Қавлаи таъолӣ : أи лами ирўо кам أҳлкнои ман қиблаами ман қарни ин руяти илм ва ахбораст , кофарони Маккаро мегуяд : намедонанд ва хабар накардаанд эшонро ки мо пеш аз эшон аз аҳди одам то ба Нӯҳ , ва пас аз Нӯҳ аз оду самуду амсоли эшон аз он ҷаҳонёну ҷаҳони дорон чанд ҳалок кардем , пас аз онкии эшонро дастраси додем , ва дар замин мумкин гардонидем , бо хостаи фаровону танҳо ободон ,у зиндагонии дароз ,у бтши тамом ,у тамкин дар билоду ақтор .

قوله تعالی: أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ این رؤیت علم و اخبار است، کافران مکه را میگوید: نمی‌دانند و خبر نکرده‌اند ایشان را که ما پیش از ایشان از عهد آدم تا به نوح، و پس از نوح از عاد و ثمود و امثال ایشان از آن جهانیان و جهان داران چند هلاک کردیم، پس از آنکه ایشان را دسترس دادیم، و در زمین ممکّن گردانیدیم، با خواسته فراوان و تن‌ها آبادان، و زندگانی دراز، و بطش تمام، و تمکین در بلاد و اقطار.

Қарн номӣаст гуруҳеро ки дар як аср бошанд баҳами мқтрн , пайвастаи якдигар , ва дар миёни эшон пайғомбарӣ буд , ё Халифае ки биҷои пайғомбар буд , ё табақае аз аҳли илм ки марҷаъи дайн дар он бо эшон буд , то ин табақа ва он гуруҳ бар ҷой бошанд пайвастаи онро қарн гӯйанд , агар рӯзгорашони дароз буд ё андак ҳар ду яксон буд ,у далел бар ин қавли Мустафо ( с )аст : « хиркми қарнӣ » яъне асҳоба , « сами аллазӣнаи илўнҳм » , яъне алтобъин , « сами аллазӣнаи илўнҳм » яъне аллазӣнаи ахзўои ани алтобъин .

قرن نامی است گروهی را که در یک عصر باشند بهم مقترن، پیوسته یکدیگر، و در میان ایشان پیغامبری بود، یا خلیفه‌ای که بجای پیغامبر بود، یا طبقه‌ای از اهل علم که مرجع دین در آن با ایشان بود، تا این طبقه و آن گروه بر جای باشند پیوسته آن را قرن گویند، اگر روزگارشان دراز بود یا اندک هر دو یکسان بود، و دلیل بر این قول مصطفی (ص) است: «خیرکم قرنی» یعنی اصحابه، «ثم الذین یلونهم»، یعنی التابعین، «ثم الذین یلونهم» یعنی الذین اخذوا عن التابعین.

Ва раво бошад ки рӯзгорӣ бар шимурдаи онро номзад кунанд , пас ихтилофаст миёни уламо дар каммияти он . Қавмӣ гуфтанд : ҳаштод сол . Қавмӣ гуфтанд : ҳафтод . Қавмӣ гуфтанд : шаст . Қавмӣ гуфтанд : чиҳил ,у асҳоби ҳадиси бештарин бар онанд ки сад сол буд , лқўл алнабӣ ( с ) лаъибади аллоҳи бен басар : « иъиши қрно » , Фъоши моӣаҳи сана .

و روا باشد که روزگاری بر شمرده آن را نامزد کنند، پس اختلافست میان علما در کمیت آن. قومی گفتند: هشتاد سال. قومی گفتند: هفتاد. قومی گفتند: شصت. قومی گفتند: چهل، و اصحاب حدیث بیشترین بر آنند که صد سال بود، لقول النبی (ص) لعبد اللَّه بن بسر: «یعیش قرنا»، فعاش مائة سنة.

Мкноҳми фии алأрзи мо лам намакун лаками ҳақиқати тамкини рости доштани олату ъдт ва қӯтаст . Агар касе қудрат китобат дорад ,у олату соз он надорад , мутамаккин набӯд , чун созу олат рост шуд тамаккун ҳосил шуд , ва таазур бархест , пас қудрати зид аҷзаст ,у тамаккуни мунофии таазур . Ва қил : мкноҳми фии алأрзи мо лам намакун лакам эй аътиноҳми ман Наими алднёу аламру алнҳии ман аҳлҳо мо лами нъткм . Ва أрслнои алсмоءи алайҳими смоءи ӣнҷо боронаст . Аз баҳри он ин ном бар борон ниҳоданд ки аз зибр меояд . Мдроро яъне мттобъо , ман алдрўр ,у ҳўи касрата , ман дар идр . Мдрор на онаст ки шабу рӯзи пайвастаи резон буд , балки буқати ҳоҷат аз пас якдигари чунон ки лоӣқ буд ,у сабаб неъмат бошад , резон буд . Ва мдрор исмӣаст аз асмоءи маболиғат ,у ҳўи мФъоли ман алдр , иқоли даймаи мдрори азои кони мтрҳои ксирои доро ,у ҳўи кқўлҳми амрأаҳи мзкор , азои канти касӣраи алўлодаҳи фии алзкўр ,у кзлки миноси фии алонос .

مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ حقیقت تمکین راست داشتن آلت و عدت و قوت است. اگر کسی قدرت کتابت دارد، و آلت و ساز آن ندارد، متمکن نبود، چون ساز و آلت راست شد تمکن حاصل شد، و تعذر برخاست، پس قدرت ضد عجز است، و تمکن منافی تعذر. و قیل: مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ ای اعطیناهم من نعیم الدنیا و الامر و النهی من اهلها ما لم نعطکم. وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَیْهِمْ سماء اینجا باران است. از بهر آن این نام بر باران نهادند که از زبر می‌آید. مِدْراراً یعنی متتابعا، من الدرور، و هو کثرته، من در یدر. مدرار نه آنست که شب و روز پیوسته ریزان بود، بلکه بوقت حاجت از پس یکدیگر چنان که لائق بود، و سبب نعمت باشد، ریزان بود. و مدرار اسمی است از اسماء مبالغت، و هو مفعال من الدرّ، یقال دیمة مدرار اذا کان مطرها کثیرا دارا، و هو کقولهم امرأة مذکار، اذا کانت کثیرة الولادة فی الذکور، و کذلک میناث فی الاناث.

Фأҳлкноҳми бзнўбҳм яъне Фъзбноҳми бткзибҳми рслҳм ,у иқол : аҳлкноҳми бзнўбҳми лонаами лами иҳзрўои алзнўби алмўртаҳу алъиўби алмсхтаҳ , ҳатто ахзўо , Флми иҷдўои хлосоу лои мносоу лои мъозоу лои млозо .

فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ یعنی فعذبناهم بتکذیبهم رسلهم، و یقال: اهلکناهم بذنوبهم لانهم لم یحذروا الذنوب المورّطة و العیوب المسخّطة، حتی اخذوا، فلم یجدوا خلاصا و لا مناصا و لا معاذا و لا ملاذا.

Қоли абӯи ҳрираҳи самъат алнабӣ ( с ) иқўл : « анмои антми халафи мозин ,у бақияи мутақаддимин , конўои аксари мнкми бастау аъзами стўаҳ , азъҷўои анҳо искани мо конўои илоҳо ,у ғдрти баҳами аўсқи мо конўои баҳо , Флми иғни анҳуам қувваи ашира ,у ло қабл манеҳам базли фидя , Форҳлўои анФскми бзоди маблағ қабл ани тؤхзўои алии Фҷоءаҳ ,у қади ғифлатами ани алостъдод » .

قال ابو هریرة سمعت النبی (ص) یقول: «انما انتم خلف ماضین، و بقیة متقدمین، کانوا اکثر منکم بسطة و اعظم سطوة، ازعجوا عنها اسکن ما کانوا الیها، و غدرت بهم اوثق ما کانوا بها، فلم یغن عنهم قوة عشیرة، و لا قبل منهم بذل فدیة، فارحلوا انفسکم بزاد مبلّغ قبل ان تؤخذوا علی فجاءة، و قد غفلتم عن الاستعداد».

Сами қол :у أншأнои ман бъдҳми қрнои охирин эй хлқнои ман баъди ҳлокҳми қўмои ахрин , Фскнўои дёрҳм хиро манеҳам ,у баъси илайҳами алрсл . Ин онаст ки қибтӣонро боб бикушт бо фиръавн , ва банӣ Исроилро биҷои эшон нишонд , гуфт : « кзлку أўрсноҳои қўмои охирин . Фмои бкти алайҳими алсмоءу алأрз ва мо конўои манзарин » ,у қавми Нӯҳро бтўФон ҳалок кард ,у гуруҳеи дигарро сокинон замин кард , онаст ки гуфт : « إни фии злки лоёту إни кнои лмбтлин . Сами أншأнои ман бъдҳми қрнои охирин » . Қавмии дигарро бсиҳаҳи Ҷабраил ҳалок кард , ва дигаронро биҷои эшон нишонд , чунон ки гуфт Фأхзтҳми алсиҳаҳи болҳқи Фҷълноҳми ғсоءи Фбъдои ллқўми алзолмин . Сами أншأнои ман бъдҳми қрўнои охирин .

ثم قال: وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ ای خلقنا من بعد هلاکهم قوما اخرین، فسکنوا دیارهم خیرا منهم، و بعث الیهم الرسل. این آنست که قبطیان را بآب بکشت با فرعون، و بنی اسرائیل را بجای ایشان نشاند، گفت: «کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ. فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ»، و قوم نوح را بطوفان هلاک کرد، و گروهی دیگر را ساکنان زمین کرد، آنست که گفت: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ وَ إِنْ کُنَّا لَمُبْتَلِینَ. ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ». قومی دیگر را بصیحه جبرئیل هلاک کرد، و دیگران را بجای ایشان نشاند، چنان که گفت فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ. ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ.

Раби Алъоламин куффори Маккаро мегуяд ки : он бтшу бأсу қӯту маликату неъмат ки он ҷҳондоронро додеми шуморо надодем , ва он тамкин ки эшонро кардем шуморо накардем , бо ин ҳама чун пайғомбаронро дурӯғ зан доштанд , ва сар кашиданд , ва нофармонӣ карданд , эшонро бони гуноҳ ки карданд фарои гирифтем , ва киштем , ва дигаронро биҷой эшон нишондем , яъне ки аз шумо низ ҳар кас ки роҳ эшон гирад , рӯз эшон бинад . Ин оят ҳуҷҷатаст бар мункирони баъс , аз он рӯй ки раби Алъоламин чун қодираст ки қавмиро ҳалок кард ,у гуруҳеи дигарро офарид ,у биҷои эшон нишонд , қодираст ки ин оламро нест гирданду дигари олимии офаринад , ва қодираст ки ҳалок кунад ,у бози дигари бораи бози офаринад .

رب العالمین کفار مکه را میگوید که: آن بطش و بأس و قوت و ملکت و نعمت که آن جهانداران را دادیم شما را ندادیم، و آن تمکین که ایشان را کردیم شما را نکردیم، با این همه چون پیغامبران را دروغ زن داشتند، و سر کشیدند، و نافرمانی کردند، ایشان را بآن گناه که کردند فرا گرفتیم، و کشتیم، و دیگران را بجای ایشان نشاندیم، یعنی که از شما نیز هر کس که راه ایشان گیرد، روز ایشان بیند. این آیت حجت است بر منکران بعث، از آن روی که رب العالمین چون قادر است که قومی را هلاک کرد، و گروهی دیگر را آفرید، و بجای ایشان نشاند، قادر است که این عالم را نیست گرداند و دیگر عالمی آفریند، و قادر است که هلاک کند، و باز دیگر باره باز آفریند.

Ва луи нзлнои алейк ктобои фии қртоси мақотил ва клбӣ гуфтанд : ин оят дар шаъни алнзри бен алҳорсу абди аллоҳи бен абии Умияу нўФли бен хўилд омад , ки гуфтанд : ё Муҳамади лни нؤмни лак ҳатто тأтинои бктоби ман алсмоءи нъоинаҳ ,у маъааи арбаъаи ман алмлоӣкаҳи ишҳдўни алайҳи ана ман ъанд аллоҳ ,у анки расӯла . Гуфтанд : мо имон наёрем эй Муҳамад то он гуҳ ки китобии оре аз осмон ки онро муъоина байнем , ва бо ваии чаҳор Фриштаҳ ки гувоҳӣ диҳанд ки он китоб аз наздик худост , ва ту расӯли худоӣ . Раб Алъоламин гуфт :у луи нзлнои алейк ктобои фии қртос эй фии саҳифаи мктўбои ман ъндӣ , Фнзли ман алсмоءи ъёноу мсўаҳи боидиҳм , лқоли аллазӣнаи кФрўои إни ҳозои إлои саҳари мубин .

وَ لَوْ نَزَّلْنا عَلَیْکَ کِتاباً فِی قِرْطاسٍ مقاتل و کلبی گفتند: این آیت در شأن النضر بن الحارث و عبد اللَّه بن ابی امیه و نوفل بن خویلد آمد، که گفتند: یا محمد لن نؤمن لک حتی تأتینا بکتاب من السماء نعاینه، و معه اربعة من الملائکة یشهدون علیه انه من عند اللَّه، و انک رسوله. گفتند: ما ایمان نیاریم ای محمد تا آن گه که کتابی آری از آسمان که آن را معاینه بینیم، و با وی چهار فریشته که گواهی دهند که آن کتاب از نزدیک خداست، و تو رسول خدایی. رب العالمین گفت: وَ لَوْ نَزَّلْنا عَلَیْکَ کِتاباً فِی قِرْطاسٍ ای فی صحیفة مکتوبا من عندی، فنزل من السماء عیانا و مسوّه بایدیهم، لَقالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِینٌ.

Хабар дод раби алъзаҳ ки агар ҳам чунон ки хостаанд фурӯ фиристем , эшон гӯйанд : ин саҳарӣ ошкораст ва ҳам напазиранд , ҳам чунон ки иншиқоқи қамар дар хостанд , он гуҳ гуфтанд : « ҳозои саҳари мустамар » . Қоли ато : лқолўои ҳўи саҳари лмои сабақи Фиҳми ман илмӣ .

خبر داد رب العزة که اگر هم چنان که خواسته‌اند فرو فرستیم، ایشان گویند: این سحری آشکار است و هم نپذیرند، هم چنان که انشقاق قمر در خواستند، آن گه گفتند: «هذا سحر مستمر». قال عطا: لقالوا هو سحر لما سبق فیهم من علمی.

Ва қолўои луи лои أнзли алайҳи малики ҳам эшон гуфтанд ки чаро аз осмони Фриштаҳ фурӯ наёяд ки мо сӯрати вай ба байнем , ва гувоҳӣ диҳад брсолти вай ? раб Алъоламин гуфт :у луи أнзлнои малико яъне фии сӯратаи лқзии алأмр эй лмотўои ҷмиъои ҳайни рأўои алмалик .

وَ قالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ هم ایشان گفتند که چرا از آسمان فریشته فرو نیاید که ما صورت وی به بینیم، و گواهی دهد برسالت وی؟ رب العالمین گفت: وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً یعنی فی صورته لَقُضِیَ الْأَمْرُ ای لماتوا جمیعا حین رأوا الملک.

Агар Фриштаҳ эй фурӯ омадӣ ва эшон бдидндӣ , ҳамаи бмрдндӣ , ва эшонро замони ндодндӣ , ки одамии Фриштаҳро рӯз марг бинад . Қтодаҳ гуфт : луи أнзлнои маликои сами лами иؤмнўои лқзии алأмр эй лои ҳлкўои бъзоби алостисол ,у лами инозрўои кснаҳи ман қиблаами ммни тлбўои алоёти Флми иؤмнўо . Мегуяд агар Фриштаҳ эй фурӯ ояд ва эшон имон наёранд , эшонро ҳалок кунем , ва азоб фиристем , бе онкии эшонро муҳлати диҳем ё бо тавба гузорем , ҳам чунон ки вопишинён кардем , он гуҳ ки оёт дархостанд , ва он гуҳ имон наёварданд .

اگر فریشته‌ای فرو آمدی و ایشان بدیدندی، همه بمردندی، و ایشان را زمان ندادندی، که آدمی فریشته را روز مرگ بیند. قتاده گفت: لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً ثم لم یؤمنوا لَقُضِیَ الْأَمْرُ ای لا هلکوا بعذاب الاستیصال، و لم یناظروا کسنة من قبلهم ممن طلبوا الآیات فلم یؤمنوا. میگوید اگر فریشته‌ای فرو آید و ایشان ایمان نیارند، ایشان را هلاک کنیم، و عذاب فرستیم، بی‌آنکه ایشان را مهلت دهیم یا با توبه گذاریم، هم چنان که واپیشینیان کردیم، آن گه که آیات درخواستند، و آن گه ایمان نیاوردند.

Ва луи ҷълноаҳи малико яънеу луи ҷълнои алмнзли маликои лҷълноаҳи сувараи алмалики рҷлои лонаами лои исттиъўни ани ирўои алмалики фии сӯрата , лони аъини алхлқи тҳори ани рؤиаҳи алмлоӣкаҳ ,у лзлки кони Ҷабраил ( ъ ) иأтӣ алнабӣ ( с ) фии сувараи дҳиаҳи алклбӣ ,у кзлки тсўри миҳроби Довӯди фии сувараи раҷулин ихтсмони илайҳ ,у роҳми иброҳӣми алии сувараи алзиФон . Ва ллбснои алайҳими мо илбсўн эйу лхлтнои алайҳими мо ихлтўни алии анФсҳм ҳатто ишкўои Флои идрўои малик ҳўам одамӣ ?

وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَکاً یعنی و لو جعلنا المنزل ملکا لجعلناه صورة الملک رجلا لانهم لا یستطیعون ان یروا الملک فی صورته، لان اعین الخلق تحار عن رؤیة الملائکة، و لذلک کان جبرئیل (ع) یأتی النبی (ص) فی صورة دحیة الکلبی، و کذلک تسور محراب داود فی صورة رجلین یختصمان الیه، و رآهم ابراهیم علی صورة الضیفان. وَ لَلَبَسْنا عَلَیْهِمْ ما یَلْبِسُونَ ای و لخلطنا علیهم ما یخلطون علی انفسهم حتی یشکوا فلا یدروا ملک هو ام آدمی؟

Маънии ин ду оят онаст ки агар мо Фриштаҳ дар сӯрати хеши Фрстодимӣ , эшон тоқати дидор вай надоштандӣу бмрдндӣ , ва агар Фриштаҳро дар сӯрати мардии Фрстодимии ин лбсу шабаҳат ки бар эшонаст акнӯн , ҳамон бар ҷой будӣ , ва пас кори он баришон пӯшида ва омехта медоштемӣ , эшонро ҳамон будӣ ки акнӯн , ки мардӣ мебайнед дар сӯрати хеш , иқол : лабаст аламри алии алқўми албасаам , азои шбҳтаҳи алайҳиму ашклтаҳи алайҳим ,у конўои ҳам илбсўни алии зъФтҳми фии амр алнабӣ ( с ) Фиқўлўн : анмои ҳозои башари мслкм , Фқоли таъолӣ :у луи أнзлнои маликои Фрأўои алмалики рҷлои ?лаккони илҳқҳми фӣаи ман аллбс мисли мо лҳқ зъФтҳм манеҳ .

معنی این دو آیت آنست که اگر ما فریشته در صورت خویش فرستادیمی، ایشان طاقت دیدار وی نداشتندی و بمردندی، و اگر فریشته را در صورت مردی فرستادیمی این لبس و شبهت که بر ایشان است اکنون، همان بر جای بودی، و پس کار آن بریشان پوشیده و آمیخته می‌داشتیمی، ایشان را همان بودی که اکنون، که مردی می‌بینید در صورت خویش، یقال: لبست الامر علی القوم البسهم، اذا شبهته علیهم و اشکلته علیهم، و کانوا هم یلبسون علی ضعفتهم فی امر النبی (ص) فیقولون: انما هذا بشر مثلکم، فقال تعالی: وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً فرأوا الملک رجلا لکان یلحقهم فیه من اللبس مثل ما لحق ضعفتهم منه.

Пас Мустафо ( с )ро тасаллӣ дод ,у кофаронро таҳзир кард , гуфт :у лақади астҳзии брсли ман қблки дарин ояти истеҳзоу схрит дар як маънии ниҳод , гуфт : ё Муҳамади умматҳои гузаштаи брсўлони мо ҳамон истеҳзо карданд ки аҳли Макка бо ту карданд , Фҳоқ Эй назулу ҳал ,у қили аҳоту аштмл , эй аҳоти баҳами ъқўбаҳи злк , болзин схрўо манеҳам эй аҳоти баҳами алъзоби мо конўо ба истҳзؤни болрслу алкитоб ,у иқоли истҳзءўни бأни алъзоби ғайри нозили баҳам ,у қили маъноа : ҳоқи баҳами оқибаи астҳзоӣҳм .

پس مصطفی (ص) را تسلی داد، و کافران را تحذیر کرد، گفت: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ درین آیت استهزا و سخریت در یک معنی نهاد، گفت: یا محمد امتهای گذشته برسولان ما همان استهزا کردند که اهل مکه با تو کردند، فَحاقَ ای نزل و حلّ، و قیل احاط و اشتمل، ای احاط بهم عقوبة ذلک، بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ای احاط بهم العذاب ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ بالرسل و الکتاب، و یقال یستهزءون بأن العذاب غیر نازل بهم، و قیل معناه: حاق بهم عاقبة استهزائهم.

Он гуҳ гуфт : ё Муҳамади қул сирўои фии алأрзи ин мстҳзёнро гӯй : сирўои фии аларз , эй соФрўо , сами анзрўои Фоътбрўои Киеви кони оқибаи алмкзбин , Фстрўни осори вқоӣъи аллоҳи баҳам , Киеви аҳлкҳму қтлҳми болўони алъқўбаҳу алнқм мисли оду самуд .

آن گه گفت: یا محمد قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ این مستهزیان را گوی: سیروا فی الارض، ای سافروا، ثم انظروا فاعتبروا کیف کان عاقبة المکذبین، فسترون آثار وقائع اللَّه بهم، کیف اهلکهم و قتلهم بالوان العقوبة و النقم مثل عاد و ثمود.

Ва аллазӣнаи ман бъдҳм ва мо аллоҳи ириди злмои ллъбоди куффори Маккаро дарин оят таҳзир мекунад , ва панд медиҳад ки битарсед ва панд пазиред ва ибрат гиред . Бойени рафтагону гузаштагон ки расӯлонро дурӯғ зан гирифтанд , ва истеҳзо карданд , бингаред ки бачаи рӯзи расиданд ва чаҳ диданд ! шумо низ агар ҳамон кунед ҳамон азоб ва ҳамон нқмт байнед ! ва бидон ки назар дар қуръон бар чанд ваҷҳаст : яке назари фикрат ,у злки фии қавла :у лтнзри нафаси мо қидмати лғд . Ҳамонаст ки гуфт : Фнзри назараи фии алнҷўм эй тафаккури фии алнҷўми ваҷҳи дувуми назар ибратаст , чунон ки гуфт : Фонзри إлии осори раҳмати аллоҳ , أу лами исирўои фии алأрзи Финзрўо ва қул сирўои фии алأрзи сами анзрўо . Сеюм назар анзораст , чунон ки гуфт : ҳилли инзрўни إлои أни иأтиҳми аллоҳ , анзрўнои нқтбси ман нўркм . Чаҳоруми назар раҳматаст , чунон ки гуфт :у лои инзри إлиҳми явми алқёмаҳ . Панҷуми назар ҳўолтаст чунон ки гуфт :у локини анзри إлии алҷбл . Шашуми назар руятаст , чунон ки гуфт : إлии рабҳо нозира .

وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ کفار مکه را درین آیت تحذیر میکند، و پند میدهد که بترسید و پند پذیرید و عبرت گیرید. باین رفتگان و گذشتگان که رسولان را دروغ زن گرفتند، و استهزا کردند، بنگرید که بچه روز رسیدند و چه دیدند! شما نیز اگر همان کنید همان عذاب و همان نقمت بینید! و بدان که نظر در قرآن بر چند وجه است: یکی نظر فکرت، و ذلک فی قوله: وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ. همانست که گفت: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ ای تفکر فی النجوم وجه دوم نظر عبرت است، چنان که گفت: فَانْظُرْ إِلی‌ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ، أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا و قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا. سوم نظر انظار است، چنان که گفت: هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ، انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ. چهارم نظر رحمت است، چنان که گفت: وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ. پنجم نظر حوالت است چنان که گفت: وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ. ششم نظر رؤیت است، چنان که گفت: إِلی‌ رَبِّها ناظِرَةٌ.

Қул лмни мо фии алсмоўоту алأрзи ?фони аҷобўку алои қул ллаҳ ё Муҳамади эшонро бигӯӣ : ончӣ дар ҳафт осмон ва ҳафт заминаст офарӣдау сохта , малик ва ҳақ кист ?

قُلْ لِمَنْ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فان اجابوک و الا قُلْ لِلَّهِ یا محمد ایشان را بگوی: آنچه در هفت آسمان و هفت زمین است آفریده و ساخته، ملک و حق کیست؟

Агар эшон ҷавоб диҳанду алои ҳам ту ҷавоби даҳ ки малик ва малик худост , ки худованд ҳамагонасту офаридагорашон , ва ғайр эшонаст . Аз рӯй ҷабаруту азимат сухан даргирифт он гуҳи бтлтФ боз омад ,у халқро бар инобат ва тўбт хонд , гуфт : кутуби алӣ нафса алрҳмаҳ бар худ раҳмати набшат , ва воҷиб кард бар худ ки раҳмат кунад бар уммати Муҳамад ( с ) .

اگر ایشان جواب دهند و الا هم تو جواب ده که ملک و ملک خداست، که خداوند همگانست و آفریدگارشان، و غیر ایشانست. از روی جبروت و عظمت سخن درگرفت آن گه بتلطف باز آمد، و خلق را بر انابت و توبت خواند، گفت: کَتَبَ عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ بر خود رحمت نبشت، و واجب کرد بر خود که رحمت کند بر امت محمد (ص).

Ва маънии раҳмати дарин оят онаст ки бткзибу куфри эшон зуд азоб накунад ,у хсФу масху таъҷили уқубат ки пешинонро кард эшонро накунад ,у тавба бар эшон арз кунад , ё тавба кунанд , ё пас тохир уқубат кунад то бқёмт . Инаст ки гуфт : лиҷмънкми إлии явми алқёмаҳ . Барин ваҷҳи сухани ӣнҷои тамоми гашт , пас бар сиблат ибтидо гуфт : аллазӣнаи хсрўои أнФсҳми фаҳми лои иؤмнўн , бҳкми онкӣ дар лиҷмънкми ҳамаи халқро фароҳам гирифт ошноу бегона , ва дар аллазӣнаи хсрўои أнФсҳми бегонагону ашқиёро аз эшон бҳкм боз бурид , гуфт : фаҳми лои иؤмнўн маънӣ онаст ки зиёни кори он рӯз онаст ки муъмин нест . Ва раво бошад ки сухани ӣнҷо тамом шавад ки « алӣ нафса алрҳмаҳ » , пас бар сиблат истиноф гуяд : лиҷмънкми إлии явми алқёмаҳ эйу аллоҳи лиҷмънкм эй лизмнкми илои ҳозои алиўми алзии анкртмўаҳ ,у лиҷмъни бинкму байна , радаст бар мункирони баъс , мегуяд :у аллоҳ ки шуморо бо ҳам орад бо ин рӯзи қиёмат ки онро мункир шудаед ва ҷамъ кунад миёни шумоу миёни вай . Ва раво бошад ки илои бмънӣ фӣ бошад : лиҷмънкми фии явми алқёмаҳ ӯ лиҷмънкми фии қбўркми илои явми алқёмаҳ .

و معنی رحمت درین آیت آنست که بتکذیب و کفر ایشان زود عذاب نکند، و خسف و مسخ و تعجیل عقوبت که پیشینان را کرد ایشان را نکند، و توبه بر ایشان عرض کند، یا توبه کنند، یا پس تاخیر عقوبت کند تا بقیامت. اینست که گفت: لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ. برین وجه سخن اینجا تمام گشت، پس بر سبیل ابتدا گفت: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ، بحکم آنکه در لیجمعنکم همه خلق را فراهم گرفت آشنا و بیگانه، و در الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بیگانگان و اشقیا را از ایشان بحکم باز برید، گفت: فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ معنی آنست که زیان کار آن روز آنست که مؤمن نیست. و روا باشد که سخن اینجا تمام شود که «عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ»، پس بر سبیل استیناف گوید: لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ ای و اللَّه لیجمعنکم ای لیضمنکم الی هذا الیوم الذی انکرتموه، و لیجمعن بینکم و بینه، رد است بر منکران بعث، میگوید: و اللَّه که شما را با هم آرد با این روز قیامت که آن را منکر شده‌اید و جمع کند میان شما و میان وی. و روا باشد که الی بمعنی فی باشد: لیجمعنکم فی یوم القیامة او لیجمعنکم فی قبورکم الی یوم القیامة.

АхФш гуфт : аллазӣнаи хсрўои ин аллазӣнаи бадали коф ва мемаст ки дар лиҷмънкм гуфт , ва маънӣ онаст ки : рӯзи қиёмати ин мушрикон ки бар худ зиён карданд , ки қиёмату баъсро мункири гаштанд , эшонро зинда гирданд ва бо ҳам орад .

اخفش گفت: الَّذِینَ خَسِرُوا این الذین بدل کاف و میم است که در لیجمعنکم گفت، و معنی آنست که: روز قیامت این مشرکان که بر خود زیان کردند، که قیامت و بعث را منکر گشتند، ایشان را زنده گرداند و با هم آرد.

Ва бидон ки « кутуб » дар қуръон бар чаҳор ваҷҳ ояд : яке бмънии фарзу воҷиб , чунон ки дар сӯра албқраҳ гуфт : кутуби алайкуми алқсос , кутуби алайкуми алсём , кутуби алайкуми алқтол эй фарзи алайкуми злк .

و بدان که «کتب» در قرآن بر چهار وجه آید: یکی بمعنی فرض و واجب، چنان که در سورة البقره گفت: کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ، کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ، کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ ای فرض علیکم ذلک.

Ҳамонаст ки дарин мавзе гуфт : кутуби алӣ нафса алрҳмаҳ эй фарзу авҷаб , ва дар сӯра алнсоء гуфт : лами кутубати ълинои алқтол ? эй фарзату авҷабат .

همانست که درین موضع گفت: کَتَبَ عَلی‌ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ای فرض و اوجب، و در سورة النساء گفت: لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتالَ؟ ای فرضت و اوجبت.

Ваҷҳи дувум : « кутуб » бмънӣ « қзӣ » , чунон ки дар сӯра алмҷодлаҳ гуфт : кутуби аллоҳи лأғлбн . Ҳамонаст ки дар сӯра алҳҷ гуфт : кутуби алайҳи أнаҳи ман таваллоа , ва дар ол умрон гуфт : лбрзи аллазӣнаи кутуби алайҳими алқтл , ва дар сӯра алтўбаҳ гуфт : лни исибнои إлои мо кутуби аллоҳи лно эй қзии аллоҳи лно .

وجه دوم: «کتب» بمعنی «قضی»، چنان که در سورة المجادله گفت: کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ. همانست که در سورة الحج گفت: کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ، و در آل عمران گفت: لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ، و در سورة التوبة گفت: لَنْ یُصِیبَنا إِلَّا ما کَتَبَ اللَّهُ لَنا ای قضی اللَّه لنا.

Ваҷҳи сеюм : « кутуб » бмънӣ « ҷаъл » , чунон ки дар сӯра алмҷодлаҳ гуфт : أўлӣки кутуби фии қлўбҳми алإимон яъне ҷаъли фии қлўбҳми алоямон , ва дар оли умрон ва дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт : Фоктбнои маъаи алшоҳдин эй Фоҷълнои маъаи алшоҳдин , ва дар сӯра алоъроФ гуфт : Фсأктбҳои ллзини итқўн эй аҷълҳо .

وجه سوم: «کتب» بمعنی «جعل»، چنان که در سورة المجادله گفت: أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ یعنی جعل فی قلوبهم الایمان، و در آل عمران و در سورة المائده گفت: فَاکْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِینَ ای فاجعلنا مع الشاهدین، و در سورة الاعراف گفت: فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ ای اجعلها.

Ваҷҳи чаҳорум : бмънии амр ,у злки фии қавла : адхлўои алأрзи алмуқаддасаи алтии кутуби аллоҳи лакам эй амркми аллоҳи ани тдхлўҳо . Ва ҷумлаи ин маъонӣ мтФръаст бар он асл ки раби Алъоламин дар лавҳи маҳфӯзи набшат ,у Мустафо ( с ) гуфт : « лмои қзии аллоҳи алхлқи кутуби фии китоби Фҳўи ъндаҳи фавқи алърш : ани раҳматии сабқати ғазабӣ » .

وجه چهارم: بمعنی امر، و ذلک فی قوله: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ ای امرکم اللَّه ان تدخلوها. و جمله این معانی متفرع است بر آن اصل که رب العالمین در لوح محفوظ نبشت، و مصطفی (ص) گفت: «لما قضی اللَّه الخلق کتب فی کتاب فهو عنده فوق العرش: ان رحمتی سبقت غضبی».

Ва қоли муҷоҳид : аввали мо кутубаи аллоҳи ъзу ҷли фии аллўҳи кутуби фии садраи ани лои илоҳи алои аллоҳ , Муҳамади абди аллоҳу расӯла , Фмни омни биллоҳу сидқи бўъдаҳу атбъи расӯлаи адхлаҳи алҷнаҳ .

و قال مجاهد: اول ما کتبه اللَّه عز و جل فی اللوح کتب فی صدره ان لا اله الا اللَّه، محمد عبد اللَّه و رسوله، فمن آمن باللّه و صدق بوعده و اتبع رسوله ادخله الجنة.

Ва ?лаи мо скни фии аллилу алнҳор клбӣ гуфт : ин оят бидон омад ки кофарон гуфтанд : ё Муҳамади ту моро аз дайни падарон ки брмигрдонӣ , ва бо динии дигар даъват мекунӣ , аз онаст ки турои хоста дунявӣ нест ,у турои бмъош ҳоҷатаст , агар аз ончӣ май гӯйии бози гардӣ , мо турои маоши тамоми диҳем , ва аз ҳама бениёз кунем . Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод :у ?лаи мо скни фии аллилу алнҳор ин иборатаст аз ҳар чаҳ офарӣда дар мкўноту муҳаддисот , яъне мо аштмли алайҳи аллилу алнҳор ,у қили мо имри аллилу алнҳор .

وَ لَهُ ما سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهارِ کلبی گفت: این آیت بدان آمد که کافران گفتند: یا محمد تو ما را از دین پدران که برمیگردانی، و با دینی دیگر دعوت می‌کنی، از آنست که ترا خواسته دنیوی نیست، و ترا بمعاش حاجت است، اگر از آنچه می‌گویی باز گردی، ما ترا معاش تمام دهیم، و از همه بی‌نیاز کنیم. رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: وَ لَهُ ما سَکَنَ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهارِ این عبارتست از هر چه آفریده در مکونات و محدثات، یعنی ما اشتمل علیه اللیل و النهار، و قیل ما یمر اللیل و النهار.

Муҳамади бен ҷрир гуфт : кули мо талъати алайҳи алшмсу ғурбати Фҳўи ман сокини аллилу алнҳор . Ва гуфтаанд : хлоӣқ бару баҳр баъзе онаст ки : истқри болнҳору интшри боллил , ва баъзе онаст ки : истқри боллилу интшри болнҳор . Ва ӣнҷо фароҳам гирифт бнзми мухтасар , то ҳама дар таҳт он шавад , ва дар лафзи эҷозу ихтисор буд , ва ин аз он ҷумлааст ки Мустафо ( с ) гуфт : « беъсати бҷўомъи алкуламу ахтсри лии алкломи ахтсоро » .

محمد بن جریر گفت: کل ما طلعت علیه الشمس و غربت فهو من ساکن اللیل و النهار. و گفته‌اند: خلائق بر و بحر بعضی آنست که: یستقر بالنهار و ینتشر باللیل، و بعضی آنست که: یستقر باللیل و ینتشر بالنهار. و اینجا فراهم گرفت بنظم مختصر، تا همه در تحت آن شود، و در لفظ ایجاز و اختصار بود، و این از آن جمله است که مصطفی (ص) گفت: «بعثت بجوامع الکلم و اختصر لی الکلام اختصارا».

Қавмӣ гуфтанд : дарин оят азморӣаст , яънеу ?лаи мо скну таҳарруки фии аллилу алнҳор , ФҳзФи ллохтсор , кқўлаҳ « сробили тқикми алҳр » ?ераад ба алҳру албрд , кзлки ҳоҳно .

قومی گفتند: درین آیت اضماری است، یعنی و له ما سکن و تحرک فی اللیل و النهار، فحذف للاختصار، کقوله «سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ» اراد به الحر و البرد، کذلک هاهنا.

Сами қол : ҳўи алсмиъи алълим эй алсмиъи лмои иқўли алъбод , лои ихФии алайҳи шайъи ءи ман ақоўилҳму ҳркотҳм , ва мо асрўо ва мо аълмўо , алълими боъмолҳми Флои иФўтаҳи минҳои шайъи ء ,у алълими баҳами ҳайси ҳалвоу нзлўоу астқрўои фии аллилу алнҳор ,у иқоли алсмиъи лҳзўри алҷбоаҳу рамзи алшФоаҳ ,у ҷирии лмёҳ , алълими бхФёти алғиўб .

ثم قال: هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ای السمیع لما یقول العباد، لا یخفی علیه شی‌ء من اقاویلهم و حرکاتهم، و ما اسروا و ما اعلموا، العلیم باعمالهم فلا یفوته منها شی‌ء، و العلیم بهم حیث حلوا و نزلوا و استقروا فی اللیل و النهار، و یقال السمیع لحزور الجباه و رمز الشفاه، و جری لمیاه، العلیم بخفیات الغیوب.