Қавлаи таъолӣ :у ҳўи алзии أншأи ҷиноти мърўшоти алоиаҳи маънии аншоء офариданаст бобтдоء бемисолӣу меъёрӣ ,у ихтироъ офариданаст бесабабӣ ,у халқ офариданаст бар тақдиру тартиб ,у ҷинот бустонҳоаст ки дар он дарахт буд ,у алҷнаҳи мо ҷин эй манъ ,у алмнъи алии зарбин монеъи фии алхалқаи бҳоӣту наҳва ,у монеъи болмлки алхоси лсоҳбаҳ .

قوله تعالی: وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ الایة معنی انشاء آفریدن است بابتداء بی‌مثالی و معیاری، و اختراع آفریدن است بی‌سببی، و خلق آفریدن است بر تقدیر و ترتیب، و جنّات بستانها است که در آن درخت بود، و الجنة ما جنّ ای منع، و المنع علی ضربین مانع فی الخلقة بحائط و نحوه، و مانع بالملک الخاص لصاحبه.

Мърўшоти мо кони лҳои ърўши колсқўФ . Заҳҳок гуфт : ин дарахт ангураст ки баъзе аз он бар доранд аз замин , ва онро ҷуфта кунанд , ва баъзе аз он ҳам бар замин бигузоранд , ва бар надоранд . Инаст маънии мърўшоту ғайри мърўшот . Ибн аббос гуфт : мърўшот онаст ки : дарахти он бар замин мунбасит гардад ,у ночори онро аршӣу сақфӣ бояд , то аз замин баргирифта шавад ,у ғайри мърўшоти он дарахтонаст ки бар усӯлу соқи хеш устувор боистад чун хурмои бенону амсоли он аз анвоъи дарахтон . Ваҷҳеи дигар баъӣд гуфтаанд ки : мърўшот онаст ки одамии корд ва рӯйанд ,у ғайр мърўшот онаст ки дар биёбону кӯҳон худ раст буд ,у қил : алмърўшоти мо ҳавлҳо ҳоӣт ,у ғайри алмърўшоти молои ҳоӣти ҳавлҳо .

مَعْرُوشاتٍ ما کان لها عروش کالسقوف. ضحاک گفت: این درخت انگور است که بعضی از آن بر دارند از زمین، و آن را جفته کنند، و بعضی از آن هم بر زمین بگذارند، و بر ندارند. اینست معنی معروشات و غیر معروشات. ابن عباس گفت: معروشات آنست که: درخت آن بر زمین منبسط گردد، و ناچار آن را عرشی و سقفی باید، تا از زمین برگرفته شود، و غیر معروشات آن درختان است که بر اصول و ساق خویش استوار بایستد چون خرما بنان و امثال آن از انواع درختان. وجهی دیگر بعید گفته‌اند که: معروشات آنست که آدمی کارد و رویاند، و غیر معروشات آنست که در بیابان و کوهان خود رست بود، و قیل: المعروشات ما حولها حائط، و غیر المعروشات مالا حائط حولها.

Ва алнхлу алзръ яъне аншأи алнхлу алзръ , ФأФрдҳмоу ҳумои дохилони фии алҷнот , лмои Фиҳмои ман алФзилаҳ . МхтлФои أклаҳ яъне ҳамлау туъма . Самоаи акло , лأнаҳи иؤкл . Мегуяд : таъми он миваҳо мухталифаст баъзе некӯтар ва хуштар , ва баъзе фурӯтару дунтар , ва баъзе турш , баъзе ширин , баъзе талх , баъзе хуш , Фкли навъи ман алсмри ?лаи таъми ғайри таъми улнуъи алохр ,у кули ҳуби ман ҳубуби алзръи ?лаи таъми ғайри таъми алохр .

وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ یعنی انشأ النخل و الزرع، فأفردهما و هما داخلان فی الجنات، لما فیهما من الفضیلة. مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ یعنی حمله و طعمه. سماه اکلا، لأنه یؤکل. میگوید: طعم آن میوه‌ها مختلف است بعضی نیکوتر و خوشتر، و بعضی فروتر و دون‌تر، و بعضی ترش، بعضی شیرین، بعضی تلخ، بعضی خوش، فکلّ نوع من الثمر له طعم غیر طعم النوع الآخر، و کلّ حبّ من حبوب الزرع له طعم غیر طعم الآخر.

Ва алзитўну алрмони аФрдҳмои лмои фии алзитўни ман алманфаъау алоқўот , ва мо фии алрмони ман Фзилаҳи аллзозаҳи фии алтъм . Мтшобҳои фии аллўн , ғайри муташобиҳи фии алтъм , мтшобҳои фии алтъм , ғайри муташобиҳи фии аллўн . Ду анори брнги яке ,у бтъм на , ду анори бтъми яке ,у брнг на .

وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ افردهما لما فی الزیتون من المنفعة و الاقوات، و ما فی الرمان من فضیلة اللذاذة فی الطعم. متشابها فی اللون، غیر متشابه فی الطعم، متشابها فی الطعم، غیر متشابه فی اللون. دو انار برنگ یکی، و بطعم نه، دو انار بطعم یکی، و برنگ نه.

Клўои ман самараи إзои أсмри ҳайни икўни ғзои ҳзаҳи рхсаҳи ллмолки ан иأкл ъанд идрока қабл ихроҷи ҳақ аллоҳ манеҳ .

کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ حین یکون غضا هذه رخصة للمالک ان یأکل عند ادراکه قبل اخراج حق اللَّه منه.

Ва отўои ҳуққаи ин «ҳо » бо заръ шавад , ва бо нахайл шавад , ва бо аллоҳ шавад . Явми ҳсодаҳи нофеъу ибни касӣру Ҳамзау ксоиии бкср « ҳо » хонанд ,у боқӣ бФтҳ хонанд ,у маънӣ ҳар ду яксонаст . Мегуяд : ҳақи он заръ ва он мива бидиҳед , он рӯз ки даравед .

وَ آتُوا حَقَّهُ این «ها» با زرع شود، و با نخیل شود، و با اللَّه شود. یَوْمَ حَصادِهِ نافع و ابن کثیر و حمزه و کسایی بکسر «حا» خوانند، و باقی بفتح خوانند، و معنی هر دو یکسانست. میگوید: حق آن زرع و آن میوه بدهید، آن روز که دروید.

Уламоро хилофаст ки ин ҳақ кадомаст . Ибни умру абӯи алдрдоءу Саиди ҷбиру абӯи алъолӣау муҷоҳид ва ато гуфтанд : садақа Эйаст берун аз зкоаҳи мафруза , ки рӯзи даравон бдрўишон диҳанд . Шуъабӣ гуфт : даста Эйаст аз он дуруда ки бдрўиш диҳанд ,у қил : ҳўи илтиқоти алснбл ,у фӣа рӯй ан алнабӣ ( с ) , қол : « мо сиқти ман алснбл » .

علما را خلاف است که این حق کدام است. ابن عمر و ابو الدرداء و سعید جبیر و ابو العالیه و مجاهد و عطا گفتند: صدقه‌ای است بیرون از زکاة مفروضه، که روز دروان بدرویشان دهند. شعبی گفت: دسته‌ای است از آن دروده که بدرویش دهند، و قیل: هو التقاط السنبل، و فیه‌ روی عن النبی (ص)، قال: «ما سقط من السنبل».

Муҷоҳид гуфт : конўои иълқўн алъзқ ъанд алсром , Фиأкл манеҳ алзъиФ ва ман мар .

مجاهد گفت: کانوا یعلقون العذق عند الصرام، فیأکل منه الضعیف و من مرّ.

Аммо ибни аббосу инси молику Муҳамади ҳанафӣау ҷобири зайду Саиди мсибу тоўсу қтодаҳу заҳҳоки мигўинд : «у отўои ҳуққа » ин ҳақи зкоаҳ мафрузааст ,у шофиӣу фуқаҳои ин қавл ихтиёр кардаанд , ва гуфтанд маънӣ онаст ки : аътўои закотаи ҳайни идрока ,у ҳўи акмали мо икўни ман аҳвола ,у иқол : ҳайни килаҳ . Садӣ гуфту нахаъеу ҷамоатӣ ки : ин сӯраи алонъом ?маккейаст ,у фарзи зкоаҳи бмдинаҳ фурӯ омад ки яъне ин садақае буд пеш аз нузули зкоаҳ , пас ъушру нисфи алъшр ки фарзяти он бмдинаҳ фурӯ омад , онро мансӯх кард . Ибн аббос гуфт : насахт алзкоаҳи кули нафақаи фии алқуръон .

اما ابن عباس و انس مالک و محمد حنفیه و جابر زید و سعید مسیب و طاوس و قتاده و ضحاک میگویند: «وَ آتُوا حَقَّهُ» این حق زکاة مفروضه است، و شافعی و فقها این قول اختیار کرده‌اند، و گفتند معنی آنست که: اعطوا زکاته حین ادراکه، و هو اکمل ما یکون من احواله، و یقال: حین کیله. سدی گفت و نخعی و جماعتی که: این سورة الانعام مکی است، و فرض زکاة بمدینه فرو آمد که یعنی این صدقه‌ای بود پیش از نزول زکاة، پس عشر و نصف العشر که فرضیت آن بمدینه فرو آمد، آن را منسوخ کرد. ابن عباس گفت: نسخت الزکاة کل نفقة فی القرآن.

Ва лои тсрФўо эй :у лои тътўои калла . Ин дар шаъни собити Қайси бен шмос фурӯ омад , ки вайро панҷсад хрмобнон буд , пурбори расида . Чун ин оят фурӯ омад ки :у отўои ҳуққаи явми ҳсодаҳ ,у мардумонро дид ки ҳар каси садақа Эй мекард , вай рафт ва он ҳамаи бики рӯз бдрўишон дод , ва аз баҳри аёли худ ҳеҷ чизи бнгзошт , раб алъзаҳ гуфт :у лои тсрФўои ҳамаи бдрўиши мдҳид , ки аёли худ беком бигзоред . Абдأи бмни тъўл , нахуст бар аёли худ нафақа кунед ,у ончӣ басар меояд бдрўишон диҳед . Заҳрӣ гуфт :у лои тсрФўо эй лои тнФқўои фии алмъосӣ . Қоли муҷоҳид : луи кони абӯи қбиси зҳбои лрҷл , ФأнФқаҳи фии тоъаҳи аллоҳ , лами икни мсрФо ,у луи أнФқи дрҳмои воҳдои фии мъсиаҳи аллоҳи кони мсрФо ,у фии ҳозои алмънии қили лҳотми алтоӣӣ : лои хайри фии алсрФ . Фқол : лои срФи фии алхир . Қоли абди арраҳмони бен зайди улхитоби ллслотини иқўл : лои тохзўои фавқи ҳқкм .

وَ لا تُسْرِفُوا ای: و لا تعطوا کله. این در شأن ثابت قیس بن شماس فرو آمد، که وی را پانصد خرمابنان بود، پربار رسیده. چون این آیت فرو آمد که: وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ، و مردمان را دید که هر کس صدقه‌ای میکرد، وی رفت و آن همه بیک روز بدرویشان داد، و از بهر عیال خود هیچ چیز بنگذاشت، رب العزة گفت: وَ لا تُسْرِفُوا همه بدرویش مدهید، که عیال خود بی‌کام بگذارید. ابدأ بمن تعول، نخست‌ بر عیال خود نفقه کنید، و آنچه بسر می‌آید بدرویشان دهید. زهری گفت: وَ لا تُسْرِفُوا ای لا تنفقوا فی المعاصی. قال مجاهد: لو کان ابو قبیس ذهبا لرجل، فأنفقه فی طاعة اللَّه، لم یکن مسرفا، و لو أنفق درهما واحدا فی معصیة اللَّه کان مسرفا، و فی هذا المعنی قیل لحاتم الطائی: لا خیر فی السرف. فقال: لا سرف فی الخیر. قال عبد الرحمن بن زید الخطاب للسلاطین یقول: لا تاخذوا فوق حقکم.

Ва ман алأнъом эй :у أншأи ман алонъом , ҳмўлаҳ яъне мо адрки алҳмл ,у утоқи алъамал ,у Фршои ҳаии алсғори алтии лои иҳмли алайҳои колғнму албқру алإбли алсғор . Ҳмўлаҳ онанд ки бакору бор расидаанд , ва фарш онанд ки бабор ва кор нарасидаанд аз бачаи шутуру гов ,у бору корро ншоинд аз гӯсфанд .

وَ مِنَ الْأَنْعامِ ای: و أنشأ من الانعام، حَمُولَةً یعنی ما ادرک الحمل، و اطاق العمل، وَ فَرْشاً هی الصغار التی لا یحمل علیها کالغنم و البقر و الإبل الصغار. حَمُولَةً آنند که بکار و بار رسیده‌اند، و فرش آنند که ببار و کار نرسیده‌اند از بچه شتر و گاو، و بار و کار را نشایند از گوسفند.

Клўои ммои рзқкми аллоҳу лои ттбъўои хутувоти алшитони ин атбоъ хутувот онаст ки аз ҳмўлаҳ , бҳираҳу соӣбаҳ ва ҳомӣ сохтанд , ва аз фарш всилаҳ сохтанд . إнаҳи лаками адуи мубини байни алъдоўаҳ , ахрҷи обоءкми ман алҷнаҳ ,у қол : « лأҳтнкни зритаҳ » . Пас тафсири ҳмўлаҳ ва фарш кард , гуфт : смониаҳи أзўоҷи ҳашт то , яъне чаҳор ҷуфт . Араб торо завҷ хонанд , аз баҳри онкӣ то водўмаст ки онро ҷуфт кунад « 2 » , ман алзأни аснин ва ман алмъзи аснини ин тафсир фаршаст .

کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ این اتباع خطوات آنست که از حموله، بحیره و سائبه و حامی ساختند، و از فرش وصیله ساختند. إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ بیّن العداوة، اخرج آباءکم من الجنة، و قال: «لأحتنکن ذریته». پس تفسیر حموله و فرش کرد، گفت: ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ هشت تا، یعنی چهار جفت. عرب تا را زوج خوانند، از بهر آنکه تا وادوم است که آن را جفت کند «۲»، مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ این تفسیر فرش است.

Ва ман алإбли аснин ва ман албқри аснини ин тафсир ҳмўлаҳаст ,у алзأни зўоти алсўФи ман алғнм ,у алмъзи зўоти алшър . Қрأи ибни касӣру ибни омиру абӯи Амр : ман алмъзи бтҳрики алъайн . Мегуяд : ин ҳашт то зأнаст нару мода , ва абласт нару мода , ва бақараст нару мода . Раб алъзаҳ мегуяд : ин мушрикон ки ин анъом бар худ ҳаром кардаанд эшонро гӯй : олзкрини ман алзأну алмъзи ҳарами аллоҳи алайкуми أми алأнсиини ин всилаҳ ки аллоҳи сохт аз зأну мъз , ва ҳаром кард бар шумо , ҳар ду нар ҳаром кардааст ё ҳар ду мода ?

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ این تفسیر حمولة است، و الضأن ذوات الصوف من الغنم، و المعز ذوات الشعر. قرأ ابن کثیر و ابن عامر و ابو عمرو: من المعز بتحریک العین. میگوید: این هشت تا ضأن است نر و ماده، و ابل است نر و ماده، و بقر است نر و ماده. رب العزّة میگوید: این مشرکان که این انعام بر خود حرام کرده‌اند ایشان را گوی: آلذَّکَرَیْنِ من الضأن و المعز حرم اللَّه علیکم أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ این وصیله که اللَّه ساخت از ضأن و معز، و حرام کرد بر شما، هر دو نر حرام کرده است یا هر دو ماده؟

Агар нар ҳаром кардааст ҳамаи нарҳои он бояд ки ҳаром буд , ва агар мода ҳаром кардааст ҳамаи Модҳои он ҳаром бояд , ва агар он ҳаром кардааст аз зأну мъз ки раҳми эшон бар он муштамиласт пас бачаҳои эшон ҳама ҳаромаст , ки раҳм бар ҳама муштамиласт . Он гуҳ гуфт : нбӣўнии бълми إни кантами содиқин эй : Фсрўои мо ҳурматами бълми ани кони лаками илми фии таҳрима ,у ҳўи қавла : إни кантами содиқин . Мегуяд : агар шуморо дарин таҳрим илмӣаст , илм он биёред , ва баён кунед , ва агар мегуед ки ин таҳрими падарони мо ҳаром кардаанд : « вҷднои алайҳои обоءно » он падарон аз ки омухтанд ? ва аз куҷо гирифтанд ? агар гўӣид ки аллоҳ фармуд , чунон ки гуфт : «у аллоҳи أмрнои баҳо » пас ҳуҷҷатӣ биёред ки чунинаст .

اگر نر حرام کرده است همه نرهای آن باید که حرام بود، و اگر ماده حرام کرده است همه مادهای آن حرام باید، و اگر آن حرام کرده است از ضأن و معز که رحم ایشان بر آن مشتمل است پس بچه‌های ایشان همه حرام است، که رحم بر همه مشتمل است. آن گه گفت: نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ای: فسّروا ما حرمتم بعلم ان کان لکم علم فی تحریمه، و هو قوله: إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ. میگوید: اگر شما را درین تحریم علمی است، علم آن بیارید، و بیان کنید، و اگر می‌گویید که این تحریم پدران ما حرام کرده‌اند: «وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا» آن پدران از که آموختند؟ و از کجا گرفتند؟ اگر گوئید که اللَّه فرمود، چنان که گفت: «وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها» پس حجتی بیارید که چنین است.

Ва ман алإбли аснин ва ман албқри аснин ва дар шутуру гов ҳамчунин гуфт . Қул олзкрини ҳарами أми алأнсиин ? шутури нару гови нар ҳаром кард , ва онро соӣбаҳу ҳомии сохт , ё шутури модау гови мода ҳаром кард , ва онро бҳираҳ ва соӣбаҳ кард . أмои аштмлти алайҳи أрҳоми алأнсиин ё ончии раҳми эшон бар он муштамиласт аз бачаи нозод . Дар ҷумлаи маънӣ оят онаст ки агар таҳрим аз ҷиҳат зикринаст ҳамаи нари ҳароманд , ва агар аз ҷиҳати ансиин , ҳамаи модаи ҳароманд , ва агар аз ҷиҳати аштмол раҳмаст , пас ҳама онанд ки раҳм бар эшон муштамил буд , ҳамаи ҳароманд .

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ و در شتر و گاو همچنین گفت. قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ؟ شتر نر و گاو نر حرام کرد، و آن را سائبه و حامی ساخت، یا شتر ماده و گاو ماده حرام کرد، و آن را بحیره و سائبه کرد. أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَیَیْنِ یا آنچه رحم ایشان بر آن مشتمل است از بچه نازاد. در جمله معنی آیت آنست که اگر تحریم از جهت ذکرین است همه نر حرامند، و اگر از جهت انثیین، همه ماده حرامند، و اگر از جهت اشتمال رحم است، پس همه آنند که رحم بر ایشان مشتمل بود، همه حرامند.

Ибни аббос азинҷо гуфт :у ҳилли тштмли алорҳоми алои алии зикру أнсӣ ? Флми иҳрмўн баъзану иҳлўн баъзан ? ! أми кантами шуҳадоъи إзи всокми аллоҳи бҳзои ҳилли шоҳдтми аллоҳи қади ҳарами ҳозои ази кантами лои тؤмнўни брсўлаҳ ? мегуяд : аллоҳро дидед ки ин таҳрим кард , чун брсўл имон менаёред бончаҳ гуфт ? чун ҳуҷҷат бар эшон лозими гашт баён кард ки ин ҷуз дурӯғ нест ки бар аллоҳи бастанд , ва ниҳанда ин дурӯғи Амри бен лҳӣ буд ки тағйир дар дайни Исмоил вай оварад , ва ин суннати таҳрими ваии ниҳод . Раби Алъоламин дар шаън вай гуфт : Фмни أзлми ммни аФтрии алии аллоҳи кзбои лизли анноси бғири илми إни аллоҳи лои иҳдии алқўми алзолмин . Пас раби алъзаҳи бўҳии поки зикр муҳаррамот кард ,у тахтаъа эшон кард дар таҳрими ҳрсу анъом , гуфт : қул лои أҷди фии мо أўҳии إлии мҳрмои алии тоъми итъмаҳ яъне алии окли иأклаҳи ммои ҳурмата . Алои ани ткўни бтоءи мнқўтаҳ аз фавқи қроءт ?маккейасту шомӣу Ҳамза , яъне : алои ани ткўни алои туъма ӯ алнсмаҳи аи алнФс ӯ алъайн метаҳ . Боқӣ бёء хонанд , яъне : алои ани икўни злки алмҳрм ӯ алмأкўл ӯ алмўҷўд метаҳ ,у қроءти шомӣу бӯи ҷаъфар « метаҳ » брФъаст ва барин қроءт « кон » бмънӣ ҳудусаст , ва « метаҳ » рафъи бФълаҳ , яъне алои ани иқъ , ӯ иҳдс метаҳ . Асл метасту ҳоءро фузуданд маболиғатро .

ابن عباس ازینجا گفت: و هل تشتمل الارحام الا علی ذکر و أنثی؟ فلم یحرمون بعضا و یحلون بعضا؟! أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاکُمُ اللَّهُ بِهذا هل شاهدتم اللَّه قد حرم هذا اذ کنتم لا تؤمنون برسوله؟ میگوید: اللَّه را دیدید که این تحریم کرد، چون برسول ایمان می‌نیارید بآنچه گفت؟ چون حجت بر ایشان لازم گشت بیان کرد که این جز دروغ نیست که بر اللَّه بستند، و نهنده این دروغ عمرو بن لحی بود که تغییر در دین اسماعیل وی آورد، و این سنت تحریم وی نهاد. رب العالمین در شأن وی گفت: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری‌ عَلَی اللَّهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ. پس رب العزّة بوحی پاک ذکر محرمات کرد، و تخطئه ایشان کرد در تحریم حرث و انعام، گفت: قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلی‌ طاعِمٍ یَطْعَمُهُ یعنی علی آکل یأکله ممّا حرمته. الا ان تکون بتاء منقوطة از فوق قراءت مکی است و شامی و حمزه، یعنی: الا ان تکون الا طعمة او النسمة ا النفس او العین میتة. باقی بیاء خوانند، یعنی: الا ان یکون ذلک المحرم او المأکول او الموجود میتة، و قراءت شامی و بو جعفر «میته» برفع است و برین قراءت «کان» بمعنی حدوث است، و «میتة» رفع بفعله، یعنی الا ان یقع، او یحدث میته. اصل میت است و هاء را فزودند مبالغت را.

أўи дамои мсФўҳо эй мсбўбои соӣло . Дар мсФўҳи чаҳор чиз мустасноаст : алкбду алтҳолу дами алмску моءи аллҳми алоҳмр . أўи лаҳми хнзири Фإнаҳи рҷси қзру наҷис , أўи Фсқо эй мФсўқо ба , яъне мзбўҳо , ӯ мнҳўрои фисқи фии забҳа ӯ нҳраҳ , Фзбҳ ва наҳур алии исми ғайри аллоҳ . Ва назми алоиаҳ : алои ан икўн метаҳ ӯ Фсқои ?фонаи рҷс . Фмни азтр эй ман дътаҳи алзрўраҳи илои аклаҳ , Фأклаҳ , ғайри боғ эй ғайри қосиди лтҳлили мо ҳарами аллоҳу лои од эйу лои мҷоўзи ллқсду қадари алҳоҷаҳ , Фإни рбки ғафури раҳими иғФри лмни лами итъд . Ғафури раҳими дарин оят аз баҳр он гуфт ки хӯрдани мурдори босл ҳалол нест , ва он қадар ки дарин оят мубоҳаст хӯрдан он рухсатӣаст ки аллоҳ дод брҳмти хеш . Мегуяд : ҳукми болрхсаҳи комаи ҳукми болмғФраҳ . Агар касе гуяд : чунаст ки муҳаррамоти дарин оят бар се қисм ақтсор кард , ва дар сӯраи алмоӣдаҳ бисёр баршумурда аз мнхнқаҳу мўқўзаҳу ғайри он ? ҷавоб онаст ки ҳар чаҳ дарин оят гуфт асноф ва анвоъ метаҳаст . Онҷо бтФсил гуфт ,у ӣнҷо бар ҷумла , ки исм метаҳ бар ҳама уфтад . Агар гӯйанд : берун аз анвоъ метот дар шаръи муҳаррамот бисёраст аз хбоӣсу сумуму ғайри он ? ҷавоб онаст ки : алҳусайн бен фазл гуфт дар маънии оят : қул лои أҷд яъне фии ваҳии алқуръон , Фأмои ваҳии алснаҳи Фқди ҳарами ашёъи касӣра , Фмнҳои мо

أَوْ دَماً مَسْفُوحاً ای مصبوبا سائلا. در مسفوح چهار چیز مستثنی است: الکبد و الطحال و دم المسک و ماء اللحم الاحمر. أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ قذر و نجس، أَوْ فِسْقاً ای مفسوقا به، یعنی مذبوحا، او منحورا فسق فی ذبحه او نحره، فذبح و نحر علی اسم غیر اللَّه. و نظم الایة: الا ان یکون میتة او فسقا فانه رجس. فَمَنِ اضْطُرَّ ای من دعته الضرورة الی اکله، فأکله، غَیْرَ باغٍ ای غیر قاصد لتحلیل ما حرم اللَّه وَ لا عادٍ ای و لا مجاوز للقصد و قدر الحاجة، فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ یغفر لمن لم یتعدّ. غَفُورٌ رَحِیمٌ درین آیت از بهر آن گفت که خوردن مردار باصل حلال نیست، و آن قدر که درین آیت مباح است خوردن آن رخصتی است که اللَّه داد برحمت خویش. میگوید: حکم بالرّخصة کما حکم بالمغفرة. اگر کسی گوید: چونست که محرمات درین آیت بر سه قسم اقتصار کرد، و در سورة المائده بسیار برشمرده از منخنقه و موقوذه و غیر آن؟ جواب آنست که هر چه درین آیت گفت اصناف و انواع میته است. آنجا بتفصیل گفت، و اینجا بر جمله، که اسم میته بر همه افتد. اگر گویند: بیرون از انواع میتات در شرع محرمات بسیار است از خبائث و سموم و غیر آن؟ جواب آنست که: الحسین بن فضل گفت در معنی آیت: قُلْ لا أَجِدُ یعنی فی وحی القرآن، فأما وحی السنة فقد حرم اشیاء کثیرة، فمنها ما

Рӯй ан алнабӣ ( с ) ҳарами явми хайбари алҳмри алонсиаҳ ,у лҳўми албғол ,у кули зии ноби ман алсбоъ ,у кули зии мхлби ман алтир , ва наҳй ани акли алҳру أкли саманҳо ,у қол : « азои вақъати алФأраҳи фии алсмни ?фони кони ҷомдои Фأлқўҳо ва ман ҳавлҳо ,у ани кони моӣъои Флои тқрбўаҳ » ,у ани алмқдоми бен мъдии крб , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алои ании аўтити алқуръон ва мислаи маъаа , алои иўшки раҷули шбъони алии ариктаҳи иқўли алайкуми бҳзои алқуръони Фмои вҷдтми фӣаи ман ҳалоли Фأҳлўаҳ , ва мо вҷдтми фӣаи ман ҳароми Фҳрмўаҳ ,у ани мо ҳарами расӯли аллоҳи комаи ҳарами аллоҳ . Алои лои иҳли лаками алҳмори алоҳлӣ ,у лои кули зии ноби ман алсбоъ ,у лои лқтаҳи мъоҳди алои ани истғнии анҳо соҳибҳо , ва ман назул бқўми Фълиҳми ани иқрўаҳ , ?фони лами иқрўаҳи фалаи ани иъқбҳми бмсли қроаҳ » .

روی ان النبی (ص) حرم یوم خیبر الحمر الانسیة، و لحوم البغال، و کل ذی ناب من السباع، و کل ذی مخلب من الطیر، و نهی عن اکل الهر و أکل ثمنها، و قال: «اذا وقعت الفأرة فی السمن فان کان جامدا فألقوها و من حولها، و ان کان مائعا فلا تقربوه»، و عن المقدام بن معدی کرب، قال: قال رسول اللَّه (ص): «الا انی اوتیت القرآن و مثله معه، الا یوشک رجل شبعان علی اریکته یقول علیکم بهذا القرآن فما وجدتم فیه من حلال فأحلوه، و ما وجدتم فیه من حرام فحرموه، و ان ما حرم رسول اللَّه کما حرم اللَّه. الا لا یحل لکم الحمار الاهلی، و لا کل ذی ناب من السباع، و لا لقطة معاهد الا ان یستغنی عنها صاحبها، و من نزل بقوم فعلیهم ان یقروه، فان لم یقروه فله ان یعقبهم بمثل قراه».

Ва алии аллазӣнаи ҳодўо яъне : рҷъўои ани дайни Мӯсои илои мо аҳдсўо . Ҳднои алик эй рҷъно ,у алъараби исмии болмстқбли комаи саммии яҳёу иъишу имўту иъмру имҷду иҳмду язиду ишкр ,у кзлки яҳуд ,у смўои яҳуди лҳидўдтҳми ани аддӣн . Дарин оят баён кард ончӣ бар ҷуҳудон ҳаромаст , гуфт :у алии аллазӣнаи ҳодўои ҳрмно баришон ҳаром кардем , кули зии зафар яъне кули мо лӣси бмнФрҷи алособъ ,у лои бмшқўқи алҳоФр , колоблу алнъомаҳи алоўзу албт ва мо ашбаҳи злк . Ин қавли ибн аббосасту Саиди ҷбиру муҷоҳиду қтодаҳу садӣ , аммо аҳл маъонӣ гуфтанд : идхли фии злки ҷамеъи анвоъи алсбоъу алклобу алснониру соири мо истоди бзФраҳи ман алтир . Қоли сълб : кули мо лами исди Фҳўи зўи зафару зўи мхлби мо сод .

وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا یعنی: رجعوا عن دین موسی الی ما احدثوا. هدنا الیک ای رجعنا، و العرب یسمی بالمستقبل کما سمی یحیی و یعیش و یموت و یعمر و یمجد و یحمد و یزید و یشکر، و کذلک یهود، و سمّوا یهود لهیدودتهم عن الدین. درین آیت بیان کرد آنچه بر جهودان حرام است، گفت: وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا بریشان حرام کردیم، کُلَّ ذِی ظُفُرٍ یعنی کل ما لیس بمنفرج الاصابع، و لا بمشقوق الحافر، کالابل و النعامة الاوز و البط و ما اشبه ذلک. این قول ابن عباس است و سعید جبیر و مجاهد و قتاده و سدی، اما اهل معانی گفتند: یدخل فی ذلک جمیع انواع السباع و الکلاب و السنانیر و سائر ما یصطاد بظفره من الطیر. قال ثعلب: کل ما لم یصد فهو ذو ظفر و ذو مخلب ما صاد.

Ва ман албқру алғнми ҳрмнои алайҳими шҳўмҳмои пиҳи гову гӯсфанд бар эшон ҳаром кард , пас баъзе аз он мустасно кард , гуфт : إлои мо ҳамлати зҳўрҳмои магари он пиҳ ки бар пушт бошад ё бар китф , أўи алҳўоё ё чарб равад , أўи мо ахтлти бъзм ё дунба ,у кзлки кули шҳми мухталити бъзм , яъне мо таъаллуқи ман алшҳми бҳзаҳи алошёءи ғайри муҳаррами алайҳим ,у анмои ҳарами алайҳими шҳўми алклитину алсрўб .

وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُما پیه گاو و گوسفند بر ایشان حرام کرد، پس بعضی از آن مستثنی کرد، گفت: إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما مگر آن پیه که بر پشت باشد یا بر کتف، أَوِ الْحَوایا یا چرب رود، أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ یا دنبه، و کذلک کلّ شحم مختلط بعظم، یعنی ما تعلق من الشحم بهذه الاشیاء غیر محرم علیهم، و انّما حرّم علیهم شحوم الکلیتین و الثروب.

Ани ибни аббос : ани расӯли аллоҳ ( с ) кони қоъдои халафи алмқоми ази рафъи Басраи илои алсмоء ,у қол : « лаъни аллоҳи алиҳўди слосо . Ани аллоҳи ҳарами алайҳими алшҳўми Фбоъўҳо ,у أклўои асмонҳо ,у ани аллоҳи лами иҳрми алии қавми акли шайъи ءи алои ҳарами алайҳими самана . »

عن ابن عبّاس: انّ رسول اللَّه (ص) کان قاعدا خلف المقام اذ رفع بصره الی السماء، و قال: «لعن اللَّه الیهود ثلاثا. انّ اللَّه حرّم علیهم الشحوم فباعوها، و أکلوا اثمانها، و ان اللَّه لم یحرم علی قوم اکل شی‌ء الا حرم علیهم ثمنه.»

Злк эй : злки алтҳрими ҷзиноҳми ббғиҳм яъне ъқўбаҳи лқтлҳми алонбёء ,у бсдҳми ани сиблати аллоҳи ксиро ,у бأклҳми алрбоу астҳлоли амволи анноси болботл , Фҳзои албғӣ .

ذلِکَ ای: ذلک التحریم جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ یعنی عقوبة لقتلهم الانبیاء، و بصدّهم عن سبیل اللَّه کثیرا، و بأکلهم الربا و استحلال اموال الناس بالباطل، فهذا البغی.

Ва إнои лсодқўни фии алохбори ани алтҳриму ани бғиҳм . Инаст тафсили муҳаррамоти бўҳии қуръон , ҳам онкӣ муҳаррамаст бар мусулмонон , ва ҳам онкӣ муҳаррамаст бар ҷуҳудон . Ва Мустафо ( с ) фарои мушрикон араб гуфт ки : тафсили муҳаррамоти бони пайғом ки бмн доданд ,у бони ваҳии қуръон ки бмн гузорданад ҳаминаст . Кофарон ӯро такзиб карданд ва гуфтанд : Фонки лами тсб .

وَ إِنَّا لَصادِقُونَ فی الاخبار عن التحریم و عن بغیهم. اینست تفصیل محرمات بوحی قرآن، هم آنکه محرم است بر مسلمانان، و هم آنکه محرم است بر جهودان. و مصطفی (ص) فرا مشرکان عرب گفت که: تفصیل محرمات بآن پیغام که بمن دادند، و بآن وحی قرآن که بمن گزاردند همین است. کافران او را تکذیب کردند و گفتند: فانک لم تصب.

Раб Алъоламин гуфт : Фإни кзбўки Фқли рбкми зўи раҳмаи восеъаи бтأхири алъзоби ънкм ,у лои ирди бأсаҳ эй азобаи азои ҷоءи алўқт , ани алқўми алмҷрмини аллазӣнаи кзбўки бмои тқўл . Ибни кисон аз сълб пурсед дар маънии ин оят , гуфт : ҷзоءи такзиби раҳмат чун бошад ? сълб ҷавоб дод ки : зўи раҳмаи восеъа , ази лами иъоҷлкми болъқўбаҳ . Ибн кисон гуфт : қади ъўҷли ман аломм қабл Муҳамад . Қоли сълб : ӯ лсти тқрأ : ва мо أрслноки إлои раҳмаи ллъолмин ? Фмни раҳматау шарфау бараката ва миқдора ъанд холиқаи анаи ахри ъқўбаҳи ман кизбаи илои алохраҳ , лأни ъиўнҳми қади вақъати алии айна , Флҳқтҳми баракотаи бмои ахрти анҳуам алъқўботи илои алохраҳ , Фмнҳми ман аслми ббрктаҳ , ва манеҳам ман рФаҳи фии алднёи ббрктаҳи слии аллоҳи алайҳу силам .

رب العالمین گفت: فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ بتأخیر العذاب عنکم، وَ لا یُرَدُّ بَأْسُهُ ای عذابه اذا جاء الوقت، عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ الذین کذبوک بما تقول. ابن کیسان از ثعلب پرسید در معنی این آیت، گفت: جزاء تکذیب رحمت چون باشد؟ ثعلب جواب داد که: ذو رحمة واسعة، اذ لم یعاجلکم بالعقوبة. ابن کیسان گفت: قد عوجل من الامم قبل محمد. قال ثعلب: او لست تقرأ: وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ؟ فمن رحمته و شرفه و برکته و مقداره عند خالقه انه اخّر عقوبة من کذبه الی الآخرة، لأن عیونهم قد وقعت علی عینه، فلحقتهم برکاته بما اخّرت عنهم العقوبات الی الآخرة، فمنهم من اسلم ببرکته، و منهم من رفّه فی الدنیا ببرکته صلی اللَّه علیه و سلم.

Сиқўли аллазӣнаи أшркўои мушрикони араб чун ҳуҷҷат бар эшон лозими гашт ,у бдонстнди биқин ки ончӣ бадаст доранду ончӣ боътқод кардаанд аз таҳрими ҳрсу анъому ғайри он ботиласт , гуфтанд : луи шоءи аллоҳи мо أшркноу лои обоؤноу лои ҳрмнои ман албҳоӣру алсўоӣбу ғайри злк . Машйати худои ҳуҷҷат худ сохтанд , ва ин машйат на он машйат аллоҳаст дар халқи хеш , чунон ки онҷо гуфт :у луи шоءи аллоҳи мо أшркўо ва мо ҷълноки алайҳими ҳФизо , балки мушрикони бойени машйат амр хостанду ризоу муҳаббат , яъне : ани аллоҳи разии мнои мо нҳни алайҳу أродаҳи мно ,у амрно ба ,у луи лами ирзаҳи лҳоли бинноу байна . Даъвӣ карданд ки аллоҳи моро фармуд , ва аз мо бипасандед ин таҳрим ки кардем ,у падарон мо карданд , ва агар хостии моро нафармудӣ ,у биҷой онкӣ фармуд боз задӣ . Ва кофаронро дарин бас ҳуҷҷатӣ нест , ки эшон амри бгзоштнд , ва дар машйат овехтанд ,у амри худо дигараст ,у иродату машйат ӯ дигар . Анаи ҷли ҷалолаи мурӣди бҷмиъи алкоӣноти ғайри омири бҷмиъи мо ирид . Пас бар банда онаст ки фармон гӯш дорад ,у атбоъ он кунад , ва ӯро нарасад ки баъд аз вуруди амр дар машйати овезад . Раб Алъоламин гуфт : кзлки кизби аллазӣнаи ман қиблаам ҳатто зоқўои бأсно . Чунон ки туро такзиб карданд эй Муҳамад ! ин кофарон , аслофи эшону падарони эшон бо анбиёи ҳамон такзиб карданд . Ташбеҳи ӣнон бо аслоф бткзиб кард , ва таъарруз гуфт эшон ки : луи шоء аллоҳ накард , нагуфт : падарони эшон дурӯғ гуфтанд , чунон ки ӣнон дар луи шоءи аллоҳ дурӯғ гуфтанд , ки агар маънии ин будӣ кизб бтхФиФ гуфтӣ . Чун нисбати эшон бо такзиб кард на бо кизб , маълуми гашт ки кофарони даъвӣ он мекарданд , ки аллоҳи моро бойен таҳрим фармуд . Раб алъзаҳ гуфт : қул ҳилли ъндкми ман илм ? яъне алии мо қиллатами ман бурҳону китоби манзил ? Фтхрҷўаҳи лно , чунон ки ҷой дигар гуфт : қул Фأтўои бктоб ман ъанд аллоҳ . Он гуҳ гуфт : إни ттбъўни إлои алзн эй : мо ттбъўни Фимои антми алайҳи алои алзни лои алълму алиқин ,у إни أнтми إлои тхрсўн яъне ва мо антми алои козбўн .

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا مشرکان عرب چون حجت بر ایشان لازم گشت، و بدانستند بیقین که آنچه بدست دارند و آنچه باعتقاد کرده‌اند از تحریم حرث و انعام و غیر آن باطل است، گفتند: لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا من البحائر و السوائب و غیر ذلک. مشیت خدا حجت خود ساختند، و این مشیت نه آن مشیت اللَّه است در خلق خویش، چنان که آنجا گفت: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکُوا وَ ما جَعَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً، بلکه مشرکان باین مشیت امر خواستند و رضا و محبت، یعنی: ان اللَّه رضی منا ما نحن علیه و أراده منا، و امرنا به، و لو لم یرضه لحال بیننا و بینه. دعوی کردند که اللَّه ما را فرمود، و از ما بپسندید این تحریم که کردیم، و پدران ما کردند، و اگر خواستی ما را نفرمودی، و بجای آنکه فرمود باز زدی. و کافران را درین بس حجّتی نیست، که ایشان امر بگذاشتند، و در مشیت آویختند، و امر خدا دیگر است، و ارادت و مشیت او دیگر. انه جل جلاله مرید بجمیع الکائنات غیر آمر بجمیع ما یرید. پس بر بنده آنست که فرمان گوش دارد، و اتّباع آن کند، و او را نرسد که بعد از ورود امر در مشیت آویزد. رب العالمین گفت: کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّی ذاقُوا بَأْسَنا. چنان که ترا تکذیب کردند ای محمد! این کافران، اسلاف ایشان و پدران ایشان با انبیا همان تکذیب کردند. تشبیه اینان با اسلاف بتکذیب کرد، و تعرض گفت ایشان که: لَوْ شاءَ اللَّهُ نکرد، نگفت: پدران ایشان دروغ گفتند، چنان که اینان در لَوْ شاءَ اللَّهُ دروغ گفتند، که اگر معنی این بودی کذب بتخفیف گفتی. چون نسبت ایشان با تکذیب کرد نه با کذب، معلوم گشت که کافران دعوی آن میکردند، که اللَّه ما را باین تحریم فرمود. رب العزة گفت: قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ؟ یعنی علی ما قلتم من برهان و کتاب منزل؟ فَتُخْرِجُوهُ لَنا، چنان که جای دیگر گفت: قُلْ فَأْتُوا بِکِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. آن گه گفت: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ‌ ای: ما تتبعون فیما انتم علیه الا الظنّ لا العلم و الیقین، وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ یعنی و ما انتم الا کاذبون.

Қул Фллаҳи алҳҷаҳи алболғаҳи болктоб ва алрасулу албён . Флўи шоءи лҳдокми أҷмъини ахбори ани таъаллуқи машйаи аллоҳи бкФрҳм ,у ани злки ҳсли бмшитаҳ , ази луи шоءи лҳдикм .

قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ بالکتاب و الرسول و البیان. فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ اخبار عن تعلق مشیة اللَّه بکفرهم، و ان ذلک حصل بمشیته، اذ لو شاء لهدیکم.

Қул ҳиллами шҳдоءкм сибўиаҳ гуфт : ҳиллами асл ҳоءаст , Фзмти илоҳо « лам » , ва ҷаълҳо колклмаҳ . Пас қавмии араби онро тсниаҳ ва ҷамъ гӯйанд : ҳиллам , ҳлмо , ҳлмўо , ҳлмӣ , ҳлммн ,у қавмии онро тсниаҳу ҷамъи нгўинд , ва ин фасеҳ тараст , ки ин луғат қуръонаст ,у бойени қуръон фурӯ омад . Иқўли таъолӣ : ҳиллами إлино ,у ҳиллами шҳдоءкм , ва ин бмънӣ ҷамъаст . Ва ҳиллам мутаъаддӣ ояд ва лозим ояд . Лозими бмънӣ тъолўоаст , кқўлаҳ : « ҳиллами алино » ,у мутаъаддии бмънии ҳотўо . Кқўлаҳ : ҳиллами алинои шҳдоءкм эй ҳотўои шҳдоءкму қрбўои шҳдоءкм . Аллазӣнаи ишҳдўни أни аллоҳи ҳарами ҳозои алҳрсу алأнъом .

قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَکُمُ سیبویه گفت: هلم اصل هاء است، فضمت الیها «لم»، و جعلها کالکلمة. پس قومی عرب آن را تثنیه و جمع گویند: هلم، هلما، هلموا، هلمی، هلممن، و قومی آن را تثنیه و جمع نگویند، و این فصیح‌تر است، که این لغت قرآن است، و باین قرآن فرو آمد. یقول تعالی: هَلُمَّ إِلَیْنا، و هَلُمَّ شُهَداءَکُمُ، و این بمعنی جمع است. و هلم متعدی آید و لازم آید. لازم بمعنی تعالوا است، کقوله: «هلم الینا»، و متعدی بمعنی هاتوا. کقوله: هلم الینا شهداءکم ای هاتوا شهداءکم و قربوا شهداءکم. الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هذا الحرث و الأنعام.

Фإни шҳдўои Флои ташаҳҳуди мъҳми раби алъзаҳи Мустафоро миФрмоид ки : тасдиқ гуфт ин муҳаррамон ва ин шуҳадо макун ,у бсдқи эшон гувоҳии мада , ки эшон дурӯғ занонанд ,у гувоҳӣ бдрўғ диҳанд . Ва лои татаббуъи أҳўоءи аллазӣнаи кзбўои боётно яъне : алқуръони алзии фӣаи таҳлили мо ҳрмўо . Ва аллазӣнаи лои иؤмнўни болохраҳ эй лои исдқўни болбъси алзии фӣаи ҷзоءи алоъмол , ва ҳам алдҳриаҳи ман алзнодқаҳ , ва ҳам брбҳми иъдлўни ишркўну иҷълўни ?лаи ъдило .

فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ رب العزّة مصطفی را میفرماید که: تصدیق گفت این محرمان و این شهدا مکن، و بصدق ایشان گواهی مده، که ایشان دروغ زنان‌اند، و گواهی بدروغ دهند. وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یعنی: القرآن الذی فیه تحلیل ما حرموا. وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ای لا یصدقون بالبعث الذی فیه جزاء الاعمال، و هم الدهریة من الزنادقة، وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ یشرکون و یجعلون له عدیلا.