Қавлаи таъолӣ :у луи أннои нзлнои إлиҳми алмлоӣкаҳи алоиаҳи ин илмҳо аз онаст ки аллоҳи бон мтФрдаст , ки ин чизҳоеаст нобӯданӣ , ва аллоҳ медонад ки агар он будӣ чун будӣ . Ва дарин ояти ҷавоб қавмӣаст ки аз ваии чизҳое аз мӯъҷизот дархостанд .

قوله تعالی: وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ الایة این علمها از آن است که اللَّه بآن متفرّد است، که این چیزهایی است نابودنی، و اللَّه میداند که اگر آن بودی چون بودی. و درین آیت جواب قومی است که از وی چیزهایی از معجزات درخواستند.

Қавмӣ гуфтанд : « луи лои أнзли ълинои алмлоӣкаҳ » ? ! қавмӣ гуфтанд : « аӣтўои бобоӣно » . Ҷавоб дод эшонро ки :у луи أннои нзлнои إлиҳми алмлоӣкаҳи Фрأўҳми ъёноу калимаами аламутии Фшҳдўои лаки болсдқу алнбўаҳ . Ҳамонаст ки дар сӯра алръд гуфт :у луи أни қронои сират ба алҷболи أўи қатъат ба алأрзи أўи кулам ба аламутӣ , ва ин он буд ки кофарони Макка аз Мустафо ( с ) дархостанд ки агар пайғомбарии кӯҳи сафо аз ҷои хеши равони гардон , то замини Макка бар мо фарох гардад ,у заминро бурӣдаи гардон то чашмҳо берун диҳад , ва мо кишт зор кунем ,у падарони мо зиндаи гардон то бар сидқи ту гувоҳӣ диҳанд . Раб Алъоламин гуфт : агар ман ҳукм кунам ки қуръон бар кӯҳ хонанд ва равон гардад , ё бар замин хонанд ва чашмҳо падед ояд , ё бар мурдагон хонанд то зинда шаванд , ва сухан гӯйанд , бҳичи ҳоли эшон имон нахоҳанд оварад , ки эшон дар илми ман ҳамеша кофарон буданд , ва дар азали ҳукми шақоват бар эшон рафта . Ин ҳамчунонаст ки Нӯҳро гуфт : лни иؤмни ман қўмки إлои ман қади омн .

قومی گفتند: «لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَةُ»؟! قومی گفتند: «ائْتُوا بِآبائِنا». جواب داد ایشان را که: وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ فرأوهم عیانا وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتی‌ فشهدوا لک بالصّدق و النبوّة. همانست که در سورة الرعد گفت: وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی‌، و این آن بود که کافران مکّه از مصطفی (ص) درخواستند که اگر پیغامبری کوه صفا از جای خویش روان گردان، تا زمین مکّه بر ما فراخ گردد، و زمین را بریده گردان تا چشمها بیرون دهد، و ما کشت زار کنیم، و پدران ما زنده گردان تا بر صدق تو گواهی دهند. رب العالمین گفت: اگر من حکم کنم که قرآن بر کوه خوانند و روان گردد، یا بر زمین خوانند و چشمها پدید آید، یا بر مردگان خوانند تا زنده شوند، و سخن گویند، بهیچ حال ایشان ایمان نخواهند آورد، که ایشان در علم من همیشه کافران بودند، و در ازل حکم شقاوت بر ایشان رفته. این همچنانست که نوح را گفت: لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ.

Ва ҳшрнои алайҳим эй : ҷмънои алайҳими кули шайъи ء қаблан яксар қоф бар қроءти маданӣу шомӣ яъне муъоинау мувоҷиҳа , баробар , рӯёрӯӣ , ва манеҳ ҳайни сأлаҳи абӯи зри أи кон одам набиё ? Фқол : « нъм кон набиё калимаи аллоҳи ъзу ҷл » .

وَ حَشَرْنا عَلَیْهِمْ ای: جمعنا علیهم کُلَّ شَیْ‌ءٍ قُبُلًا یکسر قاف بر قراءت مدنی و شامی یعنی معاینة و مواجهة، برابر، رویاروی، و منه‌ حین سأله ابو ذر أ کان آدم نبیا؟ فقال: «نعم کان نبیا کلّمه اللَّه عز و جل».

« қаблан » эй ъёноу мувоҷиҳа . Боқӣ бзмтин хонанд . « қаблан » яъне қабили қабили ҷўки ҷўк . Қабл ҷамъ қабиласт ,у қбоӣли ҷамъи қабӣла . Араби эшонро ки аз як нажод бошанд қабӣла гӯйанд .

«قبلا» ای عیانا و مواجهة. باقی بضمّتین خوانند. «قبلا» یعنی قبیل قبیل جوک جوک. قبل جمع قبیل است، و قبائل جمع قبیله. عرب ایشان را که از یک نژاد باشند قبیله گویند.

Мо конўои лиؤмнўои إлои أни ишоءи аллоҳ яъне : алои ани иҳдиҳми аллоҳ ,у локини أксрҳми иҷҳлўни ин ҷаҳл қадараст . Эшон нмидоннд ки ҳудоу залолат бмнаст .

ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ یعنی: الا ان یهدیهم اللَّه، وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ یَجْهَلُونَ این جهل قدر است. ایشان نمیدانند که هدی و ضلالت بمن است.

Ҳам чунон ки онҷо гуфт : «у луи шоءи аллоҳи лҷмъҳми алии алҳдии Флои ткўнни ман алҷоҳлин » эй : ман алҷоҳлини болқдр .

هم چنان که آنجا گفت: «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی‌ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِینَ» ای: من الجاهلین بالقدر.

Ва кзлки ҷълнои лкли набии ъдўо эй аъдоء , ва ҳам Фроънаҳи алонбёء . Ҳар пайғомбариро фиръавнӣ буд брўзгори вай , чун намруди брўзгори иброҳӣм , валиди мсъби брўзгори Мӯсо , дайгарии брўзгори исо , бӯи ҷаҳлу амсоли ваии брўзгори Муҳамад ( с ) .

وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا ای اعداء، و هم فراعنة الانبیاء. هر پیغامبری را فرعونی بود بروزگار وی، چون نمرود بروزگار ابراهیم، ولید مصعب بروزگار موسی، دیگری بروزگار عیسی، بو جهل و امثال وی بروزگار محمد (ص).

Раби алъзаҳи эшонро бар сари пайғомбарон мусаллат карда , то савобу дараҷоти пайғомбарони биафзояди бони ранҷҳо ки мекашиданд , ва балоҳо ки азишон май диданд . Ва ҳеҷ касро он ранҷ набӯд ки расӯли арабиро буд слии аллоҳи алайҳу силам , мегуяд : « мо аўзии набӣ мисли мо аўзити қт » ,у душманони вай аз он шаётини алонси валиди муғира буду асвади бен абди алмтлбу асвади бен абди иғўсу алҳорси бен Қайси бен ъдӣу алъоси бен воӣлу абӯи ҷаҳли бен Њишому алъоси бен Амри бен Њишому змъаҳи бен алосўду алнзри бен алҳорсу алосўди бен абди алосўду Утбау шебаи абнои рабеъау ақабаи бен абии мъиту алўлиди бен Утбау абӣу Умияи абнои халафу набӣау мнбаҳи абнои алҳҷоҷу Утбаи бен абди алъзӣу мътби бен абди алъзӣ . Мегуяд : ё Муҳамад ! комаи абтлиноки бҳؤлоءи алқўм , кзлки ҷълнои лкли набии ъдўо . Ҳамонаст ки дар фарқон гуфт :у кзлки ҷълнои лкли набии ъдўои ман алмҷрмин . Он гуҳ баён кард ки аъдо кианд : « шаётини алإнсу алҷн » шаётин мансӯбаст бар бадал , ва раво бошад ки мафъӯли сонӣ буд , эй : ҷълнои шаётини алонсу алҷни аъдоءи ллонбёء .

رب العزّة ایشان را بر سر پیغامبران مسلط کرده، تا ثواب و درجات پیغامبران بیفزاید بآن رنجها که میکشیدند، و بلاها که ازیشان می‌دیدند. و هیچ کس را آن رنج نبود که رسول عربی را بود صلی اللَّه علیه و سلم، میگوید: «ما اوذی نبی مثل ما اوذیت قطّ»، و دشمنان وی از آن شیاطین الانس ولید مغیره بود و اسود بن عبد المطلب و اسود بن عبد یغوث و الحارث بن قیس بن عدی و العاص بن وائل و ابو جهل بن هشام و العاص بن عمرو بن هشام و زمعة بن الاسود و النضر بن الحارث و الاسود بن عبد الاسود و عتبه و شیبه ابنا ربیعه و عقبة بن ابی معیط و الولید بن عتبه و ابیّ و امیّه ابنا خلف و نبیّه و منبّه ابنا الحجاج و عتبة بن عبد العزی و معتب بن عبد العزی. میگوید: یا محمّد! کما ابتلیناک بهؤلاء القوم، کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا. همانست که در فرقان گفت: وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ. آن گه بیان کرد که اعدا که‌اند: «شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ» شیاطین منصوب است بر بدل، و روا باشد که مفعول ثانی بود، ای: جعلنا شیاطین الانس و الجن اعداء للانبیاء.

Ва дар маънии ин ояти уламои тафсир мухталифанд . Ъкрмаҳу заҳҳоку садӣ ва клбӣ гуфтанд : шаётин дар ҷинанд на дар инс ,у шаётини алонс яъне алтии маъаи алонс ,у шаётини алҷн эй алтии маъаи алҷн , ва ин онаст ки Иблиси лашкари хеш ки фарзандон вайанд ду гуруҳ кард : гуруҳе ба инс фиристоду гуруҳеи бҷн , ва ҳар ду гуруҳи душманони расӯли худо ( с )у душманони дӯстони аўأнд , ва он гуҳ ҳар замон бар якдигар расанд , шайтон ки бар инс мусаллат карда бо он шайтон гуяд ки бар ҷин мусаллат карда ки : ман соҳиби худро бироаҳ кардам бФлони кору фалони маъсият ки бар вай оростам , ту низ ҳамчунин кун ,у шайтони алҷн бо шайтони алонси ҳамин сухан гуяд бобтдо чун бар вай расад . Инаст ки аллоҳ гуфт : иўҳии бъзҳми إлии баъзи зхрФи алқўли ғрўро . Қавмӣ дигар гуфтанд ки : дар инс шаётинанд чунон ки дар ҷин ,у маънии шайтон мутамарридаст азин шӯхи нопок , бар маъсияти далер , ва бар худои осӣ . Чун шайтони алҷн аз ағўоءи муъмини дармонд , ва оҷиз гардад , даст дар шайтон алонс занад ,у фарои сар муъмин кунад , то ӯро дар фитнаи афканд , чунон ки расӯли худо ( с ) гуфт фарои бӯи зр ки « ё бо зр ! ҳилли тъўзи биллоҳи ман шари шаётини алҷну алонс » ? қол : қиллат ё расӯли аллоҳ !у ҳилли ллонси ман шаётин ? қол : « нъм , ҳам шари ман шаётини алҷн » ,у қоли молики бен динор : ани шайтони алонсашад алии ман шайтони алҷн ,у злки ании азои тъўзти биллоҳи зҳби ании шайтони алҷн ,у шайтони алонси иҷии ءи Фиҷрнии илои алмъосии ъёно .

و در معنی این آیت علماء تفسیر مختلف‌اند. عکرمه و ضحاک و سدی و کلبی گفتند: شیاطین در جن‌اند نه در انس، و شیاطین الانس یعنی التی مع الانس، و شیاطین الجنّ ای التی مع الجن، و این آنست که ابلیس لشکر خویش که فرزندان وی‌اند دو گروه کرد: گروهی به انس فرستاد و گروهی بجن، و هر دو گروه دشمنان رسول خدا (ص) و دشمنان دوستان اوأند، و آن گه هر زمان بر یکدیگر رسند، شیطان که بر انس مسلط کرده با آن شیطان گوید که بر جنّ مسلّط کرده که: من صاحب خود را بیراه کردم بفلان کار و فلان معصیت که بر وی آراستم، تو نیز همچنین کن، و شیطان الجن با شیطان الانس همین سخن گوید بابتدا چون بر وی رسد. اینست که اللَّه گفت: یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی‌ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً. قومی دیگر گفتند که: در انس شیاطین‌اند چنان که در جن، و معنی شیطان متمرد است ازین شوخ ناپاک، بر معصیت دلیر، و بر خدا عاصی. چون شیطان الجن از اغواء مؤمن درماند، و عاجز گردد، دست در شیطان الانس زند، و فرا سر مؤمن کند، تا او را در فتنه افکند، چنان که رسول خدا (ص) گفت فرا بو ذر که «یا با ذر! هل تعوذ باللّه من شر شیاطین الجن و الانس»؟ قال: قلت یا رسول اللَّه! و هل للانس من شیاطین؟ قال: «نعم، هم شرّ من شیاطین الجن»، و قال مالک بن دینار: ان شیطان الانس اشدّ علیّ من شیطان الجن، و ذلک انی اذا تعوذت باللّه ذهب عنّی شیطان الجن، و شیطان الانس یجی‌ء فیجرّنی الی المعاصی عیانا.

Иўҳии бъзҳми إлии баъзи зхрФи алқўли ғрўрои зхрФи алқўли ботилаи алзии зину вшии болкзб ,у алмънии анҳми изинўни ?лаами алоъмоли алқбиҳаҳ , Фиғрўнҳми ғрўро .

یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی‌ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً زخرف القول باطله الذی زیّن و وشی بالکذب، و المعنی انهم یزیّنون لهم الاعمال القبیحة، فیغرّونهم غرورا.

Ва луи шоءи рбки мо Фълўаҳ эй имнъи алшитони ани алўсўсаҳи ллҷну алонс ,у аллоҳи имтҳни ибодаи бмои иълми анаи алأблғи фии алҳкмаҳ ,у алоҷзли фии алсўоб ,у алослҳи ллъбод . « Фзрҳм » яъне хули анҳуам , « ва мо иФтрўн » ман алткзиб . Қил : нсхтҳои ояи алсиФ .

وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ ای یمنع الشیطان عن الوسوسة للجن و الانس، و اللَّه یمتحن عباده بما یعلم انه الأبلغ فی الحکمة، و الاجزل فی الثواب، و الاصلح للعباد. «فَذَرْهُمْ» یعنی خلّ عنهم، «وَ ما یَفْتَرُونَ» من التکذیب. قیل: نسختها آیة السیف.

Ва лтсғии إлиаҳ эй : ?ераади аллоҳи лтсғии илои алткзибу алоФтроء , « أФӣдаҳи аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳ » аллоҳи хост ки дилҳои ногрўидгони бони такзиб ва ифтиро гароед , «у лирзўаҳ » ва то он ифтиро аз хештан бипасанданд , «у лиқтрФўо , » эй ликтсбўои мо ҳам мктсбўн . Ва гуфтаанд : «у лтсғӣ » маътӯфаст бар ояти пеш , тақдира : иўҳии бъзҳми илои баъзи лиғрўҳму лтсғии илайҳ , ва барин маънии лоам носбаҳаст на лоами амр бар маънии таҳдиди чунон ки қавмӣ гуфтанд . Иқол : сғўти илайҳи сғўоу сғўо ,у сғити أсғии болёءи аизо ,у أсғии исғии асғоء . Ва أслаҳи алмили илои алшии ءи лғрзи ман алоғроз . Ва маънии алоқтроФи алоктсоб , иқол : харҷи иқтрФи аҳла , эй : иктсб ,у қорФи фалони ҳозои аламр , азои вақъау амала ,у қрФтнии бмои адъити алӣ , эй : рмитнии болрибаҳ ,у қрФи алқрҳаҳ , азои қишри минҳо ,у ақтрФи кзбо , эй ахтлқаҳ .

وَ لِتَصْغی‌ إِلَیْهِ ای: اراد اللَّه لتصغی الی التکذیب و الافتراء، «أَفْئِدَةُ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» اللَّه خواست که دلهای ناگرویدگان بآن تکذیب و افترا گراید، «وَ لِیَرْضَوْهُ» و تا آن افترا از خویشتن بپسندند، «وَ لِیَقْتَرِفُوا،» ای لیکتسبوا ما هم مکتسبون. و گفته‌اند: «وَ لِتَصْغی‌» معطوف است بر آیت پیش، تقدیره: یوحی بعضهم الی بعض لیغرّوهم و لتصغی الیه، و برین معنی لام ناصبه است نه لام امر بر معنی تهدید چنان که قومی گفتند. یقال: صغوت الیه صغوا و صغوّا، و صغیت أصغی بالیاء ایضا، و أصغی یصغی اصغاء. و أصله المیل الی الشی‌ء لغرض من الاغراض. و معنی الاقتراف الاکتساب، یقال: خرج یقترف اهله، ای: یکتسب، و قارف فلان هذا الامر، اذا وقعه و عمله، و قرفتنی بما ادّعیت علیّ، ای: رمیتنی بالریبة، و قرف القرحة، اذا قشر منها، و اقترف کذبا، ای اختلقه.

Қавла : أи Фғири аллоҳи أбтғии ҳукамои ӣнҷои қавл мзмраст , яъне : қул лأҳли Макка : أи Фғири аллоҳи абтғии ҳукамои қозёи бинӣу бинкм ? маънӣ онаст ки : аҳли Маккаро гӯй : ҳеҷ касро раво бошад ки аз ҳукми аллоҳи баргардад , ва онро напасандад , ва бидон ризои надиҳад ? ё ҳеҷ кас донед ки ҳукми ваии баробари ҳукм аллоҳ ояд , то бо ҳукм вай гирдем дар ончии миёни ман ва шумоаст ? клбӣ гуфт : яъне атлби рибои аъбд , чунон ки ҷой дигар гуфт : أи ғайри аллоҳи أбғии рибо ? ! ҷой дигар гуфт : « أи Фғири аллоҳи тأмрўнии أъбд » ? ! мақотил гуфт : аи Фғири аллоҳи абтғии ҳукамои фии нузули алъзоб ? !у ҳўи алзии أнзли إликми алкитоб эй алқуръони мФслои мубинои фӣаи амра ва наҳйа .

قوله: أَ فَغَیْرَ اللَّهِ أَبْتَغِی حَکَماً اینجا قول مضمر است، یعنی: قل لأهل مکّة: أ فغیر اللَّه ابتغی حکما قاضیا بینی و بینکم؟ معنی آنست که: اهل مکّه را گوی: هیچ کس را روا باشد که از حکم اللَّه برگردد، و آن را نپسندد، و بدان رضا ندهد؟ یا هیچ کس دانید که حکم وی برابر حکم اللَّه آید، تا با حکم وی گردیم در آنچه میان من و شما است؟ کلبی گفت: یعنی اطلب ربا اعبد، چنان که جای دیگر گفت: أَ غَیْرَ اللَّهِ أَبْغِی رَبًّا؟! جای دیگر گفت: «أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ»؟! مقاتل گفت: ا فغیر اللَّه ابتغی حکما فی نزول العذاب؟! وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ الْکِتابَ ای القرآن مفصّلا مبیّنا فیه امره و نهیه.

Ва аллазӣнаи отиноҳми алкитоб ва эшон ки тавроту Инҷили додеми эшонро « иълмўни أнаҳи манзили ман рбк »

وَ الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ و ایشان که تورات و انجیل دادیم ایشان را «یَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّکَ»

Шомӣу ҳФси манзил бтшдид хонанд , ман алтнзил . Боқӣ бтхФиФ хонанд , ман алонзол , ва ҳар ду яксонанд . Иқол : нзлтаҳу анзлтаҳ . Мегуяд : аҳли китоб аз ҷуҳудон ва тарсоён майдонанд ки : ин қуръон манзиласт аз наздики худованди ту . Он гуҳ гуфт : Флои ткўнни ман алммтрин « амтроء » тараддудаст дар раъй ва дар сухан , яъне : лои ткўнни ман алшокини анҳми иълмўни злк . Ато гуфт : «у аллазӣнаи отиноҳми алкитоб » сарону меҳтарони асҳоб расӯл худоанд : абӯи бикру умру Усмону алӣу абӯи убайдау Саиди бен зайду убайдаи бен алҳорсу туфайли бен алҳорсу мусаттаҳи бен асосау вҳби алғомдӣу абӯи слмаҳи бен абди алосду алорқми бен абии алорқму аммори бен ёсиру саъди бен абии вқосу талҳау алзбиру абди арраҳмони бен ъўФу солими мавлои абии ҳзиФаҳу абӯи ҳзиФаҳи бен Утбаи бен рабеъау ибни мзъўну Муъаммари бен алҳорси алҷмҳӣу ҳабаши бен ҳзоФаҳу ахўаҳу балолу сҳиби бен синони разии аллоҳи анҳуам .

شامی و حفص منزّل بتشدید خوانند، من التنزیل. باقی بتخفیف خوانند، من الانزال، و هر دو یکسانند. یقال: نزّلته و انزلته. میگوید: اهل کتاب از جهودان و ترسایان میدانند که: این قرآن منزل است از نزدیک خداوند تو. آن گه گفت: فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ «امتراء» تردّد است در رأی و در سخن، یعنی: لا تکونن من الشّاکّین انهم یعلمون ذلک. عطا گفت: «وَ الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ» سران و مهتران اصحاب رسول خدااند: ابو بکر و عمر و عثمان و علی و ابو عبیده و سعید بن زید و عبیدة بن الحارث و طفیل بن الحارث و مسطح بن اثاثه و وهب الغامدی و ابو سلمة بن عبد الاسد و الارقم بن ابی الارقم و عمار بن یاسر و سعد بن ابی وقاص و طلحه و الزبیر و عبد الرحمن بن عوف و سالم مولی ابی حذیفه و ابو حذیفة بن عتبة بن ربیعه و ابن مظعون و معمر بن الحارث الجمحی و حبش بن حذافه و اخوه و بلال و صهیب بن سنان رضی اللَّه عنهم.

Ва темати калимаи рбки ин қроءти кӯфӣ ва ёқӯбаст . Боқӣ « калимоти рбк » хонанд бҷмъ ,у маънӣ ҳар ду яксонаст . Мегуяд : тамом шуд ва рост омад қавли худованди ту ки : пайғомбаронроу муъминонро бар умуми нусрати даҳум , чунон ки гуфт : إнои лннсри рслноу аллазӣнаи омнўо ,у Муҳамадро алӣ алхусус нусрати даҳуми рӯзи бадар ,у душманони вайро ҳалок кунам . Ин ваъда ки дода буд рост кард , ва ончӣ гуфта буд тамом шуду басари барад , ва он ваъид ки душманро дода буд ,у ҳукми тъзиб ки барояшон кард адл буд , инаст ки гуфт : « сдқоу ъдло » яъне : сдқои Фимои въд ,у ъдлои Фимои аўъду ҳукм , лои табдили лқўлаҳи фии насри Муҳамади лأни қавлаи ҳақ . Ва қил : « лои мубаддили лклмотаҳ » эй лои мғири лҳкмаҳ ,у лои халафи лмўъдаҳ . «у ҳўи алсмиъ » лтзръи аўлёӣаҳ ,у лқўли аъдоӣаҳ , « алълим » бмои қулӯби алФриқин .

وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ این قراءت کوفی و یعقوب است. باقی «کلمات ربک» خوانند بجمع، و معنی هر دو یکسانست. میگوید: تمام شد و راست آمد قول خداوند تو که: پیغامبران را و مؤمنان را بر عموم نصرت دهم، چنان که گفت: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا، و محمّد را علی الخصوص نصرت دهم روز بدر، و دشمنان وی را هلاک کنم. این وعده که داده بود راست کرد، و آنچه گفته بود تمام شد و بسر برد، و آن وعید که دشمن را داده بود، و حکم تعذیب که برایشان کرد عدل بود، اینست که گفت: «صِدْقاً وَ عَدْلًا» یعنی: صدقا فیما وعد، و عدلا فیما اوعد و حکم، لا تبدیل لقوله فی نصر محمّد لأن قوله حق. و قیل: «لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ» ای لا مغیّر لحکمه، و لا خلف لموعده. «وَ هُوَ السَّمِیعُ» لتضرع اولیائه، و لقول اعدائه، «الْعَلِیمُ» بما قلوب الفریقین.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол : « сабақи алқзоءу ҷеффи алқлми болсъодаҳи лмни омну атқӣ ,у алшқоўаҳи лмни куфру ъсӣ . Ва кони қтодаҳи иқўл : ҳўи китоби аллоҳи лои язиди фӣаи алмқрўну лои инқсўн .

روی عن النبی (ص) انه قال: «سبق القضاء و جفّ القلم بالسعادة لمن آمن و اتقی، و الشقاوة لمن کفر و عصی. و کان قتادة یقول: هو کتاب اللَّه لا یزید فیه المقرون و لا ینقصون.

Ва إни ттъи أксри ман фӣ алأрз гуфтаанд ки : ин дар шаъни донишмандон ҷуҳудонаст ,у бештари сокинони он замин дар он вақт эшон буданд , ва эшон ду қавм буданд . Бештар эшон буданд ки бар паии ҳўоءи худ бар пиндоштӣ мерафтанд ,у заннӣ май бурданд , ва дурӯғҳо барме сохтанд ,у қавмӣ дар кори расӯли худо яқин буданд ,у сидқи ваии мишнохтнд , аммо бмъондӣ бархеста буданд . Инаст ки аллоҳ гуфт : إни итбъўни إлои алзну إни ҳам إлои ихрсўн . Агар касе гуяд эшон ки бар занн буданд , ва яқин намедонистанд , тъзиби эшон бар занн раво бошад ё на ? ҷавоб онаст ки : раби алъзаҳ бар занн тъзиб мекунад , ки мегуяд ҷли ҷалола : ва мо хлқнои алсмоءу алأрз ва мо бинҳмои ботиллои злки занни аллазӣнаи кФрўои Фўили ллзини кФрўои ман алнор . Ваҷҳ ҳуҷҷат онаст ки : эшонро бар занни тъзиб аз он кард ки дар талаби басират аз мавзеи хеш тақсир карданд , ва бар паии ҳўоءи худ рафтанд ,у илтимоси басирату талаби ҳақиқату яқини бгзоштнд , ва бар занну ҷаҳл ақтсор карданд , лои ҷурми мустуҷиби азоби гаштанд .

وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ گفته‌اند که: این در شأن دانشمندان جهودان است، و بیشتر ساکنان آن زمین در آن وقت ایشان بودند، و ایشان دو قوم بودند. بیشتر ایشان بودند که بر پی هواء خود بر پنداشتی میرفتند، و ظنی می‌بردند، و دروغها برمی‌ساختند، و قومی در کار رسول خدا یقین بودند، و صدق وی میشناختند، اما بمعاندی برخاسته بودند. اینست که اللَّه گفت: إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ. اگر کسی گوید ایشان که بر ظن بودند، و یقین نمی‌دانستند، تعذیب ایشان بر ظن روا باشد یا نه؟ جواب آنست که: رب العزة بر ظن تعذیب میکند، که میگوید جل جلاله: وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ. وجه حجّت آنست که: ایشان را بر ظنّ تعذیب از آن کرد که در طلب بصیرت از موضع خویش تقصیر کردند، و بر پی هواء خود رفتند، و التماس بصیرت و طلب حقیقت و یقین بگذاشتند، و بر ظنّ و جهل اقتصار کردند، لا جرم مستوجب عذاب گشتند.

Ибн аббос гуфт : «у إни ттъи أксри ман фии алأрз » дар шаъни мушрикон араб омад ки бо расӯли худоу муъминон ҷидол даргирифтанд дар хӯрдани мурдор , ва гуфтанд : тأклўни мо қтлтму лои тأклўни мо қатли рбкм ! аллоҳ гуфт : إни итбъўни إлои алзн яъне фии таҳлили алмитаҳ ,у إни ҳам إлои ихрсўни икзбўни фии таҳлили мо ҳарами аллоҳ . Мегуяд : эшон бар пай занн мераванд дар таҳлили мурдор , ки мепиндоранд ки ин мурдор ҳалоласт , ва на чунонаст ки эшон мигўинд , ки эшон дурӯғи мигўинд , ва ҳаром карда худои ҳаргиз ҳалол набӯд .

ابن عباس گفت: «وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ» در شأن مشرکان عرب آمد که با رسول خدا و مؤمنان جدال درگرفتند در خوردن مردار، و گفتند: تأکلون ما قتلتم و لا تأکلون ما قتل ربکم! اللَّه گفت: إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ یعنی فی تحلیل المیتة، وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ یکذبون فی تحلیل ما حرم اللَّه. میگوید: ایشان بر پی ظن میروند در تحلیل مردار، که می‌پندارند که این مردار حلال است، و نه چنانست که ایشان میگویند، که ایشان دروغ میگویند، و حرام کرده خدا هرگز حلال نبود.

إни рбки ҳўи أълми ман изли ани сиблата зҷоҷ гуфт : мавзе « ман » рафъаст бобтдоء ,у лафзи он лафз истифҳомаст , яъне : ҳўи أълм эй анноси изли ани сиблата , кқўлаҳ : лнълми أии алҳзбини أҳсии лмои лбсўо ,у бқўли басарёни мавзе « ман » насбаст бар назъи хоФз , то аввалу охири муқобили якдигар буд , яъне : ҳўи أълми болзоли ани сиблатау ҳўи أълми болмҳтдин . Қроءти насир аз ксоиӣ « изл » бзм ёءаст , эй : ҳўи أълми болмзли ани сиблата .

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبِیلِهِ زجاج گفت: موضع «من» رفع است بابتداء، و لفظ آن لفظ استفهام است، یعنی: هو أعلم ایّ النّاس یضل عن سبیله، کقوله: لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصی‌ لِما لَبِثُوا، و بقول بصریان موضع «من» نصب است بر نزع خافض، تا اوّل و آخر مقابل یکدیگر بود، یعنی: هو أعلم بالضال عن سبیله و هو أعلم بالمهتدین. قراءت نصیر از کسایی «یضلّ» بضم یاء است، ای: هو أعلم بالمضل عن سبیله.

Фклўои ммои зикри исми аллоҳи алайҳи ин дар ҷавоб қавмӣаст аз араб ки чизҳое аз ҷонварон меҳаром карданд хӯрдан он аз бҳираҳу соӣбаҳу всилаҳу ҳомӣ .

فَکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ این در جواب قومی است از عرب که چیزهایی از جانوران می‌حرام کردند خوردن آن از بحیره و سائبه و وصیله و حامی.

Раб Алъоламин мегуяд : бихӯред агар муъминонед , ончии аллоҳ ҳалол кардааст , ва дар куштани он номи худо ёд карданд . Он гуҳи таъкидро гуфт : ва мо лаками أлои тأклўои ммои зикри исми аллоҳи алайҳу қади фасли лаками мо ҳарами алайкум чаҳ узр оред ки нахуред ончии аллоҳ ҳалол кард ва бар куштани он аллоҳ ёд карданд ?у аллоҳи худ тафсил муҳаррамот дод , ва он муфассал дар сӯра албқраҳ гуфт , ва дар садри сӯраи моида ,у злки фии қавла : ҳурмати алайкуми алмитаҳу алдми алоиаҳ . Он гуҳ гуфт : إлои мо азтрртми إлиаҳ эй : ман акл алмитаҳ ъанд алмхмсаҳу алмҷоъаҳи ман ғайри бағӣу лои адуон ӯ тҷонФи лосм ,у қади мзии шарҳаи фии алмоӣдаҳ . Нофеъу ҳФс аз ъосм « фасл » бФтҳи Фо ва « ҳарам » бФтҳ ҳо хонанд . Ибни касӣру абӯи Амру ибни омири бзми Фоу зм ҳо хонанд . Абӯи бикр аз ъосму Ҳамзау ксоиии фасли бФтҳ Фо хонанду ҳарами бзми ҳо . « إлои мо азтрртми إлиаҳ » яъне дъткми алзрўраҳи илои аклаҳи ммои ло иҳл ъанд алохтёр .

رب العالمین میگوید: بخورید اگر مؤمنان‌اید، آنچه اللَّه حلال کرده است، و در کشتن آن نام خدا یاد کردند. آن گه تاکید را گفت: وَ ما لَکُمْ أَلَّا تَأْکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْکُمْ چه عذر آرید که نخورید آنچه اللَّه حلال کرد و بر کشتن آن اللَّه یاد کردند؟ و اللَّه خود تفصیل محرمات داد، و آن مفصل در سورة البقرة گفت، و در صدر سورة مائدة، و ذلک فی قوله: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ الایة. آن گه گفت: إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ ای: من اکل المیتة عند المخمصة و المجاعة من غیر بغی و لا عدوان او تجانف لاثم، و قد مضی شرحه فی المائدة. نافع و حفص از عاصم «فصّل» بفتح فا و «حرّم» بفتح حا خوانند. ابن کثیر و ابو عمرو و ابن عامر بضمّ فا و ضمّ حا خوانند. ابو بکر از عاصم و حمزه و کسایی فصّل بفتح فا خوانند و حرّم بضمّ حا. «إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ» یعنی دعتکم الضرورة الی اکله مما لا یحلّ عند الاختیار.

Ва إни ксирои лизлўни ъосму Ҳамзау ксоиии бзм « ё » хонанд , ва маънӣ онаст ки : фаровонӣ аз мардумон яъне куффори Макка бироаҳ мекунанд бҳўоҳо ва боистҳои хеш . Боқӣ « лизлўн » бФтҳ « ё » хонанд яъне бероҳ мешаванд бҳўоҳо ва боистҳои хеш , на бар басиратӣ ва бар илмӣ ки эшонро дар онаст . إни рбки ҳўи أълми болмътдини ин аътдо эдар онаст ки онҷо гуфт : Фмни азтри ғайри боғу лои од . Мегуяд : худованд туаст ки доноаст бондозаҳи дргзорндгон .

وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ عاصم و حمزه و کسایی بضم «یا» خوانند، و معنی آنست که: فراوانی از مردمان یعنی کفار مکّه بیراه میکنند بهواها و بایستهای خویش. باقی «لیضلّون» بفتح «یا» خوانند یعنی بی‌راه میشوند بهواها و بایستهای خویش، نه بر بصیرتی و بر علمی که ایشان را در آن است. إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ این اعتدا ایدر آنست که آنجا گفت: فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ. میگوید: خداوند تو است که دانا است باندازه درگذارندگان.