Қавлаи таъолӣ :у ҷълўои ллаҳи шуракои алҷни алоиаҳ аз аидрФои ақосиси гила аллоҳаст аз мушрикони араб , ва аз мнокири куфри эшон ки дар замони ҷоҳилият ҷҳол буданд ,у дайни араби он вақти се дайн буд : қавмии Фриштгони мипрстиднд , ки мегуфтанд : эшон духтарон худоӣанд , аз он эшонро пӯшида медорад ,у қавмӣ батонро мипрстиднд ,у қавмӣ аз хзоъаҳи ситораи шеърӣ май парастиданад . Дар ин ояти раби алъзаҳ аз эшон гила мекунад ва аз аҳли китобин : ҷуҳудон ки мегуфтанд : « ъзири ибни аллоҳ »у тарсоён ки мегуфтанд : « алмсиҳи ибни аллоҳ » .

قوله تعالی: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ الْجِنَّ الایة از ایدرفا اقاصیص گله اللَّه است از مشرکان عرب، و از مناکیر کفر ایشان که در زمان جاهلیّت جهال بودند، و دین عرب آن وقت سه دین بود: قومی فریشتگان میپرستیدند، که میگفتند: ایشان دختران خدای‌اند، از آن ایشان را پوشیده میدارد، و قومی بتان را میپرستیدند، و قومی از خزاعه ستاره شعری می‌پرستیدند. در این آیت رب العزّة از ایشان گله میکند و از اهل کتابین: جهودان که میگفتند: «عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ» و ترسایان که میگفتند: «الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ».

Мегуяд :у ҷълўои ллаҳи шуракои худоиро анбозон карданд яъне анбозон гуфтанд , ва он араб буданд : ҷҳинаҳу бнўи слмаҳу бнўи хзоъаҳу ғайри эшон , ки мегуфтанд : алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ .

میگوید: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ خدای را انبازان کردند یعنی انبازان گفتند، و آن عرب بودند: جهینه و بنو سلمه و بنو خزاعه و غیر ایشان، که میگفتند: الملائکة بنات اللَّه.

Ва ҷини ӣнҷо Фриштгонанд , смўои ҷнои лоҷтнонҳми ани алъиўн . Ҷой дигар гуфт : «у ҷълўои байнау байн алҷнаҳ насабо » яъне алмлоӣкаҳ . Мегуяд : миёни аллоҳу миёни Фриштгон насаб сохтанд . Клбӣ гуфт : ин дар шаън занодақа омад ки Иблисро шарик аллоҳ сохтанд дар офаридани шар , гуфтанд : аллоҳи субҳонаи холиқи алхиру алнўру анносу алдўобу алأнъом ,у Иблиси холиқи алшру алзлмаҳу алсбоъу алҳаёт .

و جنّ اینجا فریشتگان‌اند، سمّوا جنّا لاجتنانهم عن العیون. جای دیگر گفت: «وَ جَعَلُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً» یعنی الملائکة. میگوید: میان اللَّه و میان فریشتگان نسب ساختند. کلبی گفت: این در شأن زنادقه آمد که ابلیس را شریک اللَّه ساختند در آفریدن شرّ، گفتند: اللَّه سبحانه خالق الخیر و النور و الناس و الدوابّ و الأنعام، و ابلیس خالق الشر و الظلمة و السباع و الحیّات.

Ва хлқҳми инҳо ва мем хоҳӣ бо кофарон бар , яъне : ҷълўои ллаҳи алзии хлқҳму сўрҳми шурако , лои ихлқўни шиӣо ,у хоҳӣ бо ҷин бар , яъне : ҷълўои алҷни шуракои аллоҳ ,у аллоҳи халқи алҷн , ФкиФи икўни махлуқаи шрикои ?ла . Хоҳӣ бо ҳар ду Фриқ бар , яъне :у ҳўи хлқҳму халқи алҷн . «у хрқўои ?ла » эй : ахтлқўоу кзбўоу аФтълўо . Нофеъ « хрқўо » бтшдид хонд бар маънии таксиру муболиға . « Бенин ва бенот бғири илм » эй : лами изкрўаҳи ани илм ,у анмои зкрўаҳи ткзбо . Пас тнзиаҳи нафас хеш кард ва гуфт : « субҳонау таъолӣ » тақаддусу ъло « ъмои исФўн » яъне иқўлўни ман алкзбу албҳтон .

وَ خَلَقَهُمْ این‌ها و میم خواهی با کافران بر، یعنی: جعلوا للَّه الّذی خلقهم و صوّرهم شرکاء، لا یخلقون شیئا، و خواهی با جنّ بر، یعنی: جعلوا الجن شرکاء اللَّه، و اللَّه خلق الجن، فکیف یکون مخلوقه شریکا له. خواهی با هر دو فریق بر، یعنی: و هو خلقهم و خلق الجنّ. «وَ خَرَقُوا لَهُ» ای: اختلقوا و کذبوا و افتعلوا. نافع «خرّقوا» بتشدید خواند بر معنی تکثیر و مبالغه. «بَنِینَ وَ بَناتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ» ای: لم یذکروه عن علم، و انّما ذکروه تکذّبا. پس تنزیه نفس خویش کرد و گفت: «سُبْحانَهُ وَ تَعالی‌» تقدّس و علا «عَمَّا یَصِفُونَ» یعنی یقولون من الکذب و البهتان.

Бадеъи алсмоўоту алأрзи нўкору нӯсози осмону замин беқолабӣ ва бемисолӣ ва беайёрӣ аз пеш . Аз нест ҳасткунанда , ва аз адам дар вуҷӯди оранда ,у бҳичи мисол ҳоҷат науфтода . أнии икўни ?лаи валаду лами ткни ?лаи соҳибаи ин аз баҳр он гуфт ки ҳаргизи араб ҷуфт нагуфтанд , чунон ки тарсоён гуфтанд . Ин хитоб бо арабаст ки ӯро фарзанд чун тавонад буд ? ! ва шумо майдонед ва иқрор медиҳед ки вайро ҳаргиз ҷуфт набӯд . Ва халқи кули шайъи ء эйу ҳўи холиқи кули шайъи ء . ӯро фарзанд чун тавонад буду ваии офаридагори ҳама чизаст ? ! яъне ки : чун ҳамаи офарӣда ва сунъ ӯст ва ҳеҷ чиз на мисли ва монанди ӯ , ки мегуяд : « лӣси кмслаҳи шайъи ء »у фарзанди ақтзоء мислят кунад , чун мислят нест маълум шуд ки фарзанд нест . Ва халқи кули шайъи ء далеласт ки ҳодисӣ ки дар оламаст феъл худоасту халқ ӯу ихтироъ ӯу сунъ ӯ , ҷузи ваии холиқу сонеъ на . Ҷузи ваии муҳаддису муқтадир на .

بَدِیعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ نوکار و نوساز آسمان و زمین بی‌قالبی و بی‌مثالی و بی‌عیاری از پیش. از نیست هست کننده، و از عدم در وجود آرنده، و بهیچ مثال حاجت نیفتاده. أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ صاحِبَةٌ این از بهر آن گفت که هرگز عرب جفت نگفتند، چنان که ترسایان گفتند. این خطاب با عرب است که او را فرزند چون تواند بود؟! و شما میدانید و اقرار میدهید که وی را هرگز جفت نبود. وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ای و هو خالق کلّ شی‌ء. او را فرزند چون تواند بود و وی آفریدگار همه چیز است؟! یعنی که: چون همه آفریده و صنع اوست و هیچ چیز نه مثل و مانند او، که میگوید: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ» و فرزند اقتضاء مثلیّت کند، چون مثلیّت نیست معلوم شد که فرزند نیست. وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ دلیل است که حادثی که در عالم است فعل خدا است و خلق او و اختراع او و صنع او، جز وی خالق و صانع نه. جز وی محدث و مقتدر نه.

Бандагону рҳигони ҳамаи офаридагони вай . Афъолу аъмоли эшон , ҳарфату санъати эшон ҳаракоту саканоти эшон , чаҳ дар хайр ва чаҳ дар шар , ҳамаи махлуқу маснӯъи вай , ҳамаи мутаъаллиқ бақадрат вай , ки мегуяд ҷли ҷалола :у халқи кули шайъи ء , аллоҳи холиқи кули шайъи ء ,у аллоҳи хлқкм ва мо тъмлўн , أи лои иълми ман халқ ? ! балӣ , феъли банда аз рӯй иктисоби азоФт вобндаҳаст ,у савобу уқоб дар он бастааст , чунон ки ҳаракати банда аз як рӯй халқ худоаст , ва аз як рӯй васфу касби банда . Натавон гуфт ки ҷабр маҳзаст , ки фарқи миёни ҳаракати мақдӯрау раъдаи зарурӣа пайдоаст , ва натавон гуфт ки халқу ихтироъ бандааст , ки банда оҷизаст аз дарёфту дониши аҷзоъи мктсбаҳу аъдоди он . Пас эътиқоди дурусту тариқ рост онаст ки гӯйанд : мақдӯраст бақадрат аллоҳ аз рӯй халқу ихтироъ , ва бақадрат банда аз рӯй иктисоб , ки аллоҳи он қудрат дар ваии офарӣда ,у васф банда карда . Пас ин қудрати васф бандаасту халқи худо на касби банда ,у ҳаракати халқ худоасту васфу касби банда .

بندگان و رهیگان همه آفریدگان وی. افعال و اعمال ایشان، حرفت و صنعت ایشان حرکات و سکنات ایشان، چه در خیر و چه در شر، همه مخلوق و مصنوع وی، همه متعلّق بقدرت وی، که میگوید جل جلاله: وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ، اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ، وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ، أَ لا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ؟! بلی، فعل بنده از روی اکتساب اضافت وابنده است، و ثواب و عقاب در آن بسته است، چنان که حرکت بنده از یک روی خلق خدا است، و از یک روی وصف و کسب بنده. نتوان گفت که جبر محض است، که فرق میان حرکت مقدوره و رعده ضروریه پیدا است، و نتوان گفت که خلق و اختراع بنده است، که بنده عاجز است از دریافت و دانش اجزاء مکتسبه و اعداد آن. پس اعتقاد درست و طریق راست آنست که گویند: مقدور است بقدرت اللَّه از روی خلق و اختراع، و بقدرت بنده از روی اکتساب، که اللَّه آن قدرت در وی آفریده، و وصف بنده کرده. پس این قدرت وصف بنده است و خلق خدا نه کسب بنده، و حرکت خلق خدا است و وصف و کسب بنده.

Ва гуфтаанд : холиқи кули шайъи ء омаст аз рӯй лафз , хосаст аз рӯй маънӣ , лأнаҳи лами ихлқ нафсау лои сифата ,у ҳўи бакули шайъи ءи алӣам омаст дар лафз ва дар маънӣ , лأнаҳ бау бғираҳи алӣам . Азинҷо гуфтаанд : ҳеҷ умум нест ки на тахсӣс дар он шавад алои қавлаи таъолӣ :у ҳўи бакули шайъи ءи алӣам .

و گفته‌اند: خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ عام است از روی لفظ، خاص است از روی معنی، لأنّه لم یخلق نفسه و لا صفته، وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ عام است در لفظ و در معنی، لأنّه به و بغیره علیم. ازینجا گفته‌اند: هیچ عموم نیست که نه تخصیص در آن شود الّا قوله تعالی: وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ.

Злкми аллоҳи рбкми дарин ояти бандагонро бснъи худ бахуд роҳ намӯд , гуфт худоӣ шумо онаст ки осмону замини офарид ,у ҳамаи чизи ваии офарид ,у зан ва фарзанд нагирифт .

ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ درین آیت بندگان را بصنع خود بخود راه نمود، گفت خدای شما آنست که آسمان و زمین آفرید، و همه چیز وی آفرید، و زن و فرزند نگرفت.

Он гуҳи ваҳдонияти худ баён кард , гуфт : лои إлаҳи إлои ҳўи холиқи кули шайъи ءи Фоъбдўаҳ эй : вҳдўаҳ ,у ҳўи алии кули шайъи ءи вакили зомини лкли шайъи ء , ҳофизау розиқау мҳииаҳу ммитаҳу қимау мудаббира . Алуколаи исми лҳФзи алшии ء ,у алқёми алайҳ ,у алўкили саммии вкилои лأни алмўкли икли амраи илайҳи амраи илайҳу илои тадбирау ройа .

آن گه وحدانیت خود بیان کرد، گفت: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَاعْبُدُوهُ ای: وحّدوه، وَ هُوَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَکِیلٌ ضامن لکل شی‌ء، حافظه و رازقه و محییه و ممیته و قیّمه و مدبّره. الوکالة اسم لحفظ الشی‌ء، و القیام علیه، و الوکیل سمی وکیلا لأن الموکل یکل امره الیه امره الیه و الی تدبیره و رایه.

Лои тдркаҳи алأбсори тафсири ин оят бар ду ваҷҳаст : яке онаст ки маънии идроки дидор чашмаст , зеро ки дидани чашмро идрок басар гӯйанд ,у шунидани гӯшро идрок самъ гӯйанд . Агар мурод инаст пас дар дунё хоҳад на дар охират , аз баҳри онкии халқ дар дунёи худоиро набенанд ,у муъминон дар охирати бенанд , ки мегуяд раби алъзаҳи ҷли ҷалола : вуҷӯҳи иўмӣзи нозраҳи إлии рабҳо нозира ,у қол ( с ) : анкми лни тероаи рбкм ҳатто тмўтўо .

لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ تفسیر این آیت بر دو وجه است: یکی آنست که معنی ادراک دیدار چشم است، زیرا که دیدن چشم را ادراک بصر گویند، و شنیدن گوش را ادراک سمع گویند. اگر مراد اینست پس در دنیا خواهد نه در آخرت، از بهر آنکه خلق در دنیا خدای را نبینند، و مؤمنان در آخرت بینند، که میگوید رب العزّة جل جلاله: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ، و قال (ص): انکم لن تروا ربکم حتی تموتوا.

Мақотили ин як ваҷҳ ихтиёр кард , гуфт : « лои тдркаҳи алأбсор » фии алднё , эй лои туроау ҳўи ирии фии алохраҳ : қол алнабӣ ( с ) : « анкми сатарвани рбкми комаи трўни алқмри лайлаи албдр , лои тзомўни фии руята » ,у ани алҳусайн бен воқди ани мтр , анаи қол : қзии аллоҳи анаи лои ироаҳи аҳади фии алднё , лأни ман роаҳи лами имт ,у ирўнаҳи фии алохраҳ , Флзлки лои имўтўн .

مقاتل این یک وجه اختیار کرد، گفت: «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ» فی الدنیا، ای لا تراه و هو یری فی الآخرة: قال النبیّ (ص): «انکم سترون ربّکم کما ترون القمر لیلة البدر، لا تضامّون فی رؤیته»، و عن الحسین بن واقد عن مطر، انّه قال: قضی اللَّه انّه لا یراه احد فی الدنیا، لأن من رآه لم یمت، و یرونه فی الآخرة، فلذلک لا یموتون.

Дигар ваҷҳ онаст ки маънии идрок дарёфтанаст бихаради пас аз дидан бичишам , ва агар мурод инаст андар ҳар ду ҷаҳон нишоед ,у руят равоаст ,у идрок раво нест , зеро ки руят бар мавҷӯд уфтад ,у аллоҳ мавҷӯдаст ,у идрок бар кайфият уфтаду мрўрои Киеви гуфтан раво нест . Ва дидор дар уқбо ҳамчун маърифатаст дар дунё . Дар дунёи шиносад ва дарёфт на , дар уқбо бинад ва дарёфт на .

دیگر وجه آنست که معنی ادراک دریافتن است بخرد پس از دیدن بچشم، و اگر مراد اینست اندر هر دو جهان نشاید، و رؤیت روا است، و ادراک روا نیست، زیرا که رؤیت بر موجود افتد، و اللَّه موجود است، و ادراک بر کیفیت افتد و مرورا کیف گفتن روا نیست. و دیدار در عقبی همچون معرفت است در دنیا. در دنیا شناسد و دریافت نه، در عقبی بیند و دریافت نه.

Рӯй абӯи Саиди алхдрии қол : қол алнабӣ ( с ) : « луи أни алҷну алонсу алмлоӣкаҳу алшётини мзи хлқўои илои ани Фнўо , сФўои сафои воҳдои мо аҳотўои биллоҳ абадан » .

روی ابو سعید الخدری قال: قال النبیّ (ص): «لو أن الجن و الانس و الملائکة و الشیاطین مذ خلقوا الی ان فنوا، صفّوا صفا واحدا ما احاطوا باللّه ابدا».

«у ҳўи идрки алأбсор » мегуяд : аллоҳи ҷли ҷалола , баҳама басарҳо мерасад ,у ҳамаро медарёбад , ва ишоратаст ки ҳеҷ кас аз халқи худои басарҳо дар наёбанд ,у бҳқиқт он нарасанд ,у кайфият бенаӣ ндонанд ,у тахсӣси ин ду ҳадақа дар бенаии берун аз узвҳои дигари ҳеҷ дар наёбанд . Чун халқро аҳотт ва дарёфт басари хеш ва расӣдан бикуна он нест , чун раво бошад ки эшонро аҳотт буд бикуна ҷалоли иззат ,у идроки лами излу лои изол . Агар мӯътазилӣ дар нафии руяти бъмўми ин оят тамассук кунад , ҷавоб вай онаст ки агар чаҳ лафз омаст тахсӣс дар он шуд , ки аллоҳи ҷой дигар мегуяд : вуҷӯҳи иўмӣзи нозраҳи إлии рабҳо нозира .

«وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ» میگوید: اللَّه جل جلاله، بهمه بصرها میرسد، و همه را می‌دریابد، و اشارت است که هیچ کس از خلق خدا بصرها در نیابند، و بحقیقت آن نرسند، و کیفیت بینایی ندانند، و تخصیص این دو حدقه در بینایی بیرون از عضوهای دیگر هیچ در نیابند. چون خلق را احاطت و دریافت بصر خویش و رسیدن بکنه آن نیست، چون روا باشد که ایشان را احاطت بود بکنه جلال عزت، و ادراک لم یزل و لا یزال. اگر معتزلی در نفی رؤیت بعموم این آیت تمسک کند، جواب وی آنست که اگر چه لفظ عام است تخصیص در آن شد، که اللَّه جای دیگر میگوید: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ.

Пас бадунё махсӯсаст на бохрт , чунон ки баён кардем . Ва тахсӣси умум дар мазҳаби усӯлён дар луғати араб равоасту равон . Ҷавоб сонӣ онаст ки : нафии идроки ақтзоءи нафй руят накунад , чунон ки бовели шарҳи додем . Набинӣ ки осмон маръӣаст , ва мадрак нест .

پس بدنیا مخصوص است نه بآخرت، چنان که بیان کردیم. و تخصیص عموم در مذهب اصولیان در لغت عرب روا است و روان. جواب ثانی آنست که: نفی ادراک اقتضاء نفی رؤیت نکند، چنان که باوّل شرح دادیم. نبینی که آسمان مرئی است، و مدرک نیست.

Офтобу моҳтоб ҳар ду маръӣанд ,у зоти эшон мадрак нест , ва расӣдани батӯлиу арзу ҳади масоҳат он нест . Ин ҳамчунонаст ки гуфт : «у лои иҳитўн ба уламо » аҳотт нафй кард ,у нафии аҳотти ақтзоءи нафй илм накунад , ?фонаи маълуми ҷли ҷалола . Ҳамчунин нафии идроки ақтзоءи нафй руят накунад . Ҷавобии дигари баъзе мтأхрон гуфтаанд : лои тдркаҳи алأбсору анмои идркаҳи алмбсрўн .

آفتاب و ماهتاب هر دو مرئی‌اند، و ذات ایشان مدرک نیست، و رسیدن بطول و عرض و حد مساحت آن نیست. این همچنانست که گفت: «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» احاطت نفی کرد، و نفی احاطت اقتضاء نفی علم نکند، فانّه معلوم جل جلاله. همچنین نفی ادراک اقتضاء نفی رؤیت نکند. جوابی دیگر بعضی متأخران گفته‌اند: لا تدرکه الأبصار و انما یدرکه المبصرون.

Он гуҳ гуфт :у ҳў аллтиФ ӯст худованди борӣки дони давр дар бениш .

آن گه گفت: وَ هُوَ اللَّطِیفُ اوست خداوند باریک دان دور در بینش.

« алхбир » донои баҳри кор , огоҳи баҳргоҳ , аммо маънии латиф бтҳқиқ онаст ки дқоӣқи масолеҳи бандагони шиносад ,у ғўомзи аҳволу кор эшон донад , мо диқи минҳо ва мо лутф . Аз кору масолеҳи халқи ҳеҷ дақиқа ва ҳеҷ латифаи буи фурӯ нашавад . Он гуҳ бар сиблати рФқ на бар сиблати унфи он манофеу мроФқи ббндгони расонад ,у роҳи он масолеҳ боишон намояд . Чун рФқ дар феълу лутф дар илм баҳам ояд , латиф бар камол буд ,у ҷузи аллоҳро ҷли ҷалолаи камоли ин маънӣу сазовории ин ном нест ,у раби Алъоламин дар қисса луқмон мегуяд : ё банӣ إнҳои إни так мисқоли ҳубаи ман хардали Фткни фии сахраи أўи фии алсмоўоти أўи фии алأрзи иأти баҳои аллоҳи إни аллоҳи латифи хабир .

«الخبیر» دانا بهر کار، آگاه بهرگاه، اما معنی لطیف بتحقیق آنست که دقائق مصالح بندگان شناسد، و غوامض احوال و کار ایشان داند، ما دقّ منها و ما لطف. از کار و مصالح خلق هیچ دقیقه و هیچ لطیفه بوی فرو نشود. آن گه بر سبیل رفق نه بر سبیل عنف آن منافع و مرافق ببندگان رساند، و راه آن مصالح بایشان نماید. چون رفق در فعل و لطف در علم بهم آید، لطیف بر کمال بود، و جز اللَّه را جل جلاله کمال این معنی و سزاواری این نام نیست، و رب العالمین در قصه لقمان میگوید: یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ.

Хабар дод дарин оят ки латиф онаст ки он донад ки кас надонад , ва он тавонад ки каси натавонад .

خبر داد درین آیت که لطیف آنست که آن داند که کس نداند، و آن تواند که کس نتواند.

Якеро пурседанд аз маънии латиф , ҷавоб дод ки намоянда ҳар чаҳ хоҳад , чунон ки хоҳад ,у созанда ҳар чаҳ хоҳад аз ҳар чаҳ хоҳад ,у расонанда ончӣ хоҳад баҳр чаҳ хоҳад .

یکی را پرسیدند از معنی لطیف، جواب داد که نماینده هر چه خواهد، چنان که خواهد، و سازنده هر چه خواهد از هر چه خواهد، و رساننده آنچه خواهد بهر چه خواهد.

Қади ҷоءкми бсоӣри ман рбкми иқўл : ё аҳли Макка ! қади ҷоءткми байноти ман рбкм ,у ҳаии алқуръони алзии фӣаи албсоӣру албён , « Фмни أбср » эй урфҳоу омни баҳоу аҳтдӣ « ФлнФсаҳ » эй ФлнФсаҳи амалу лнФсаҳи нафъи злк . « ва ман ъмӣ » Флми иърФҳоу лами исдқҳо « феълӣҳо » эй феълӣ нафса зарари злк , ?фони аллоҳи ъзу ҷли ғании ани халқа . Ва фии злки мо

قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ یقول: یا اهل مکّه! قد جاءتکم بیّنات من ربکم، و هی القرآن الّذی فیه البصائر و البیان، «فَمَنْ أَبْصَرَ» ای عرفها و آمن بها و اهتدی «فَلِنَفْسِهِ» ای فلنفسه عمل و لنفسه نفع ذلک. «وَ مَنْ عَمِیَ» فلم یعرفها و لم یصدّقها «فَعَلَیْها» ای فعلی نفسه ضرر ذلک، فان اللَّه عز و جل غنیّ عن خلقه. و فی ذلک ما

Рӯй абӯи зри ан алнабӣ ( с ) ани аллоҳи ъзу ҷли анаи қоли фии ҳадиси фӣаи тӯл , илои أни қол : « ё ибодӣ ! луи أни аўлкму охркму анскму ҷнкми конўои алии атқии қалби раҷули мнкм , лами язди злки фии мулкии шиӣо . ё ибодӣ ! луи أни аўлкму охркму анскму ҷнкми конўои алии аФҷри қалби раҷули мнкми лами инқси злки ман мулкии шиӣо . ё ибодӣ ! луи أни аўлкму охркму анскму ҷнкми сأлўнӣ , Фأътити кул инсон манеҳам мо сأл , лами инқси злки ман мулкии шиӣои алои комаи инқси албҳри أни иғмси фӣаи алмхити ғмсаҳ . ё ибодӣ ! анмои ҳаии аъмолкми аҳФзҳои алайкум , Фмни ваҷди хирои Флиҳмди аллоҳ , ва ман ваҷди ғайри злки Флои илўмни ало нафса » .

روی ابو ذر عن النبیّ (ص) عن اللَّه عز و جل انه قال فی حدیث فیه طول، الی أن قال: «یا عبادی! لو أن اولکم و آخرکم و انسکم و جنّکم کانوا علی اتقی قلب رجل منکم، لم یزد ذلک فی ملکی شیئا. یا عبادی! لو أن اوّلکم و آخرکم و انسکم و جنّکم کانوا علی افجر قلب رجل منکم لم ینقص ذلک من ملکی شیئا. یا عبادی! لو أن اوّلکم و آخرکم و انسکم و جنّکم سألونی، فأعطیت کلّ انسان منهم ما سأل، لم ینقص ذلک من ملکی شیئا الّا کما ینقص البحر أن یغمس فیه المخیط غمسة. یا عبادی! انما هی اعمالکم احفظها علیکم، فمن وجد خیرا فلیحمد اللَّه، و من وجد غیر ذلک فلا یلومن الا نفسه».

Қавла : ва мо أнои алайкуми бҳФизи ӣнҷо азморӣаст яъне : қул ё Муҳамад ! ва мо أнои алайкум . Ту гӯй ё Муҳамад ! ки ман бар шумо гўшўон наам . Ҳамонаст ки онҷо гуфт : « Фмои أрслноки алайҳими ҳФизо » , « лсти алайҳими бмситр » . Ва ин пеш аз он буд ки вайро бқтол фармуд . Чун ояти қаттол фурӯ омад ин ҳамаи мансӯхи гашт ,у сори слии аллоҳи алайҳу силами ҳФизои алайҳиму мситрои алии кули ман тўлии анҳу .

قوله: وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ اینجا اضماری است یعنی: قل یا محمّد! وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ. تو گوی یا محمّد! که من بر شما گوشوان نه‌ام. همانست که آنجا گفت: «فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً»، «لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ». و این پیش از آن بود که وی را بقتال فرمود. چون آیت قتال فرو آمد این همه منسوخ گشت، و صار صلی اللَّه علیه و سلم حفیظا علیهم و مسیطرا علی کلّ من تولّی عنه.

Ва кзлк насарф алоёту комаи срФноаҳу бинои фии ҳзаҳ алсўраҳ насарф алоёт ва набинҳо фии ғайри ҳзаҳи алсўраҳи ман алқуръон , ндъўҳми баҳоу нхўФҳм , мегуяд : чунон ки дарин сӯраи суханони хеши мигрдоним аз рӯй биравӣ , гоҳи въдгоаҳи ваъид , гоҳ мислиу гоҳи қисса , ҳамчунин дар дигари сўртҳои мигрдоним аз рӯй биравӣ , ва эшонро бони тсриФ ва он баён бар дайни михўоним , ва эшонро бсўоби ваъда май диҳем , ва аз уқоби бими минмоӣим .

وَ کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ و کما صرّفناه و بیّنّا فی هذه السورة نصرّف‌ الآیات و نبیّنها فی غیر هذه السورة من القرآن، ندعوهم بها و نخوّفهم، میگوید: چنان که درین سورة سخنان خویش میگردانیم از روی بروی، گاه وعدگاه وعید، گاه مثل و گاه قصّه، همچنین در دیگر سورتها میگردانیم از روی بروی، و ایشان را بآن تصریف و آن بیان بر دین میخوانیم، و ایشان را بثواب وعده می‌دهیم، و از عقاب بیم مینمائیم.

Ва лиқўлўои дуруст ва то гўиндо , яъне хостем то гӯйанд ки : ту ин сухан рост кардае бо худ ,у қуръони сохтае . ?маккейу абӯи Амр « дораст » хонанд , яъне : бо касе вогФтаҳ эй , ва бо касе баҳами сохтае . Ва ин он буд ки ӯро муттаҳам карда буданд бамурдӣ рӯмӣ , ази кони илозми расӯли аллоҳ ( с )у иҳдсаҳи бмои қрأи фии алонҷил . Гуфтанд : Инҷил азу мешунӯд , ва битозӣ аз он қуръон месозад ,у злки фии қавла : « лисони алзии илҳдўни илайҳи аъҷмӣ » . Бойени қроءт «у лиқўлўо » ин лоами лоам оқибат гӯйанд , маътӯфаст бар маънии мзмр , тақдира : лтлзмҳми алҳҷаҳ ,у лиқўлўои мо иқўлўн ,у икўни оқибаи амрҳми алшқоўаҳи алтии лҳқтҳм .

وَ لِیَقُولُوا دَرَسْتَ و تا گویندا، یعنی خواستیم تا گویند که: تو این سخن راست کرده‌ای با خود، و قرآن ساخته‌ای. مکّی و ابو عمرو «دارست» خوانند، یعنی: با کسی واگفته‌ای، و با کسی بهم ساخته‌ای. و این آن بود که او را متهم کرده بودند بمردی رومی، اذ کان یلازم رسول اللَّه (ص) و یحدّثه بما قرأ فی الانجیل. گفتند: انجیل ازو میشنود، و بتازی از آن قرآن میسازد، و ذلک فی قوله: «لسان الّذی یلحدون الیه اعجمیّ». باین قراءت «وَ لِیَقُولُوا» این لام لام عاقبت گویند، معطوفست بر معنی مضمر، تقدیره: لتلزمهم الحجة، و لیقولوا ما یقولون، و یکون عاقبة امرهم الشقاوة التی لحقتهم.

Ибни омиру ёқӯб « дуруст » бФтҳи сину сукӯн « то » хонанд , ва барин қроءти маънӣ « лиқўлўо » « лӣлои иқўлўо »аст . Мегуяд : баён оёт мекунем ,у тафсили он рӯй биравӣ медиҳем , то ин ногрўидгони нгўинд ки : асотир алаввалинаст , ахбори тақаддумату анмҳту дуруст .

ابن عامر و یعقوب «درست» بفتح سین و سکون «تا» خوانند، و برین قراءت معنی «لیقولوا» «لئلّا یقولوا» است. میگوید: بیان آیات میکنیم، و تفصیل آن روی بروی میدهیم، تا این ناگرویدگان نگویند که: اساطیر الاولین است، اخبار تقدّمت و انمحت و درست.

Маънӣ дигар гуфтаанд қроءти ибни омирро ки : ҳар як чанде мигўинди ӣнон ки : кори Муҳамаду давлат ӯ табоҳу ночиз ва нест гашт . Ҳар гуҳ ки тأхрӣ афтодӣ дар ваҳй ё қӯти душман будӣ дар ҷанг , гуфтандӣ : « дуруст » , яъне анмҳту бтлт . « дуруст » дар шўоз хондаанд , яъне ки : эшон гӯйанд Муҳамадро ин дарс кардаанд ва бирав хондаанд , яъне мардумон дарав омӯхтаанд , чунон ки гуфт : «у أъонаҳи алайҳи қавми охрўн » .

معنی دیگر گفته‌اند قراءت ابن عامر را که: هر یک چندی میگویند اینان که: کار محمّد و دولت او تباه و ناچیز و نیست گشت. هر گه که تأخّری افتادی در وحی یا قوّت دشمن بودی در جنگ، گفتندی: «درست»، یعنی انمحت و بطلت. «درّست» در شواذّ خوانده‌اند، یعنی که: ایشان گویند محمّد را این درس کرده‌اند و برو خوانده‌اند، یعنی مردمان درو آموخته‌اند، چنان که گفت: «وَ أَعانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ».

«у лнбинаҳи лқўми иълмўн » яъне аўлёؤаҳи аллазӣнаи ҳдоҳм ,у аллазӣнаи съдўои бимин алҳақ .

«وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» یعنی اولیاؤه الذین هداهم، و الّذین سعدوا بیمین الحق.

Атбъи мо أўҳии إлики ман рбки мақотил ҳён гуфт : мушрикон ӯро вои миллати падарон хеш мехонданд , ва мегуфтанд : ту бад-ӣни падарони хеши бози ой . Агар онро пас оварадӣ будӣ мо туро кафилем , истода ем бидон , ва бар худ мигирим . Раби Алъоламин оят фиристод ки : атбъи мо أўҳии إлики ман рбки ту бар пай он бош ки бтў фиристодаанд аз қуръону ваҳй , ва бидон амал кун , ва корбнд бош . Он гуҳ гуфт : лои إлаҳи إлои ҳўи калимаи тавҳиди дарин миён овардан маънӣ онаст ки : сухан эшон машну , ва эшонро барин калима тавҳид хон ки : « лои إлаҳи إлои ҳў » . Ва гуфтаанд : маънӣ онаст ки бар паии қуръони рӯ , он қуръон ки худои яктои ягона фурӯ фиристод , сами қол :у أързи ани алмшркин аз он оятҳоаст ки ояти сайфи онро мансӯх карда .

اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ مقاتل حیان گفت: مشرکان او را وا ملّت پدران خویش میخواندند، و میگفتند: تو بدین پدران خویش باز آی. اگر آن را پس آوردی بودی ما ترا کفیل‌ایم، ایستاده‌ایم بدان، و بر خود میگیریم. رب العالمین آیت فرستاد که: اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ تو بر پی آن باش که بتو فرستاده‌اند از قرآن و وحی، و بدان عمل کن، و کاربند باش. آن گه گفت: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ کلمه توحید درین میان آوردن معنی آنست که: سخن ایشان مشنو، و ایشان را برین کلمه توحید خوان که: «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ». و گفته‌اند: معنی آنست که بر پی قرآن رو، آن قرآن که خدای یکتای یگانه فرو فرستاد، ثم قال: وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ از آن آیتها است که آیت سیف آن را منسوخ کرده.

Ва лои тсбўои аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳи ибн аббос гуфт : чун ин оят омад ки إнкм ва мо тъбдўни ман дуни аллоҳи ҳсби ҷаҳаннам , мусулмонони ҳангомӣ батонро бад мегуфтанд , пас он кофарон дар баробари он маъбуди мусулмононро бад мегуфтанд ,у мусулмононро дар он замони қӯт он набӯд ки эшонро аз он ва аз доштандӣ ва аз эшон кини стдндӣ . Пас раби Алъоламин ин оят фурӯ фиристод :у лои тсбўои аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳ . Садӣ гуфт : буқати вафоаи бӯи толиби қавмӣ аз Қурайши бархестанди бӯи Сафёну бӯи ҷаҳлу нзри ҳорису Умияу абии писарони халафу ақабаи бен абии мъиту Амри бен алъосу асвади албхтрӣ , ин ҷамоати бархестанд , ва бар бӯ толиб шуданд , гуфтанд : ту сарвари арабу Сайиди мое , ва аз баҳри ҳурмати ту мо басӣ ранҷ кашидем азин бродрзодаҳи ту Муҳамад , ва ҳануз бар онаст ки моро ранҷоанд ,у худоёни моро бад гуяд , ту ӯро бар хон ,у миёни мо аҳдии банд , ки на ӯ номи худоёни мо барад , ва на мо номи худоӣ ӯ барем . Сар басар бияфканем , ва аз ҳар ду ҷониби сухани бад дар худоёни нгўӣим . Бӯи толиб , Мустафоро ( с ) бархонад , гуфт : ё Муҳамад ! ин қавми туу бнў ъам ту чунин мигўинд , ва инсоф медиҳанд , ту низ аз эшон қабул кун ,у муроди эшон ҳосил кун . Мустафо ( с ) рӯй бо эшон кард ва гуфт : агар ман мурод шумо бидиҳам , шумо низ калимае аз ман дареғ мадоред , ки агар бгўӣиди малики ҷаҳони шуморо буд ,у арабу аҷами сар бар хат шумо ниҳанд . Бӯ ҷаҳл гуфт : он чаҳ суханаст ки ту аз мо май дар хоҳӣ ? гуфт : калима « лои илоҳи алои аллоҳ » . Эшон чун калима тавҳид шуниданд якборагии сари возднд , ва пурканда шуданд . Бӯ толиб гуфт : ё Муҳамад ! ин калима азишон махоҳ , ки эшон аз он тарсидаанду рамида ,у тоқати гуфтан он надоранд . Бо эшон сухании дигари гӯй ,у кории дигари хоҳ . Мустафо гуфт : ё ъам ! ман бар он нестам ки ҳаргизи ҷуз аз ин калима хоҳам гуфт ,у ҷуз аз ин бакории дигари сар дрхўоҳм оварад . Эшон сухани дурушт тар карданд , гуфтанд : лткФни ани шатми олҳтно ӯ лнштмнку лнштмни ман иأмрк , Фأнзли аллоҳи таъолӣ :у лои тсбўои аллазӣнаи идъўни ман дуни аллоҳ . Ва ъанд нузули ҳзаҳи алоиаҳ

وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ابن عباس گفت: چون این آیت آمد که إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ، مسلمانان هنگامی بتان را بد میگفتند، پس آن کافران در برابر آن معبود مسلمانان را بد میگفتند، و مسلمانان را در آن زمان قوّت آن نبود که ایشان را از آن و از داشتندی و از ایشان کین ستدندی. پس رب العالمین این آیت فرو فرستاد: وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. سدی گفت: بوقت وفاة بو طالب قومی از قریش برخاستند بو سفیان و بو جهل و نضر حارث و امیّه و ابیّ پسران خلف و عقبة بن ابی معیط و عمرو بن العاص و اسود البختری، این جماعت برخاستند، و بر بو طالب شدند، گفتند: تو سرور عرب و سیّد مایی، و از بهر حرمت تو ما بسی رنج کشیدیم ازین برادرزاده تو محمّد، و هنوز بر آنست که ما را رنجاند، و خدایان ما را بد گوید، تو او را بر خوان، و میان ما عهدی بند، که نه او نام‌ خدایان ما برد، و نه ما نام خدای او بریم. سر بسر بیفکنیم، و از هر دو جانب سخن بد در خدایان نگوئیم. بو طالب، مصطفی را (ص) برخواند، گفت: یا محمّد! این قوم تو و بنو عم تو چنین میگویند، و انصاف می‌دهند، تو نیز از ایشان قبول کن، و مراد ایشان حاصل کن. مصطفی (ص) روی با ایشان کرد و گفت: اگر من مراد شما بدهم، شما نیز کلمه‌ای از من دریغ مدارید، که اگر بگوئید ملک جهان شما را بود، و عرب و عجم سر بر خط شما نهند. بو جهل گفت: آن چه سخن است که تو از ما می‌در خواهی؟ گفت: کلمه «لا اله الا اللَّه». ایشان چون کلمه توحید شنیدند یکبارگی سر وازدند، و پرکنده شدند. بو طالب گفت: یا محمد! این کلمه ازیشان مخواه، که ایشان از آن ترسیده‌اند و رمیده، و طاقت گفتن آن ندارند. با ایشان سخنی دیگر گوی، و کاری دیگر خواه. مصطفی گفت: یا عمّ! من بر آن نیستم که هرگز جز از این کلمه خواهم گفت، و جز از این بکاری دیگر سر درخواهم آورد. ایشان سخن درشت‌تر کردند، گفتند: لتکفّنّ عن شتم آلهتنا او لنشتمنّک و لنشتمنّ من یأمرک، فأنزل اللَّه تعالی: وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. و عند نزول هذه الایة

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лои тсбўои рбкм » , Фأмск алмслмўн ъанд злки ани шатми олҳтҳм . Фармон омад ки эй Муҳамад ! парастидагони эшонро дашноми мдҳид , ки эшон худои туро дашном гӯйанд ба беилмӣ бар далерӣу шухӣ . Ҳар сухан ки мўзӣ буд бнздики араби он дашномаст , ҳар чанд ки дар он тФҳш нест . Қроءти ёқӯб « ъдўо » бзмтину ташдид ваов ,у алъдўу алъдўу алъдўону алоътдоءу алтъдӣу алъдоءи масодир .

قال رسول اللَّه (ص): «لا تسبوا ربّکم»، فأمسک المسلمون عند ذلک عن شتم آلهتهم. فرمان آمد که ای محمّد! پرستیدگان ایشان را دشنام مدهید، که ایشان خدای ترا دشنام گویند به بی علمی بر دلیری و شوخی. هر سخن که موذی بود بنزدیک عرب آن دشنام است، هر چند که در آن تفحش نیست. قراءت یعقوب «عدوّا» بضمّتین و تشدید واو، و العدو و العدوّ و العدوان و الاعتداء و التعدی و العداء مصادر.

Ва ин оят дар абтдоء ислом омад ки ҳануз фармон бқтол наёмада буд ,у мусулмононро қӯт набӯд . Пас аз он ислом қавӣ шуд ,у мусулмонон анбӯҳ шуданд ,у оят қаттол омад , ва ин мансӯх шуд . Қоли бъзҳм : фии ҳзаҳи алоиаҳи даллолаи ани алии алмҳқи ани икФи ани сби алсФҳоءи аллазӣнаи итсръўни илои сбаҳи муқобилаи ?ла , лأнаҳи бмнзлаҳи албъси алии алмъсиаҳ .

و این آیت در ابتداء اسلام آمد که هنوز فرمان بقتال نیامده بود، و مسلمانان را قوت نبود. پس از آن اسلام قوی شد، و مسلمانان انبوه شدند، و آیت قتال آمد، و این‌ منسوخ شد. قال بعضهم: فی هذه الایة دلالة ان علی المحق ان یکفّ عن سبّ السفهاء الذین یتسرّعون الی سبّه مقابلة له، لأنّه بمنزلة البعث علی المعصیة.

Кзлки ?зинаи лкли أмаҳи ъмлҳми ин бар оростани амал бар эшон ҳамчун он меҳраст бар дили эшон , ки гуфт : хатми аллоҳи алии қлўбҳм , бали табъи аллоҳи алайҳои бкФрҳм . Ҷой дигар гуфт : أи Фмни зини ?лаи сӯъи амалаи Фроаҳи ҳусно , ва маънӣ онаст : комаи ?зинаи лҳؤлоءи алмшркини ибодаи алأўсону тоъаҳи алшитони болҳрмону алхзлон , ?зинаи лкли ИМАи ъмлҳми ман алхиру алшр . Ва қил : ?зинаи лкли ИМАи мо Фртнои алайҳими ман алأъмол , Фأхрҷноҳои ҳасана . Кأнаҳи қол : аҳснўои алмҷодлаҳ , Фонои амрнои кули ИМАи бأҳсни алоъмолу أзинҳо . « сами إлии рбҳми мрҷъҳм » яъне фии алохраҳ , Финбӣҳми бмои конўои иъмлўни ин дар мавзе таҳдидаст , яъне ихбрҳму иҷозиҳми бзлк .

کَذلِکَ زَیَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ این بر آراستن عمل بر ایشان همچون آن مهر است بر دل ایشان، که گفت: خَتَمَ اللَّهُ عَلی‌ قُلُوبِهِمْ، بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ. جای دیگر گفت: أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً، و معنی آنست: کما زیّنّا لهؤلاء المشرکین عبادة الأوثان و طاعة الشیطان بالحرمان و الخذلان، زیّنّا لکل امة عملهم من الخیر و الشر. و قیل: زیّنّا لکل امة ما فرطنا علیهم من الأعمال، فأخرجناها حسنة. کأنه قال: احسنوا المجادلة، فانّا امرنا کل امّة بأحسن الاعمال و أزینها. «ثُمَّ إِلی‌ رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ» یعنی فی الآخرة، فَیُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ این در موضع تهدید است، یعنی یخبرهم و یجازیهم بذلک.

Ва أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳм эй аҷтҳдўои фии алмболғаҳи фии алимин . Клбӣ ва мақотил гуфтанд : ҳар ки савганд хӯрд биллоҳ , он ҷаҳди ямин буд . Муфассирон гуфтанд : кофарони Макка аз расӯли худо ( с ) оёт ва мӯъҷизот хостанд , гуфтанд : ё Муҳамад ! Мӯсоро Асо буд ки чашмҳои об аз он Асо равон шуд ,у исоро мурдаи зинда кардан буд ,у солеҳро ноқа буд . Ту низ оятӣ намой , то бар сидқи ту гувоҳӣ диҳад . Расӯли худо ( с ) гуфт : чаҳ хоҳед аз оёт ? гуфтанд : ин кӯҳи сафоро зари гардон ,у мурдагони моро баъзе зиндаи гардон то бо мо бигӯянд ки ту бар ҳақӣ ё бар ботил , ё Фриштгонро бмо намой ошкоро , то аз баҳри ту гувоҳӣ диҳанд . Расӯл ( с ) гуфт : агар аз ончӣ мехоҳед лухтӣ биорам , бар он ҳастед ки тасдиқ кунед ? эшон савгандон ёд карданд ки тасдиқ кунем ,у имони орем ,у мусулмонон низ бар имони эшон ҳарис буданд . Гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! аз худо мехоҳ то азин оёти лухтӣ фурӯ фиристад , то магари эшон имони оранд . Мустафо ( с ) ҳиммат кард ки дуо кунад ,у оят ва мӯъҷизот хоҳад , чунон ки эшон дархостаанд . Ҷабраил омад ва гуфт : ё Муҳамад ! аллоҳ мегуяд : ончии хоҳии бтўи даҳум ,у ояти намоям , локин агар негроанд , ва тасдиқ накунанд , дар ҳол азоб фиристам , ва агар он оёт нахоҳӣ , дар ҳол азоб нафаристам , ва агар аз эшон яке тўбт кунад бипазирам . Расӯл худо гуфт слии аллоҳи алайҳу силам : « бали أтркҳм ҳатто итўби тоӣбҳм » .

وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ ای اجتهدوا فی المبالغة فی الیمین. کلبی و مقاتل گفتند: هر که سوگند خورد باللّه، آن جهد یمین بود. مفسران گفتند: کافران مکّه از رسول خدا (ص) آیات و معجزات خواستند، گفتند: یا محمد! موسی را عصا بود که چشمهای آب از آن عصا روان شد، و عیسی را مرده زنده کردن بود، و صالح را ناقه بود. تو نیز آیتی نمای، تا بر صدق تو گواهی دهد. رسول خدا (ص) گفت: چه خواهید از آیات؟ گفتند: این کوه صفا را زر گردان، و مردگان ما را بعضی زنده گردان تا با ما بگویند که تو بر حقی یا بر باطل، یا فریشتگان را بما نمای آشکارا، تا از بهر تو گواهی دهند. رسول (ص) گفت: اگر از آنچه میخواهید لختی بیارم، بر آن هستید که تصدیق کنید؟ ایشان سوگندان یاد کردند که تصدیق کنیم، و ایمان آریم، و مسلمانان نیز بر ایمان ایشان حریص بودند. گفتند: یا رسول اللَّه! از خدا میخواه تا ازین آیات لختی فرو فرستد، تا مگر ایشان ایمان آرند. مصطفی (ص) همت کرد که دعا کند، و آیت و معجزات خواهد، چنان که ایشان درخواسته‌اند. جبرئیل آمد و گفت: یا محمّد! اللَّه میگوید: آنچه خواهی بتو دهم، و آیت نمایم، لکن اگر نگروند، و تصدیق نکنند، در حال عذاب فرستم، و اگر آن آیات نخواهی، در حال عذاب نفرستم، و اگر از ایشان یکی توبت کند بپذیرم. رسول خدا گفت صلی اللَّه علیه و سلم: «بل أترکهم حتی یتوب تائبهم».

Фأнзли аллоҳи ъзу ҷл :у أқсмўои биллоҳи ҷаҳди أимонҳм эй ҳлФўои лӣни ҷоءҳм алнабӣ ( с ) боиаҳи комаи канти алонбёءи иҷии ءи баҳои илои қўмҳм , лиؤмнни баҳо .

فأنزل اللَّه عز و جل: وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ ای حلفوا لئن جاءهم النبی (ص) بآیة کما کانت الانبیاء یجی‌ء بها الی قومهم، لیؤمننّ بها.

Савгандон ёд карданд ки : агар Муҳамади оятии оради буии бгрўнд . Раб Алъоламин гуфт : қул إнмо алоёт ъанд аллоҳу ҳўи алқодри алайҳои ани шоءи арслҳо . эй Муҳамад ! гӯии ин оёту мӯъҷизоти наздик аллоҳаст , агар хоҳад фиристад . « ва мо ишъркм » ӣнҷои вақф некӯаст , яъне : ва мо идрикми аимонҳм ? шумо имони эшон чаҳ донед ? шумо ғайб ндонед .

سوگندان یاد کردند که: اگر محمّد آیتی آرد بوی بگروند. رب العالمین گفت: قُلْ إِنَّمَا الْآیاتُ عِنْدَ اللَّهِ و هو القادر علیها ان شاء ارسلها. ای محمّد! گوی این آیات و معجزات نزدیک اللَّه است، اگر خواهد فرستد. «وَ ما یُشْعِرُکُمْ» اینجا وقف نیکو است، یعنی: و ما یدریکم ایمانهم؟ شما ایمان ایشان چه دانید؟ شما غیب ندانید.

Он гуҳ бар сиблати ибтидои қатъӣ ҳукм кард , ва гуфт : « анҳо » бксри алиф бар қроءти ?маккейу абӯи Амр , « إзои ҷоءти лои иؤмнўн » албата эшон чун ояту мӯъҷизоти бенанди ҳам бнгрўнд .

آن گه بر سبیل ابتدا قطعی حکم کرد، و گفت: «انّها» بکسر الف بر قراءت مکّی و ابو عمرو، «إِذا جاءَتْ لا یُؤْمِنُونَ» البته ایشان چون آیت و معجزات بینند هم بنگروند.

Қроءти боқӣ « анҳо азои ҷоءт » бФтҳи алиф , сухан дар аввали пайваста , ва бар ин қроءти сухан дар « إнмо алоёт ъанд аллоҳ » тамом шуд , пас бар сиблат ибтидо гуяд : « ва мо ишъркми أнҳои إзои ҷоءти лои иؤмнўн » яъне ва мо ашъркм ! чун нек донед шумо ки гиравидагонед ки эшон чун ояти бенанди ҳам бнгрўнд . Ваҷҳеи дигар : ва мо ишъркми лаълҳо азои ҷоءти лои иؤмнўн . Ва раво бошад ки « ло » слт ниҳанду зиёдат , чунон ки гуфт : « мо мнъки أлои тсҷд » яъне : ани тсҷд , «у ҳароми алии қарияи أҳлкноҳои أнҳми лои ирҷъўн » эй : ирҷъўни илои аҳлиҳм . Шомӣу Ҳамза « лои тؤмнўн » бета хонанд хитоб бо мушрикон . Мегуяд : шумо ки мкзбонед нек донед ки чун оят ояд ҳам бнгрўид .

قراءت باقی «انها اذا جاءت» بفتح الف، سخن در اوّل پیوسته، و بر این قراءت سخن در «إِنَّمَا الْآیاتُ عِنْدَ اللَّهِ» تمام شد، پس بر سبیل ابتدا گوید: «وَ ما یُشْعِرُکُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا یُؤْمِنُونَ» یعنی و ما اشعرکم! چون نیک دانید شما که گرویدگان‌اید که ایشان چون آیت بینند هم بنگروند. وجهی دیگر: و ما یشعرکم لعلها اذا جاءت لا یؤمنون. و روا باشد که «لا» صلت نهند و زیادت، چنان که گفت: «ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ» یعنی: ان تسجد، «وَ حَرامٌ عَلی‌ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ» ای: یرجعون الی اهلیهم. شامی و حمزه «لا تؤمنون» بتا خوانند خطاب با مشرکان. میگوید: شما که مکذبان‌اید نیک دانید که چون آیت آید هم بنگروید.

Ва нақалб أФӣдтҳм ва أбсорҳм баргардонем дилҳои эшон , ки бар онанд ки агар ояти бенанди бгрўнд , то агар ояти бенанди бнгрўнд , ки дар азали ҳукми шақоват бар эшон рафта , ва ман асқттаҳи алсўобқи лами тнъшаҳи аллўоҳқ . Мегуяд : дилҳои эшон ва дидҳои дили эшону хирад эшон баргардонем аз пазируфтани ҳақ ,у имон овардани боёт . « комаи лами иؤмнўо ба » яъне болқрону бмҳмд , « أўли мара » аттҳми алоёт мисли иншиқоқи алқмру ғайра . Мегуяд : дилҳошон баргардонем то ҳам чунон ки бовели бор ки иншиқоқи қамару амсоли он диданди бнгрўиднд , бадвами бор ки оёт талаб карданд , ва дархостанд , чун бенанди ҳам бнгрўнд . Клбӣ гуфт : « комаи лами иؤмнўо » яъне қавми солеҳу қавми Мӯсоу исоу аломми алхолиаҳи бмои сأлўои ман алоёти қаблҳо , кзлки куффори Маккаи лои исдқўни баҳои ани ҷоءтҳм . Далелаи қавлаи таъолӣ : أу лами икФрўои бмои أўтии Мӯсои ман қабл ? ! ибн аббос гуфт : алмраҳи алаввалии дори алднё , яъне : ва нақалб аФӣдтҳму абсорҳми ани алоямони луи рдўои ман алохраҳи илои алднё , Флои иؤмнўни комаи лами иؤмнўои фии алднё қабл ммотҳм . Назира : «у луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу » . Ваҷҳе дигар онаст ки дар навбат аввал рафт ,у ҳўи ашбаҳи алأқоўил ,у аллоҳи аълам . «у нзрҳми фии тғёнҳми иъмҳўн » эй фии ътўҳму злолтҳми итрддўни лои нхрҷҳми минҳо .

وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ برگردانیم دلهای ایشان، که بر آنند که اگر آیت بینند بگروند، تا اگر آیت بینند بنگروند، که در ازل حکم شقاوت بر ایشان رفته، و من اسقطته السوابق لم تنعشه اللواحق. میگوید: دلهای ایشان و دیدهای دل ایشان و خرد ایشان برگردانیم از پذیرفتن حق، و ایمان آوردن بآیات. «کَما لَمْ یُؤْمِنُوا بِهِ» یعنی بالقرآن و بمحمّد، «أَوَّلَ مَرَّةٍ» اتتهم الآیات مثل انشقاق القمر و غیره. میگوید: دلهاشان برگردانیم تا هم چنان که باوّل بار که انشقاق قمر و امثال آن دیدند بنگرویدند، بدوم بار که آیات طلب کردند، و درخواستند، چون بینند هم بنگروند. کلبی گفت: «کَما لَمْ یُؤْمِنُوا» یعنی قوم صالح و قوم موسی و عیسی و الامم الخالیة بما سألوا من الآیات قبلها، کذلک کفار مکّة لا یصدقون بها ان جاءتهم. دلیله قوله تعالی: أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِما أُوتِیَ مُوسی‌ مِنْ قَبْلُ؟! ابن عباس گفت: المرّة الاولی دار الدنیا، یعنی: و نقلّب افئدتهم و ابصارهم عن الایمان لو ردّوا من الآخرة الی الدنیا، فلا یؤمنون کما لم یؤمنوا فی الدنیا قبل مماتهم. نظیره: «وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ». وجهی دیگر آنست که در نوبت اوّل رفت، و هو اشبه الأقاویل، و اللَّه اعلم. «وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ» ای فی عتوّهم و ضلالتهم یتردّدون لا نخرجهم منها.