алъараб ,у Форси хираи аллоҳи ман алъҷм » .

مصطفی (ص) در حق ایشان میگوید: «لو کان الدین معلقا بالثریا لنا له رجال من ابناء فارس»، و عن ابن عمر، قال: قال رسول اللَّه (ص): «للَّه عز و جل خیرتان من خلقه فی ارضه: قریش خیرة اللَّه من العرب، و فارس خیرة اللَّه من العجم».

Пас сухани боз бо пайғомбарони барад , ва дар мадҳи эшон биФзўд ,у Мустафоро слии аллоҳи алайҳу силами бснту сирати эшон иқтидо фармуд , гуфт : أўлӣки аллазӣнаи ҳудои аллоҳ эй ҳдоҳми аллоҳ , « Фбҳдиҳм » эй бснтҳму сиртҳми болсбру алоҳтсоб , « ақтдаҳ » ибни омир « ақтдҳӣ » хонд бксри ҳоءи мшбъ .

پس سخن باز با پیغامبران برد، و در مدح ایشان بیفزود، و مصطفی را صلی اللَّه علیه و سلم بسنّت و سیرت ایشان اقتدا فرمود، گفت: أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ ای هداهم اللَّه، «فبهدیهم» ای بسنتهم و سیرتهم بالصّبر و الاحتساب، «اقتده» ابن عامر «اقتدهی» خواند بکسر هاء مشبع.

Ҳамзау ксоиӣу ёқӯб дар васл «ҳо » бияфкананд , ва дар вақфи бскўн «ҳо » вақф кунанд , ва ин «ҳо » ҳоء вақф гӯйанд , чунон ки : ахбраҳи тқлаҳ , ва ҳам азин бобаст : китобӣа , ҳисобӣа , мо ҳайа . Боқии қроء дар васл ва дар вақфи бскўн ҳо хонанд . Мегуяд : ё Муҳамад ! сирати анбиёии гир , ва бар паии эшон рӯ , ва дар сабр кардан бар такзибу азии душмани чунон ки эшон сабр карданд , то бмроди рисӣ , чунон ки эшон бмроди расиданд . Онаст ки гуфт : « Фсбрўои алии мо кзбўоу أўзўо ҳатто أтоҳми нсрно » . Муфассирон гуфтанд фиқҳи ин оят онаст ки ҳар чаҳ аз пайғомбарон дуруст шавад ва собит гардад аз аъмолу аҳком , ва маълум шавад ки онро бпиғомбрии дигару бктобии дигар насх накарданд , барин уммат воҷибаст ки онро дайн худ донанд ,у атбоъ он кунанд , бар муқтазии инки раб алъзаҳ фармуд . Фбҳдоҳми ақтдаҳ .

حمزه و کسایی و یعقوب در وصل «ها» بیفکنند، و در وقف بسکون «ها» وقف کنند، و این «ها» هاء وقف گویند، چنان که: اخبره تقله، و هم ازین باب است: کتابیه، حسابیه، ما هیه. باقی قراء در وصل و در وقف بسکون ها خوانند. میگوید: یا محمد! سیرت انبیای گیر، و بر پی ایشان رو، و در صبر کردن بر تکذیب و اذی دشمن چنان که ایشان صبر کردند، تا بمراد رسی، چنان که ایشان بمراد رسیدند. آنست که گفت: «فَصَبَرُوا عَلی‌ ما کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّی أَتاهُمْ نَصْرُنا». مفسّران گفتند فقه این آیت آنست که هر چه از پیغامبران درست شود و ثابت گردد از اعمال و احکام، و معلوم شود که آن را بپیغامبری دیگر و بکتابی دیگر نسخ نکردند، برین امت واجب است که آن را دین خود دانند، و اتّباع آن کنند، بر مقتضی اینکه ربّ العزّة فرمود. فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ.

« қул » ё Муҳамад ! « лои أсӣлкми алайҳ » эй алии алқуръону таблиғи алрсолаҳ « أҷро » эй ҷълоу рзқо . « إни ҳў » эй мо ҳў яъне Муҳамад ( с ) ,у қили алқуръон « إлои зикрии ллъолмин » мавъизаи ллхлқи аҷмъин .

«قُلْ» یا محمد! «لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ» ای علی القرآن و تبلیغ الرّسالة «أَجْراً» ای جعلا و رزقا. «إِنْ هُوَ» ای ما هو یعنی محمّد (ص)، و قیل القرآن «إِلَّا ذِکْری‌ لِلْعالَمِینَ» موعظة للخلق اجمعین.

Ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадараи ин дар шаъни ҳеи бен ахтби омада аз ҷуҳудон .

وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ این در شأن حییّ بن اخطب آمده از جهودان.

Бадари сафӣаи модари муъминони пеши расӯл худо овараданд ӯро , дастҳои вай бар пушти баста , бдндони хеши қабои дебои хеш аз бозуӣ худ мекунад , ва мегуфт :

بدر صفیة مادر مؤمنان پیش رسول خدا آوردند او را، دستهای وی بر پشت بسته، بدندان خویش قبای دیبای خویش از بازوی خود میکند، و میگفت:

Расӯли худо ( с ) савганд бар вай дод ки : бони худоӣ ки ба таври сино бо Мӯсо сухан гуфт ки дар таврот хондӣ ки : « ани аллоҳи ибғзи алҳбри алсмин .

رسول خدا (ص) سوگند بر وی داد که: بآن خدای که به طور سینا با موسی سخن گفت که در تورات خواندی که: «انّ اللَّه یبغض الحبر السّمین.

Гуфт : хондам гуфт : он туе . ӯ гуфт : мо анзли аллоҳи алии Мӯсои алтўроаҳ ,у лои алии Муҳамади алқуръон , Фأнзли аллоҳи ъзу ҷли ҳзаҳи алоиаҳ : ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадарае мо ълмўои азмаи аллоҳи азои аҷтрؤои алии такзиба ,у ҷҳўди рисолата , « إзи қолўо » бузургӣ худоӣ нашнохтанд ки бар вай далерӣ карданд , гуфтанд : « мо أнзли аллоҳи алии башари ман шайъи ء » фурӯ нафиристод аллоҳи ҳаргиз бар ҳеҷ мардуми ҳеҷ чиз . Ибн аббос гуфт : молики бен алзиФ буд ки ин оят дар шаън вай омад раиси ҷуҳудону раббонии эшон . Чун ин сухан бигуфт , бо қавм хеш шуд . Эшон гуфтанд : вилки мо ҳозои алзии блғнои ънк ? чист инки бмо расед ки ту гуфтӣ : мо анзли аллоҳи алии Мӯсои алтўроаҳ , ва мо анзли аллоҳи алии башари ман шайъи ء ? ! ҷавоб дод ки маро бахшам овараданд , ва аз сар ғазаб гуфтам . Пас ҷуҳудони вайро маъзул карданд ,у биҷои ваии каъб ашраф нишонданд . Ва брўоитии дигар аз ибни аббоси оят ?маккейаст , ва дар шаъни мушрикони Қурайш фурӯ омад , ки қудрати аллоҳро мункир буданд ,у мӯъҷизотро рад карданд ,у бойени қавли маънӣ « ва мо қдрўои аллоҳ » эй : ва мо омнўои ани аллоҳи алии кули шайъи ءи қадир . Азимат аллоҳ нашнохтанд ,у ҷалолу бузургворӣ вай надонистанд эшон ки мӯъҷизотро рад карданд ,у қудрати аллоҳ аз он қосир шинохтанд . Муҳамади бен алкъб алқрзӣ гуфт : « ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадара » лами идрўои Киеви аллоҳ .

گفت: خواندم گفت: آن تویی. او گفت: ما انزل اللَّه علی موسی التوراة، و لا علی محمّد القرآن، فأنزل اللَّه عز و جل هذه الایة: وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ای ما علموا عظمة اللَّه اذا اجترؤا علی تکذیبه، و جحود رسالته، «إِذْ قالُوا» بزرگی خدای نشناختند که بر وی دلیری کردند، گفتند: «ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلی‌ بَشَرٍ مِنْ شَیْ‌ءٍ» فرو نفرستاد اللَّه هرگز بر هیچ مردم هیچ چیز.ابن عباس گفت: مالک بن الضیف بود که این آیت در شأن وی آمد رئیس جهودان و ربانی ایشان. چون این سخن بگفت، با قوم خویش شد. ایشان گفتند: ویلک ما هذا الّذی بلغنا عنک؟ چیست اینکه بما رسید که تو گفتی: ما انزل اللَّه علی موسی التوراة، و ما انزل اللَّه علی بشر من شی‌ء؟! جواب داد که مرا بخشم آوردند، و از سر غضب گفتم. پس جهودان وی را معزول کردند، و بجای وی کعب اشرف نشاندند.و بروایتی دیگر از ابن عباس آیت مکی است، و در شأن مشرکان قریش فرو آمد، که قدرت اللَّه را منکر بودند، و معجزات را رد کردند، و باین قول معنی «وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ» ای: و ما آمنوا انّ اللَّه علی کل شی‌ء قدیر. عظمت اللَّه نشناختند، و جلال و بزرگواری وی ندانستند ایشان که معجزات را ردّ کردند، و قدرت اللَّه از آن قاصر شناختند. محمد بن الکعب القرظی گفت: «وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» لم یدروا کیف اللَّه.

Қул ман أнзли алкитоби алзии ҷоء ба Мӯсо эй Муҳамад ! ту он ҷуҳудонро ки танзили моро май ҷҳди оранд , ҷавоби даҳ : « ман أнзли алкитоб » ? он кист ки таврот ки Мӯсо оварад фурӯ фиристод . « нуро » эй зиё «у ҳудои ллнос » бёнои лабании Исроил .

قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ الَّذِی جاءَ بِهِ مُوسی‌ ای محمد! تو آن جهودان را که تنزیل ما را می‌جحد آرند، جواب ده: «مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ»؟ آن کیست که تورات که موسی آورد فرو فرستاد. «نُوراً» ای ضیاء «وَ هُدیً لِلنَّاسِ» بیانا لبنی اسرائیل.

Он таврот ки равшанои длҳост ,у роҳи нмўнӣ банӣ Исроил « тҷълўнаҳи қротис » эй тктбўнҳои фии дафотири мақтаа ҳатто лои ткўни маҷмӯъа , лтхФўои минҳои мо шӣтм ,у лои ишъри баҳои алъўом , Фзлки қавла : « тбдўнҳоу тхФўни ксиро » мегуяд тавротро дар дафтарҳо ва қатъҳо пурканда менависед , то ончӣ худ хоҳед аз он пинҳон кунед , чунон ки ояти рҷму сифату наъти Муҳамад ( с ) пинҳон карданд , ?маккейу абӯи умр «у иҷълўнаҳи қротиси ибдўнҳоу ихФўн » ҳар се бёء хонанд ахбор аз ғоӣб , чунонаст ки раби алъзаҳи Мустафоро слии аллоҳи алайҳу силам хабар мекунад аз эшон ки азимат аллоҳ нашнохтанд , ва бар худо далерӣ карданд , ки китобро мункир шуданд , ва он гуҳ дар таврот таҳриф овараданд , ки лухтӣ аз он бпўшиднд .

آن تورات که روشنایی دلهاست، و راه نمونی بنی اسرائیل «تَجْعَلُونَهُ قَراطِیسَ» ای تکتبونها فی دفاتر مقطعة حتی لا تکون مجموعة، لتخفوا منها ما شئتم، و لا یشعر بها العوام، فذلک قوله: «تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ کَثِیراً» میگوید تورات را در دفترها و قطعها پرکنده می‌نویسید، تا آنچه خود خواهید از آن پنهان کنید، چنان که آیت رجم و صفت و نعت محمد (ص) پنهان کردند، مکّی و ابو عمر «و یجعلونه قراطیس یبدونها و یخفون» هر سه بیاء خوانند اخبار از غائب، چنانست که رب العزة مصطفی را صلی اللَّه علیه و سلم خبر میکند از ایشان که عظمت اللَّه نشناختند، و بر خدا دلیری کردند، که کتاب را منکر شدند، و آن گه در تورات تحریف آوردند، که لختی از آن بپوشیدند.

Боқӣ бтоء хонанд бар мухотаба , чунон ки Мустафо ( с ) бо эшон ин мегуяд бФрмони худо : «у ълмтм ё мъшри алиҳўди алии лисони Муҳамади мо лами тълмўои أнтму лои обоؤкми фии алтўроаҳ , Фзиътмўаҳу лами тнФъўо ба . « қул аллоҳ » ё Муҳамад ! чун эшонро пурсӣ ки « ман أнзли алкитоб » ? агар эшон ҷавоб диҳанд ,у алои ту ҷавоби даҳ , гӯии фиристандаи он китоб аллоҳаст .

باقی بتاء خوانند بر مخاطبه، چنان که مصطفی (ص) با ایشان این میگوید بفرمان خدا: «و علّمتم یا معشر الیهود علی لسان محمّد ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لا آباؤُکُمْ فی التّوراة، فضیّعتموه و لم تنفعوا به. «قُلِ اللَّهُ» یا محمّد! چون ایشان را پرسی که «مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ»؟ اگر ایشان جواب دهند، و الّا تو جواب ده، گوی فرستنده آن کتاب اللَّه است.

Сами зарраами ин калима хизлонаст миёни тҳоўну таҳдид . Гузори эшонро то дар бозии хеш май раванд . Касе ки корӣ кунад ки аз он нафъӣ ва хайрӣ набӯд , гӯйанд : вай бибозӣу ҳарза машғӯласт . Муфассирон гуфтанд : « сами зарраами фии хўзҳми илъбўн » ҳамчунонаст ки ҷой дигар гуфт :у أързи ани алҷоҳлин , Фأързи ани ман тўлии ани зкрно , Фأързи анҳуам . Пас он ҳамаи мансӯхи гашти боити сайф .

ثُمَّ ذَرْهُمْ این کلمه خذلان است میان تهاون و تهدید. گذار ایشان را تا در بازی خویش می‌روند. کسی که کاری کند که از آن نفعی و خیری نبود، گویند: وی ببازی و هرزه مشغول است. مفسّران گفتند: «ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ» همچنانست که جای دیگر گفت: وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ، فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا، فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ. پس آن همه منسوخ گشت بآیت سیف.

Ва ҳозои китоб эй :у ҳозои алқуръони китоби мубораки анзлноаҳ . Ин қуръони китобӣ муборакаст ки мо фурӯд фиристодем , китобии пари офарину пари баракат , ки хайри он доим ,у нафъи он тамом ,у баракати он фаровон . Мавъизаи хоӣФон ,у раҳмаи муъминон ,у шафиъи осӣон ,у ёдгори дӯстон . « Мусаддиқи алзии байни идиаҳ » яъне исдқи мо қиблаи ман алктби алтии анзлҳои аллоҳи алии алонбёء , «у линзр » иқўл : анзлноаҳи ллбркаҳу алонзор . Қроءти оммаи қроء « лтнзр » бтоء мухотабааст , яъне : лтнзри анат ё Муҳамад ! бмои фии алқуръон ,у қроءти абӯи бикр танҳо бёءаст яъне : линзри алкитоб , бҳкми онкии китоб сабаб андозаст , асноди феъли буи дурустаст ,у злки фии қавла : ҳозои балоғи ллносу линзрўо ба ,у қоли таъолӣ : إнмои أнзркми болавҳӣ ,у фии маъноаи қавла : ҳозои ктобнои интқи алайкуми болҳқ . Ва раво бошад ки ин феъл бо аллоҳ баранд ҷли ҷалола яъне : линзри аллоҳ , кқўлаҳ : « линзри явми алтлоқ » .

وَ هذا کِتابٌ ای: و هذا القرآن کتاب مبارک انزلناه. این قرآن کتابی مبارک است که ما فرود فرستادیم، کتابی پر آفرین و پر برکت، که خیر آن دایم، و نفع آن تمام، و برکت آن فراوان. موعظة خائفان، و رحمة مؤمنان، و شفیع عاصیان، و یادگار دوستان. «مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ» یعنی یصدق ما قبله من الکتب التی انزلها اللَّه علی الانبیاء، «و لینذر» یقول: انزلناه للبرکة و الانذار. قراءت عامة قرّاء «لتنذر» بتاء مخاطبه است، یعنی: لتنذر انت یا محمّد! بما فی القرآن، و قراءت ابو بکر تنها بیاء است یعنی: لینذر الکتاب، بحکم آنکه کتاب سبب انداز است، اسناد فعل بوی درست است، و ذلک فی قوله: هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ، و قال تعالی: إِنَّما أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ، و فی معناه قوله: هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ. و روا باشد که این فعل با اللَّه برند جلّ جلاله یعنی: لینذر اللَّه، کقوله: «لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاقِ».

Ва лтнзри أми алқрӣ ва ман ҳавлҳоам алқрӣ Маккааст , лأнҳои қиблаи алхлқи иؤмўнҳо ,у қил : лأнҳои асли алқрӣ ,у дҳити аларзи ман таҳтҳо ,у қил : лأнҳои аъзами алқрии шأнои комаи саммӣ алдмоғам алрأс . Ва ман ҳавлҳо шаҳрҳои дигараст дар рӯй замин , яъне лтнзри аҳли Маккау аҳли соири алоФқ , барҳо ва баҳрҳо . Ва аллазӣнаи иؤмнўни болохраҳ яъне : исдқўни болбъси алзии фӣаи ҷзоءи алоъмол , « иؤмнўн ба » эй : исдқўни болқрони анаи ҷоء ман ъанд аллоҳ . Сами нътҳм , Фқол : « ва ҳам алии слотҳми иҳоФзўн » алайҳои фии мўоқитҳои лои итркўнҳо .

وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری‌ وَ مَنْ حَوْلَها امّ القری مکّه است، لأنّها قبلة الخلق یؤمّونها، و قیل: لأنّها اصل القری، و دحیت الارض من تحتها، و قیل: لأنّها اعظم القری شأنا کما سمّی الدماغ امّ الرأس. وَ مَنْ حَوْلَها شهرهای دیگر است در روی زمین، یعنی لتنذر اهل مکّه و اهل سائر الافق، برّها و بحرها. وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یعنی: یصدّقون بالبعث الّذی فیه جزاء الاعمال، «یُؤْمِنُونَ بِهِ» ای: یصدقون بالقرآن انّه جاء من عند اللَّه. ثمّ نعتهم، فقال: «وَ هُمْ عَلی‌ صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ» علیها فی مواقیتها لا یترکونها.