Қавлаи таъолӣ : қул тъолўои أтли мо ҳарами ибн аббос гуфт : азинҷо то охири се оят аз муҳкамот қуръон андам алкитоб , ки аллоҳ гуфт дар садри сӯраи оли умрон . Тъолўои ин таъолӣ асғоءасту ҳасани истимоъу истиқболи амр , на омадани бпоӣ ,у фии маъноаи қоли алшоър :

قوله تعالی: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ ابن عباس گفت: ازینجا تا آخر سه آیت از محکمات قرآن‌اند ام الکتاب، که اللَّه گفت در صدر سورة آل عمران. تعالوا این تعالی اصغاء است و حسن استماع و استقبال امر، نه آمدن بپای، و فی معناه قال الشاعر:

أтли мо ҳарами рбкми алайкум эй ақрأи алайкуми алзии ҳарами аллоҳ . Мегуяд : гӯш фаро дореду некӯи бниўшид эй шумо ки таҳрими ҳрс ва анъом кардед ! то бар шумо хонам ончии аллоҳ бар шумо ҳаром карда : أлои тшркўо ба шиӣо эй : ҳўи أни лои тшркўо ,у қили маъноа : ҳарами рбкми алайкуми ани лои тшркўо , ва « ло » салааст , кқўлаҳи таъолӣу тақаддус : мо мнъки أлои тсҷд эй тсҷд ,у қил : аўсии ани лои тшркўо ба шиӣоу болўолдини аҳсоно , яъне аўсикми болўолдини баро .

أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ ای اقرأ علیکم الذی حرم اللَّه. میگوید: گوش فرا دارید و نیکو بنیوشید ای شما که تحریم حرث و انعام کردید! تا بر شما خوانم آنچه اللَّه بر شما حرام کرده: أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ای: هو أن لا تشرکوا، و قیل معناه: حرم ربکم علیکم ان لا تشرکوا، و «لا» صله است، کقوله تعالی و تقدس: ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ ای تسجد، و قیل: اوصی ان لا تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا، یعنی اوصیکم بالوالدین برا.

Мустафо ( с ) гуфт : « ман аҳби ани инсأи ?лаи аҷала ,у изоди фии ризқаи Флибри волдиаҳ ,у лисли раҳма »

مصطفی (ص) گفت: «من احبّ ان ینسأ له اجله، و یزاد فی رزقه فلیبرّ والدیه، و لیصل رحمه»

Қоли абӯи алўлид : алнси ءи фии алаҷалу алзёдаҳи фии алрзқи қади Фрғи аллоҳи мнҳмо ,у локинаи исҳи аллоҳи баданаи фии бақияи аҷала ,у ҳўи алнси ءи фии алаҷалу алзёдаҳи фии алрзқ .

قال ابو الولید: النس‌ء فی الاجل و الزیادة فی الرزق قد فرغ اللَّه منهما، و لکنه یصح اللَّه بدنه فی بقیة اجله، و هو النس‌ء فی الاجل و الزیادة فی الرّزق.

Ва лои тқтлўои أўлодкм яъне дафни албноту ҳни аҳёءу ҳаии алмўؤдаҳ . Ман إмлоқи хшиаҳи алФқру алъор , иқол : амлқи алрҷли Фҳўи ммлқ , азои аФтқр . Мустафо ( с ) гуфт : « ман канти ?лаи ансии Флми иӣдҳоу лами иҳнҳоу лами иؤсри валадаи алайҳо яъне алзкўри адхлаҳи аллоҳи алҷнаҳ » .

وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ یعنی دفن البنات و هنّ احیاء و هی الموؤدة. مِنْ إِمْلاقٍ خشیة الفقر و العار، یقال: املق الرجل فهو مملق، اذا افتقر. مصطفی (ص) گفت: «من کانت له انثی فلم یئدها و لم یهنها و لم یؤثر ولده علیها یعنی الذّکور ادخله اللَّه الجنة».

Қол : « ва ман ъоли слоси бенот ӯ мслҳни ман алохўот , Фأдиҳну рҳмҳн ҳатто иғниҳни аллоҳ , авҷаби аллоҳи ?лаи алҷнаҳ » . Фқоли раҷул : ё расӯли аллоҳ ! ӯ аснтин , қол : « ӯ аснтин » ҳатто луи қолўо : ӯ воҳида , лқол : воҳида ,у қол ( с ) : « ман ҳамли турфаи ман алсўқи илои валадаи кони кҳомли садақа ҳатто иъзҳои Фиҳм ,у либдأи болонос қабл алзкўр , ва ман рқи ллоноси кони кмни бкии ман хшиаҳи аллоҳ , ва ман бкии ман хшиаҳи аллоҳи ғФри аллоҳи ?ла » .

قال: «و من عال ثلاث بنات او مثلهنّ من الاخوات، فأدّیهن و رحمهنّ حتی یغنیهن اللَّه، اوجب اللَّه له الجنة». فقال رجل: یا رسول اللَّه! او اثنتین، قال: «او اثنتین» حتی لو قالوا: او واحدة، لقال: واحدة، و قال (ص): «من حمل طرفة من السوق الی ولده کان کحامل صدقة حتّی یعضها فیهم، و لیبدأ بالاناث قبل الذکور، و من رقّ للاناث کان کمن بکی من خشیة اللَّه، و من بکی من خشیة اللَّه غفر اللَّه له».

Ва лои тқрбўои алФўоҳши мо зуҳри минҳо ва мо батни ибни аббосу заҳҳок ва садӣ гуфтанд : аҳли ҷоҳилияти бзоҳри зино мстқбҳ медоштанд , аммо дар ботин раво медоштанд , ва аз он тҳрҷи нмикрднд . Раби Алъоламин дарин ояти зоҳиру ботини зино ҳаром кард . Муҷоҳид гуфт : фоҳишаи зоҳир , алҷмъи байни алохтин буд ки дар ҷоҳилият раво медоштанд , ва ҳамчунин занӣ ки падарон эшон бизанӣ карда буданд , никоҳи вай раво медоштанд . Раби алъзаҳ дар ислом ҳар ду ҳаром кард , гуфту лои тнкҳўои мо нкҳи обоؤкм ,у қол : أни тҷмъўои байни алأхтин . Ин фоҳиша зоҳирасту фоҳишаи ботин зиноаст , ва дар ҷумла ҳар чаҳ макрӯҳотасту ношоисту нописандида дар таҳти ин оят шавад . Зоҳири амал ҷавориҳасту ботини амали дил , ки онро ният ва эътиқод гӯйанд .

وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ ابن عباس و ضحاک و سدی گفتند: اهل جاهلیت بظاهر زنا مستقبح میداشتند، امّا در باطن روا میداشتند، و از آن تحرج نمیکردند. رب العالمین درین آیت ظاهر و باطن زنا حرام کرد. مجاهد گفت: فاحشة ظاهر، الجمع بین الاختین بود که در جاهلیت روا میداشتند، و همچنین زنی که پدران ایشان بزنی کرده بودند، نکاح وی روا میداشتند. رب العزة در اسلام هر دو حرام کرد، گفت وَ لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ، و قال: أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ. این فاحشة ظاهر است و فاحشة باطن زنا است، و در جمله هر چه مکروهات است و ناشایست و ناپسندیده در تحت این آیت شود. ظاهر عمل جوارح است و باطن عمل دل، که آن را نیت و اعتقاد گویند.

Ва лои тқтлўои алнФси алтии ҳарами аллоҳи إлои болҳқ ва ҳақҳо мо

وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ و حقها ما

Қол алнабӣ ( с ) : « лои иҳли дами амрии мусаллами боҳаддии слос : куфри баъди имон ,у зинои баъди аҳсон ,у қатли нафаси бғири нафас .

قال النبی (ص): «لا یحلّ دم امرئ مسلم باحدی ثلاث: کفر بعد ایمان، و زنا بعد احصان، و قتل نفس بغیر نفس.

Злкми всокм бае злки алтҳрими амркми блзўмаҳу алоқомаҳи алайҳ . Лълкми тъқлўни лакии тъқлўои мо нҳокми анҳу ва мо амркм ба .

ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ ای ذلک التحریم امرکم بلزومه و الاقامة علیه. لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ‌ لکی تعقلوا ما نهاکم عنه و ما امرکم به.

Ва лои тқрбўои моли алитими إлои болатии ҳаии أҳсн аҳсан онаст ки дар моли ваии бслоҳ тасарруф кунад , ва дар он қиёми намояд , бҳсбт ё бмзд бар адли бнздики ҳоҷат ,у омехтан дар моли вай бар нисфу иқтисод бар тмўлу интифоъ , то он гуҳ ки ятем болиғ шавад ,у буришад хеш расад . Ҳад ашад гуфтаанд ки : ҳад булӯғаст бони нишонҳо ки шаръ баён карда бар ихтилофи уламо бо қӯти ақли тамом , ва расӣдани бони ҳол ки ҳасаноту сиӣот бар вай нависанд .

وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ‌ احسن آنست که در مال وی بصلاح تصرف کند، و در آن قیام نماید، بحسبت یا بمزد بر عدل بنزدیک حاجت، و آمیختن در مال وی بر نصف و اقتصاد بر تمول و انتفاع، تا آن گه که یتیم بالغ شود، و برشد خویش رسد. حدّ اشدّ گفته‌اند که: حد بلوغ است بآن نشانها که شرع بیان کرده بر اختلاف علما با قوت عقل تمام، و رسیدن بآن حال که حسنات و سیئات بر وی نویسند.

Клбӣ ва садӣ гуфтанд : ман смонии ъушраи санаи илои слосини сана . Ва алошди ҷамъи фии қавли бъзҳм , воҳида шуд , колзру алозру алшру алошр ,у фии қавли баъзи албсриини ҳўи воҳид ,у ҳўи қувва алшбоб ъанд иртифоъа , кома ан шуд алнҳори қувва алзёء ъанд иртифоъа ,у маънии алоиаҳ : ҳатто иблғи ашдаҳ ,у тؤнсўои рушда , ФтдФъўаҳи ҳинӣзи илайҳ , кқўлаҳ : Фإн онстм манеҳам ршдои ФодФъўои إлиҳми أмўолҳм .

کلبی و سدی گفتند: من ثمانی عشرة سنة الی ثلاثین سنة. و الاشد جمع فی قول بعضهم، واحده شدّ، کالضرّ و الاضرّ و الشرّ و الاشرّ، و فی قول بعض البصریین هو واحد، و هو قوة الشباب عند ارتفاعه، کما ان شد النهار قوة الضیاء عند ارتفاعه، و معنی الایة: حتی یبلغ اشده، و تؤنسوا رشده، فتدفعوه حینئذ الیه، کقوله: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ.

Ва أўФўои алкили атмўаҳи ман ғайри нақс ,у алмизон яъне вазни алмизони болқст эй болъдли лои бахсу лои штт , лои зиёдау лои нуқсон . Мегуяд : тамоми пимоиид ва рост санҷид на зиёда ва на нуқсон . Он гуҳ гуфт : ло нклФ наФасо إлои вусъҳо дар килу вазн бар ҳар касе он наҳем ки тоқат дорад . Агардиҳандаро таклифи зиёдат додан кунем , нафаси вай тоқат надорад , ва бтнг ояд , ва ҳамчунин стонндаҳро агар таклиф кунем ки ҳақи худро кам кунад тоқат надорад . Маънӣ дигар гуфтаанд : ло нклФ наФасо إло вусъҳо мегуяд : чун ҳар ду бҳди тоқат дар килу вазни адл биҷой оваранд , агар андакӣ дар он фурӯ шавад ки тоқати бдрёФт он менарасад , эшонро буза Эй нест , ки бар ҳар касе он ниҳанд ки тоқат дорад .

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ‌ اتموه من غیر نقص، وَ الْمِیزانَ‌ یعنی وزن المیزان بِالْقِسْطِ ای بالعدل لا بخس و لا شطط، لا زیادة و لا نقصان. میگوید: تمام پیمایید و راست سنجید نه زیادة و نه نقصان. آن گه گفت: لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها در کیل و وزن بر هر کسی آن نهیم که طاقت دارد. اگر دهنده را تکلیف زیادت دادن کنیم، نفس وی طاقت ندارد، و بتنگ آید، و همچنین ستاننده را اگر تکلیف کنیم که حق خود را کم کند طاقت ندارد. معنی دیگر گفته‌اند: لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها میگوید: چون هر دو بحد طاقت در کیل و وزن عدل بجای آورند، اگر اندکی در آن فرو شود که طاقت بدریافت آن می‌نرسد، ایشان را بزه‌ای نیست، که بر هر کسی آن نهند که طاقت دارد.

Ва إзои қиллатами Фоъдлўоу луи кони зо қурбӣ мегуяд : агар шуморо миёни мардуми ҳукми созанд , ва миёнҷӣ кунанд , бидод ҳукм кунеду баростӣ бемайл , агар чаҳ он ҳукми хуишони шуморо буд ё бар эшон буд , ва дар гувоҳӣ додан ҳамчунин гувоҳӣ рост диҳед ,у сухан ки гўӣиди баҳақи гўӣид . Ва бъҳди аллоҳ أўФўо мегуяд : ҳақи шаръ дар овомир ва навоҳӣ бгзорид , ва дар ҳудӯди он таҷовуз макунед , ва савгандҳо ки хуред , ва назрҳо ки кунед , бўФоءи он бози оӣид . Злкми всокм ба лълкми тзкрўни алтзкри алотъозу أни лои иғФли қлбки ани зикри аллоҳ ва наҳйа .

وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی‌ میگوید: اگر شما را میان مردم حکم سازند، و میانجی کنند، بداد حکم کنید و براستی بی‌میل، اگر چه آن حکم خویشان شما را بود یا بر ایشان بود، و در گواهی دادن همچنین گواهی راست دهید، و سخن که گوئید بحق گوئید. وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا میگوید: حق شرع در اوامر و نواهی بگزارید، و در حدود آن تجاوز مکنید، و سوگندها که خورید، و نذرها که کنید، بوفاء آن باز آئید. ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‌ التذکر الاتعاظ و أن لا یغفل قلبک عن ذکر اللَّه و نهیه.

Ва أни ҳозои сиротии Ҳамзау ксоиӣу أни ҳозои бкср алиф хонанд .

وَ أَنَّ هذا صِراطِی حمزه و کسایی وَ أَنَّ هذا بکسر الف خوانند.

Боқии бФтҳ алиф хонанд ,у қроءти оммаи қроء «у ан » бтшдид навенаст магари ибни омир танҳо , ки вай бтхФиФ навен хонд , ва ҳамчунин оммаи қроءи сиротии бскўн ё хонанд магари ибни омир ки ваии бФтҳ ё хонд ,у ибни касӣру ибни омир « сротӣ » басин хонанд ,у Ҳамзаи миёни соду зо . Боқии бсоди холис . Ва أни ҳозои сиротӣ агар бФтҳи алифи хуоне атфаст бар أни лои тшркўо , ё маънӣ онаст ки :у лأни ҳозои сиротӣ , ва агар бксри алифи хуоне бар сиблат абтдоءаст . Асли сухан «у ҳозои сиротӣ »аст ва « أн » таъкидро дароварданд . Ва أни ҳозои сиротӣ мустақиман ириди динии дайни алҳниФиаҳи ақўми алодён .

باقی بفتح الف خوانند، و قراءت عامه قراء «و انّ» بتشدید نون است مگر ابن عامر تنها، که وی بتخفیف نون خواند، و همچنین عامه قراء صِراطِی بسکون یا خوانند مگر ابن عامر که وی بفتح یا خواند، و ابن کثیر و ابن عامر «سراطی» بسین خوانند، و حمزه میان صاد و زا. باقی بصاد خالص. وَ أَنَّ هذا صِراطِی اگر بفتح الف خوانی عطف است بر أن لا تشرکوا، یا معنی آنست که: و لأن هذا صراطی، و اگر بکسر الف خوانی بر سبیل ابتداء است. اصل سخن «و هذا صراطی» است و «أنّ» تاکید را درآوردند. وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً یرید دینی دین الحنیفیة اقوم الادیان.

Фотбъўаҳу лои ттбъўои алсбл яъне алоҳўоءи алмхтлФаҳ .

فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ یعنی الاهواء المختلفة.

Ани абди аллоҳи бен масъӯди қол : хати лнои расӯли аллоҳ ( с ) хато , сами қол : « ҳозои сиблати аллоҳ » , сами хати хтўтои ани яминау шимола ,у қол : « ҳзаҳи сбл , алии кули сиблати минҳои шайтони идъўи илайҳ » ,у қрأ : أни ҳозои сиротӣ мустақиман Фотбъўаҳу лои ттбъўои алсбли ФтФрқи бкми ани сиблата .

عن عبد اللَّه بن مسعود قال: خطّ لنا رسول اللَّه (ص) خطا، ثمّ قال: «هذا سبیل اللَّه»، ثم خط خطوطا عن یمینه و شماله، و قال: «هذه سبل، علی کل سبیل منها شیطان یدعو الیه»، و قرأ: أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ.

Злкми всокм бае амркм ба фии алкитоби лълкми ттқўни лакии ттқўои алсбл .

ذلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ ای امرکم به فی الکتاب لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ لکی تتقوا السبل.

Ин оётро ваҷҳе дигараст дар таъвил « ло » ки дар أло тшркўоаст , ва ин ориз ки дар миёни ин муноҳӣаст аз эҳсон бо волидайн , ва он онаст ки вақф кунӣ бар тъолўои أтли мо ҳарами рбкми ӣнҷо вақфаст , пас ибтидо кунӣ « алайкуми أлои тшркўо ба шиӣо » . Маънӣ онаст ки бар шумо бодо ки анбоз нагиред бо худои ҳеҷ чиз ( 1 ) , ва бар шумо бодо ки бо падару модар некуӣ кунед , ва бар шумо бодо ки фарзанд хеш накашид ,у гирд фавоҳиш нигарадед ,у хӯн ноҳақ наризед ,у гирди моли ятем ба бедод нигарадед ,у килу вазну мкёлу мизон рост доред ,у гувоҳӣ рост диҳед ,у бнзўр вафо кунед , ва бар паии номаи аллоҳи равед . Ин аз оёт муҳкамотаст ки дар ҳеҷ китоб аз кутуби аллоҳи носих он наёмада , ва ҳеҷ чиз аз он мансӯх нагашта , ва ин аҳком бар ҳама банӣ одам то бқёмти равон шуда , ин маъниро гуфт :у أни ҳозои сиротӣ мустақиман Фотбъўаҳ яъне ҳзаҳи алоёт , лأнҳои алмҳкмоти алтии лами тнсхи фии млаҳи ман алмилал .

این آیات را وجهی دیگر است در تأویل «لا» که در أَلَّا تُشْرِکُوا است، و این عارض که در میان این مناهی است از احسان با والدین، و آن آنست که وقف کنی بر تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ اینجا وقف است، پس ابتدا کنی «عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً». معنی آنست که بر شما بادا که انباز نگیرید با خدای هیچ چیز (۱)، و بر شما بادا که با پدر و مادر نیکویی کنید، و بر شما بادا که فرزند خویش نکشید، و گرد فواحش نگردید، و خون ناحق نریزید، و گرد مال یتیم به بیداد نگردید، و کیل و وزن و مکیال و میزان راست دارید، و گواهی راست دهید، و بنذور وفا کنید، و بر پی نامه اللَّه روید. این از آیات محکمات است که در هیچ کتاب از کتب اللَّه ناسخ آن نیامده، و هیچ چیز از آن منسوخ نگشته، و این احکام بر همه بنی آدم تا بقیامت روان شده، این معنی را گفت: وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ یعنی هذه الآیات، لأنها المحکمات التی لم تنسخ فی ملة من الملل.

Сами отинои Мӯсои алкитоб тамоман ин сам бар таъқиб таловатаст , яъне : тъолўои أтли мо ҳарами рбкм . Сами қол : тъолўои атли мо отинои Мӯсои алкитоб тамоман алии алзии أҳсн яъне тамоман алии эҳсони аллоҳи илои Мӯсои болнбўаҳ вағайриҳо ман алкромаҳ . Мегуяд : Мӯсоро китоби додеми тамом кардани неъмати хешро бар вай , ва афзудани эҳсони хеш бо вай , яъне ки аз аввал бо вай никўӣиҳо кардем , ки вайро пайғомбарии додем , ва ба фиръавн ва қибтӣон фиристодем ,у бъсоу яди бизоءу оёту мӯъҷизот ӯро гиромӣ кардем . Акнӯн он неъмату эҳсон тамом кардем , ки китоби тавроти буии додем , китобӣ ки дар он баёни аҳком дайнасту тафсил ҳар чиз .

ثُمَّ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ تَماماً این ثم بر تعقیب تلاوت است، یعنی: تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ. ثم قال: تعالوا اتل ما آتینا موسی الکتاب تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ یعنی تماما علی احسان اللَّه الی موسی بالنبوة و غیرها من الکرامة. میگوید: موسی را کتاب دادیم تمام کردن نعمت خویش را بر وی، و افزودن احسان خویش با وی، یعنی که از اول با وی نیکوئیها کردیم، که وی را پیغامبری دادیم، و به فرعون و قبطیان فرستادیم، و بعصا و ید بیضاء و آیات و معجزات او را گرامی کردیم. اکنون آن نعمت و احسان تمام کردیم، که کتاب تورات بوی دادیم، کتابی که در آن بیان احکام دین است و تفصیل هر چیز.

Маънии дигар : тамоман алии алзии أҳсн яъне атмомои лнъмтии болтўроаҳи алии алмҳснини ман банӣ Исроил . Тамом кардани неъмати худро бар некӯкорон банӣ Исроил ки эшонро ваъда дода буд онҷо ки гуфт ҷли ҷалола : ва наред أн наман алии аллазӣнаи астзъФўои фии алأрзи илои охири алоитин . Раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи он ваъда вафо кард , ва он неъмат бар эшон тамом кард ,у қил : маъноа тамоман алии эҳсона , эй : эҳсони Мӯсои бтоъотаҳ , яъне ликмли эҳсонаи алии алзии истҳқ ба камоли савобаи фии алохраҳ ,у қил : тамоман лкромтаҳи фии алҷнаҳи алии эҳсонаи фии алднё .

معنی دیگر: تَماماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ یعنی اتماما لنعمتی بالتّوراة علی المحسنین من بنی اسرائیل. تمام کردن نعمت خود را بر نیکوکاران بنی اسرائیل که ایشان را وعده داده بود آنجا که گفت جل جلاله: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ الی آخر الایتین. رب العزة جل جلاله آن وعده وفا کرد، و آن نعمت بر ایشان تمام کرد، و قیل: معناه تماما علی احسانه، ای: احسان موسی بطاعاته، یعنی لیکمل احسانه علی الذی یستحق به کمال ثوابه فی الآخرة، و قیل: تماما لکرامته فی الجنة علی احسانه فی الدّنیا.

Ва тФсилои лкли шайъи ءу ҳудо эй алтўроаҳи ҳудои ман алзлолаҳу раҳмаи ман алъзоби лълҳми блқоءи рбҳми иؤмнўн яъне болбъси алзии фӣаи ҷзоءи алоъмол .

وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً ای التوراة هدی من الضلالة و رحمة من العذاب لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ یعنی بالبعث الذی فیه جزاء الاعمال.

Ва ҳозо яъне алқуръони китоби أнзлноаҳи мубораки албркаҳи алнмоءу алзёдаҳ , Фҳўи биркаи лмни омн бау амали бмои фӣа ,у ани ман биркаи ҳозои алкитоби мо аҳлаҳи аллоҳи лнои фӣаи ммои ҳарамаи алии алиҳўд , ва мо аҳли лнои фӣаи ман алғноӣми алтии ҳарамҳо алии ман кони қблно , ва мо фӣаи ман алзёдаҳи фии алъамалу алҷҳод ва мо алии злки ман зиёдаи алсўоб . Фотбъўаҳ эй : ақтдўо ба ,у атқўои лълкми трҳмўн .

وَ هذا یعنی القرآن کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ البرکة النماء و الزیادة، فهو برکة لمن آمن به و عمل بما فیه، و ان من برکة هذا الکتاب ما احله اللَّه لنا فیه مما حرّمه علی الیهود، و ما احل لنا فیه من الغنائم التی حرمها علی من کان قبلنا، و ما فیه من الزیادة فی العمل و الجهاد و ما علی ذلک من زیادة الثواب. فَاتَّبِعُوهُ ای: اقتدوا به، وَ اتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ.

أни тқўлўо маънӣ онаст ки : атқўои ани тқўлўо . Мегуяд : бтсдиқ ва устувор дошт расӯли ман ва пазируфтани пайғом ман бипарҳезед аз ончии фардои гўӣид : إнмои أнзли алкитоби алии тоӣФтини ман қблноу إни кнои ани дростҳми лғоФлин эй : мо кнои алои ғофилин ани тлоўаҳи ктбҳм . Ин хитоб бо аҳл Маккааст ,у муроди исбот ҳуҷҷатаст бар эшон бар инзоли қуръон бар Муҳамад ( с ) , яъне ки то фардои бқёмти нгўинди ин куффори араб ки : агар аз мо он мехостанд ки аз пешинён , моро китоб додандӣ ҳамчун эшон , ки ҷуҳудону тарсоёнро таврот доданд , ва мо аз он ғофил будем , ва он забон надонистем . Яъне ки бқёмти ин сухан натавонанд гуфт , ки мо эшонро китоби қуръони додем , ва фиристодем ,у аҳкоми он равшан кардем ,у бأўомр ва навоҳӣ фармудем .

أَنْ تَقُولُوا معنی آنست که: اتقوا ان تقولوا. میگوید: بتصدیق و استوار داشت رسول من و پذیرفتن پیغام من بپرهیزید از آنچه فردا گوئید: إِنَّما أُنْزِلَ الْکِتابُ عَلی‌ طائِفَتَیْنِ مِنْ قَبْلِنا وَ إِنْ کُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِینَ ای: ما کنا الا غافلین عن تلاوة کتبهم. این خطاب با اهل مکه است، و مراد اثبات حجت است بر ایشان بر انزال قرآن بر محمد (ص)، یعنی که تا فردا بقیامت نگویند این کفار عرب که: اگر از ما آن میخواستند که از پیشینیان، ما را کتاب دادندی همچون ایشان، که جهودان و ترسایان را تورات دادند، و ما از آن غافل بودیم، و آن زبان ندانستیم. یعنی که بقیامت این سخن نتوانند گفت، که ما ایشان را کتاب قرآن دادیم، و فرستادیم، و احکام آن روشن کردیم، و بأوامر و نواهی فرمودیم.

أўи тқўлўои луи أнои أнзли ълинои алкитоби ин ҷавоби куффор Маккааст ки гуфта буданд : қотили аллоҳи алиҳўду алнсорӣ ! Киеви кзбўои анбёءҳм ! луи ҷоءнои нзиру китоби лкно аҳдӣ манеҳам . Инкор намуданд , ва таън карданд бар ҷуҳудону тарсоён ки такзиби анбиёу китоб худо карданд , ва гуфтанд : агар бмои пайғомбарӣ ё китобӣ омадӣ , мо беҳтар қабул кардемӣ ,у рости роҳтар будемӣ . Раби Алъоламин эшонро дарин сухани дурӯғ зан кард , гуфт : Фқди ҷоءкми байнаи ман рбкму ҳудоу раҳмаи ҳудои ман алзлолаҳ ,у раҳмаи ман алъзоб , ва наҷоҳ ман алмҳлкот . Омад бшмои қуръон , ва дар он кофари шадид , ва дурӯғ шимурдед .

أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْکِتابُ این جواب کفار مکه است که گفته بودند: قاتل اللَّه الیهود و النصاری! کیف کذّبوا انبیاءهم! لو جاءنا نذیر و کتاب لکنا اهدی منهم. انکار نمودند، و طعن کردند بر جهودان و ترسایان که تکذیب انبیا و کتاب خدا کردند، و گفتند: اگر بما پیغامبری یا کتابی آمدی، ما بهتر قبول کردیمی، و راست راه‌تر بودیمی. رب العالمین ایشان را درین سخن دروغ زن کرد، گفت: فَقَدْ جاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ هدی من الضلالة، و رحمة من العذاب، و نجاة من المهلکات. آمد بشما قرآن، و در آن کافر شدید، و دروغ شمردید.

Фмни أзлми ммни кизби боёти аллоҳ яъне : болқрон ,у садафи анҳо эй аързи анҳо , Флми иؤмни баҳо . Пас бар сиблати таҳдид ва ваъид гуфт : снҷзӣ эй : фии алохраҳи аллазӣнаи исдФўни ани оётнои сӯъи алъзоби бмои конўои исдФўн .

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللَّهِ یعنی: بالقرآن، وَ صَدَفَ عَنْها ای اعرض عنها، فلم یؤمن بها. پس بر سبیل تهدید و وعید گفت: سَنَجْزِی ای: فی الآخرة الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما کانُوا یَصْدِفُونَ.

Ҳилли инзрўн эй : мо инзри куффори Маккаи болоямон , إлои أни тأтиҳми алмлоӣкаҳи қрأи Ҳамзау алксоӣӣ : алои أни иأтиҳми болёء , яъне : алои ани иأтиҳми малики аламути вҳдаҳи болмўт , أўи иأтии рбки явми алқёмаҳи фии злли ман алғмом . Иأтии баъзи оёти рбки ло инФъ наФасо إимонҳо яъне наФасо кофараи ҳайни лами тؤмни ман қабл أни тҷии ءи ҳзаҳи алоиаҳ . Лами ткни омнти ман қабл иқўл : лами ткни сидқат қабл тулӯъи алшмси ман мағрибҳо , ӯ лами ткни касбати фии имонҳо хиро . Иқўл : лами ткни амалати ҳзаҳи алнФс қабл тулӯъи алшмси ман мағрибҳо , ?фонаи лои иқбли минҳои баъди тулӯъҳо , ва ман кон иқбл манеҳ қабл тулӯъи алшмс , ?фона иқбл манеҳ баъди тулӯъҳо .

هَلْ یَنْظُرُونَ ای: ما ینظر کفار مکة بالایمان، إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ قرأ حمزة و الکسائی: الا أن یأتیهم بالیاء، یعنی: الا ان یأتیهم ملک الموت وحده بالموت، أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ یوم القیامة فی ظلل من الغمام. یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها یعنی نفسا کافرة حین لم تؤمن من قبل أن تجی‌ء هذه الایة. لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ یقول: لم تکن صدّقت قبل طلوع الشمس من مغربها، او لم تکن کسبت فی ایمانها خیرا. یقول: لم تکن عملت هذه النفس قبل طلوع الشمس من مغربها، فانه لا یقبل منها بعد طلوعها، و من کان یقبل منه قبل طلوع الشمس، فانه یقبل منه بعد طلوعها.

Қавла : أўи касбати фии إимонҳои хирои далели алии ани алъамали маъаи алоямони машрӯт .

قوله: أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً دلیل علی ان العمل مع الایمان مشروط.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « слоси азои хрҷни ло инФъ наФасо إимонҳои лами ткни омнти ман қабл , ӯ касбати фии имонҳо хиро : тулӯъи алшмси ман мағрибҳоу алдҷолу добаҳи аларз » ,у қол ( с ) : « лои тқўми алсоъаҳ ҳатто ттлъи алшмси ман мағрибҳо , Фозои талъату рءоҳои анноси омнўои аҷмъўн ,у злки ҳайни ло инФъ наФасо имонҳо » , сами қрأи алоиаҳ .

روی ابو هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «ثلاث اذا خرجن لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ، او کسبت فی ایمانها خیرا: طلوع الشمس من مغربها و الدجال و دابة الارض»، و قال (ص): «لا تقوم الساعة حتی تطلع الشمس من مغربها، فاذا طلعت و رءاها الناس آمنوا اجمعون، و ذلک حین لا ینفع نفسا ایمانها»، ثم قرأ الایة.

Сто : алдхону алдҷолу добаҳи аларзу тулӯъи алшмси ман мағрибҳоу أмри алъомаҳ яъне алқёмаҳу хўисаҳи аҳдкм яъне мўтаҳ .

ستا: الدخان و الدجال و دابة الارض و طلوع الشمس من مغربها و أمر العامة یعنی القیامة و خویصّة احدکم یعنی موته.

Ва ҳзиФаҳи бен асид алғФорӣ гуфт : расӯли худо ( с ) рӯзӣ берун омад , ва мо ҷамъии ёрон баҳам нишаста будем , ва музокира мекардем дар кори қиёмату шиддату ҳавли он .

و حذیفة بن اسید الغفاری گفت: رسول خدا (ص) روزی بیرون آمد، و ما جمعی یاران بهم نشسته بودیم، و مذاکره میکردیم در کار قیامت و شدت و هول آن.

Расӯли худо ( с ) чун донист ки мо ҳадис қиёмат мекунем , гуфт : растохез падед наёяд ,у қиёмати брнхизд то нахусти даҳ оят ба бенанд . Даҳ нишон аз нишонҳои қиёмат духонасту даҷолу добаҳу тулӯъи алшмси ман мағрибҳоу нузули исоу иأҷўҷу мأҷўҷ ва се хсФи яке бмшрқи яке бмғрби яке бҷзираҳи араб , даҳуми нори тхрҷи ман алимни ттрди анноси илои мҳшрҳм ,у ирўии нори тхрҷи ман қаъри адани тсўқи анноси илои алмҳшр ,у ирўии фии алъошраҳи риҳи талаққии анноси фии албҳр .

رسول خدا (ص) چون دانست که ما حدیث قیامت میکنیم، گفت: رستاخیز پدید نیاید، و قیامت برنخیزد تا نخست ده آیت به بینند. ده نشان از نشانهای قیامت دخان است و دجال و دابه و طلوع الشمس من مغربها و نزول عیسی و یأجوج و مأجوج و سه خسف یکی بمشرق یکی بمغرب یکی بجزیره عرب، دهم نار تخرج من الیمن تطرد الناس الی محشرهم، و یروی نار تخرج من قعر عدن تسوق الناس الی المحشر، و یروی فی العاشرة ریح تلقی الناس فی البحر.

Қул антзрўо яъне аҳади ҳзаҳи алошёء , إнои мнтзрўни бкми аҳадҳо ,у қил анҳо насахт боиаҳи алсиФ .

قُلِ انْتَظِرُوا یعنی احد هذه الاشیاء، إِنَّا مُنْتَظِرُونَ بکم احدها، و قیل انها نسخت بآیة السیف.

Ва дар баёни офтоб бар омадан аз мағриби хабарӣ ҷомеъаст брўоити ъкрмаҳ аз ибни аббос аз расӯли худо ( с ) , гуфто : офтоб ки бмғрб фурӯ мешавад , он соъат ӯро босмон ҳафтум мебаранд , то бмстқр хеш расад зери арши Маҷид . Пас буқати субҳ дастурӣ хоҳад ки аз куҷои броим ? фармон ояд ки : ҳам аз матлаъи хеши броӣ аз ҷониби машриқ , ва ӯро битозагӣ ҳар рӯз нур диҳанду равшаноӣ . Пас босмонҳоу дараҷоти биҳишт гузора кунаду Фрўоид , ҳёли алмшрқи фии сръаҳи тайрони алмлоӣкаҳ , то бойени осмон дунё расад . Он соъати вақти инфиҷори субҳ буд . Гуфто : рӯзгори барин нсқ ҳаме равад то бородти ҳақи қиёмат наздик гардад ,у ҷаҳони ҳамаи куфру фасод ва маосӣ бигирад . Мункир ошкоро шавад ,у амр маърӯф бурдоранд , то шабӣ дар расад ки офтоб бар одати хеши дастурӣ бозгаштан хоҳад ,у қамари ҳам чунон дар офтоб расад . Ҳар ду суҷуд кунанд , ва дастурӣ хоҳанд . Дастурӣ шан ндиҳанд , то он шаб басар ояд ,у зулмати рӯз дар он пайвандад , ва ин ҳоли аввал мутаҳаҷҷидон бидонанд шаби хезон , ки одати қиём шаб доштанд , ва эшон андакӣ бошанд дар он вақт , ва дар он замони эшон берун оянд , ва дар осмон нигаранд ,у таъаҷҷуб ҳаме кунанд ки ин шабро субҳ нест ,у зулматро поён нест , басари вирди хеш боз мешаванд ,у боз бар осмон менигаранд , ва ҳеҷ равшанои субҳи пайдо на , то замонии даргузарад ,у ситорагони аввали шаби боз падед оянд бимикон хеш , чунон ки ҳар шаб май диданд . Бидонанд ки рӯзӣ дар зулмати гузашт ва офтоб наомад , ҳамаи шаб зорӣ кунанд , ва дар аврод хеш бифзоианд , то он шаб низ даргузарад ,у рӯзи ҳам чунон дар торикии бони пайваста , то сеюм шаб бугзарад ,у оламён ҳама бидонанд ,у ғариву зорӣ дар ҷаҳон уфтад , ва аз ҳавли қиёмати бим дар дилҳо ,у ларза бар андомҳо уфтад ,у муъминони он рӯзгору мутааббидон дар ҳар шаҳрии бмсҷдҳо ҷамъ шаванд , ва тазаррӯъ кунанд . Чун се шаби гузашт , раби алъзаҳи ҷли ҷалолау ъзи кбрёؤаҳи Ҷабраилро бифиристад , то шамсу қамар ҳар ду баҳам аз ҷониби мағриби бароянд , нур аз эшон востдаҳ , ки эшонро ҳеҷ равшаноӣ на , бар он мисол ки ҳар бори эшонро кусуф афтодӣ сиёҳ бар оянд ҳамчун ду шутури қарини якдигар , мнозъи якдигар , то кадоми яке дар пеш уфтад . Инаст ки раб алъзаҳ гуфт :у ҷамъи алшмсу алқмр .

و در بیان آفتاب بر آمدن از مغرب خبری جامع است بروایت عکرمه از ابن عباس از رسول خدا (ص)، گفتا: آفتاب که بمغرب فرو میشود، آن ساعت او را بآسمان هفتم می‌برند، تا بمستقر خویش رسد زیر عرش مجید. پس بوقت صبح دستوری خواهد که از کجا برآیم؟ فرمان آید که: هم از مطلع خویش برآی از جانب مشرق، و او را بتازگی هر روز نور دهند و روشنایی. پس بآسمانها و درجات بهشت گذاره کند و فروآید، حیال المشرق فی سرعة طیران الملائکة، تا باین آسمان دنیا رسد. آن ساعت وقت انفجار صبح بود. گفتا: روزگار برین نسق همی رود تا بارادت حق قیامت نزدیک گردد، و جهان همه کفر و فساد و معاصی بگیرد. منکر آشکارا شود، و امر معروف بردارند، تا شبی در رسد که آفتاب بر عادت خویش دستوری بازگشتن خواهد، و قمر هم چنان در آفتاب رسد. هر دو سجود کنند، و دستوری خواهند. دستوری شان ندهند، تا آن شب بسر آید، و ظلمت روز در آن پیوندد، و این حال اول متهجدان بدانند شب خیزان، که عادت قیام شب داشتند، و ایشان اندکی باشند در آن وقت، و در آن زمان ایشان بیرون آیند، و در آسمان نگرند، و تعجب همی کنند که این شب را صبح نیست، و ظلمت را پایان نیست، بسر ورد خویش باز میشوند، و باز بر آسمان می‌نگرند، و هیچ روشنایی صبح پیدا نه، تا زمانی درگذرد، و ستارگان اول شب باز پدید آیند بمکان خویش، چنان که هر شب می‌دیدند. بدانند که روزی در ظلمت گذشت و آفتاب نیامد، همه شب زاری کنند، و در اوراد خویش بیفزایند، تا آن شب نیز درگذرد، و روز هم چنان در تاریکی بآن پیوسته، تا سوم شب بگذرد، و عالمیان همه بدانند، و غریو و زاری در جهان افتد، و از هول قیامت بیم در دلها، و لرزه بر اندامها افتد، و مؤمنان آن روزگار و متعبدان در هر شهری بمسجدها جمع شوند، و تضرع کنند. چون سه شب گذشت، رب العزة جل جلاله و عز کبریاؤه جبرئیل را بفرستد، تا شمس و قمر هر دو بهم از جانب مغرب برآیند، نور از ایشان واستده، که ایشان را هیچ روشنایی نه، بر آن مثال که هر بار ایشان را کسوف افتادی سیاه بر آیند همچون دو شتر قرین یکدیگر، منازع یکدیگر، تا کدام یکی در پیش افتد. اینست که رب العزة گفت: وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ.

Қол : Фтзҳли аломҳоти ани авлодҳоу алоҳбаҳи ани самароти қулӯбҳо ,у иҷأрўни илои аллоҳи болбкоءу алсрох . Фأмои алсолҳўну алأброри инФъҳми бкоؤҳми иўмӣз ,у иктби ?лаами злки ибода ,у أмои алФосқўну алФҷори Флои инФъҳми бкоؤҳми иўмӣз ,у иктби злки алайҳими ҳсраҳ .

قال: فتذهل الامهات عن اولادها و الاحبة عن ثمرات قلوبها، و یجأرون الی اللَّه بالبکاء و الصراخ. فأما الصالحون و الأبرار ینفعهم بکاؤهم یومئذ، و یکتب لهم ذلک عبادة، و أما الفاسقون و الفجار فلا ینفعهم بکاؤهم یومئذ، و یکتب ذلک علیهم حسرة.

Пас чун шамсу қамар бар он сифати басара осмон расанд , Ҷабраил ояд бФрмони ҳақи ҷли ҷалола , ва эшонро боз гирданд сӯии мағриб , ва дар мағриб дарӣаст ки онро боб алтўбаҳ гӯйанд . Умр хитоб гуфт : бأбии анату أмӣ ё расӯли аллоҳ ! ва мо боби алтўбаҳ ?

پس چون شمس و قمر بر آن صفت بسرّه آسمان رسند، جبرئیل آید بفرمان حق جل جلاله، و ایشان را باز گرداند سوی مغرب، و در مغرب دری است که آن را باب التوبة گویند. عمر خطاب گفت: بأبی انت و أمی یا رسول اللَّه! و ما باب التوبة؟

Фқол : « ё умр ! халқи аллоҳи бобои ллтўбаҳ , халафи алмғрб , ?лаи мисроъони ман зҳби мушкилони болдру алҷўоҳр , мо байни алмсроъи илои алмсроъи алохри арбаъӣни санаи ллрокби алмсръ , Фзлки албоби мафтӯҳи мнзи халқи аллоҳи халқаи илои сбиҳаҳи тлк аллилаҳ ъанд тулӯъи алшмсу алқмри ман мғорбҳмо ,у лами итби абди ман ибоди аллоҳи тавбаи нсўҳои мнзи халқи аллоҳи одами илои злки алиўми алои влҷти тлки алтўбаҳи фии злки албоб , сами трФъи илои аллоҳ » .

فقال: «یا عمر! خلق اللَّه بابا للتوبة، خلف المغرب، له مصراعان من ذهب مشکلان بالدر و الجواهر، ما بین المصراع الی المصراع الآخر اربعین سنة للراکب المسرع، فذلک الباب مفتوح منذ خلق اللَّه خلقه الی صبیحة تلک اللیلة عند طلوع الشمس و القمر من مغاربهما، و لم یتب عبد من عباد اللَّه توبة نصوحا منذ خلق اللَّه آدم الی ذلک الیوم الا ولجت تلک التوبة فی ذلک الباب، ثم ترفع الی اللَّه».

Пас чун боз гирданд офтобу моҳ аз миёни осмони басӯии мағриб , на бмғрби хеш фурӯ шаванд , чунон ки ҳар бор мешуданд , балки бон дар тўбт фурӯ шаванд , ва пас аз он дар фароз кунанд , ва устувор бабанданд , ки низ нгшоинд , пас аз он тўбти ҳеҷ кас напазиранд ,у исломи ҳеҷ кас бакор наёяд магар касе ки пеш аз он мусулмон бӯдау Муҳсин , Фзлки қавла : явми иأтии баъзи оёти рбки ло инФъ наФасо إимонҳои лами ткни омнти ман қабл أўи касбати фии إимонҳои хиро . Фқоли абии бен каъби бأбии анату уммӣ ё расӯли аллоҳ ! ФкиФи болшмсу алқмри иўмӣз ?у баъди злк ?у Киеви болносу алднё ?

پس چون باز گردند آفتاب و ماه از میان آسمان بسوی مغرب، نه بمغرب خویش فرو شوند، چنان که هر بار میشدند، بلکه بآن در توبت فرو شوند، و پس از آن در فراز کنند، و استوار ببندند، که نیز نگشایند، پس از آن توبت هیچ کس نپذیرند، و اسلام هیچ کس بکار نیاید مگر کسی که پیش از آن مسلمان بوده و محسن، فذلک قوله: یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً. فقال ابی بن کعب بأبی انت و امی یا رسول اللَّه! فکیف بالشمس و القمر یومئذ؟ و بعد ذلک؟ و کیف بالناس و الدنیا؟

Фқол : « ё абӣ ! ани алшмсу алқмри иксбони баъди злки алзўءу алнўр , сами итлъони алии анносу иғрбон , комаи коно қабл злки итлъону иғрбон , ва аммо анноси Фأнҳми рأўои мо рأўои ман Фзоъаҳи тлки алоиаҳ ва азмҳо , Филҳўни алии алднё ҳатто иҷрўои фӣҳо алонҳор ,у иғрсўои фӣҳо алошҷор ,у ибнўои албнён ,у أмои алднёи Флўи нтҷ лрҷл манеҳам лами иркбаҳ ҳатто тқўми алсоъаҳи ман лдни тулӯъи алшмси ман мағрибҳо илои أни инФхи фии алсўр » .

فقال: «یا ابی! ان الشمس و القمر یکسبان بعد ذلک الضوء و النور، ثم یطلعان علی الناس و یغربان، کما کانا قبل ذلک یطلعان و یغربان، و اما الناس فأنهم رأوا ما رأوا من فظاعة تلک الایة و عظمها، فیلحون علی الدنیا حتی یجروا فیها الانهار، و یغرسوا فیها الاشجار، و یبنوا البنیان، و أما الدنیا فلو نتج لرجل منهم لم یرکبه حتی تقوم الساعة من لدن طلوع الشمس من مغربها الی أن ینفخ فی الصور».

إни аллазӣнаи Фрқўои динҳми болФи қроءти Ҳамза ва ксоиӣаст . намегуяд : эшон ки аз дайни хеш ҷудо шуданд , ва бе дайни монданд . Боқӣ Фрқўо хонанд бтшдид , яъне ҷълўои дайни аллоҳу ҳўи воҳиди дайни иброҳӣми адёнои мухталифа , Фтҳўди қавм ,у тнсри қавм ,у тмҷси қавм . Ва гуфтаанд : Фрқўо динҳм онаст ки дайни хеши пора пора карданд , дар баъзе таслим ва дар баъзе такаллуф , дар баъзе атбоъ ва дар баъзе мухолифат , дар баъзе астслом , ва дар баъзе таҳриф ,у ончии раб алъзаҳ гуфт : ҷълўои алқуръони ъзини ҳам барин таъвиласт , яъне : онро аҷзо карданд . Ҷузъии бпзирФтнд , ва ҷузъӣ напазируфтанд , чунон ки қавмӣ гуфтанд : « нؤмни ббъз ва накуфр ббъз » , ва он ҷуҳудонанд дар он оят , то эшонро гуфтанд : « أи Фтؤмнўни ббъзи алкитобу ткФрўни ббъз » ? ! ва ин « ҷълўои алқуръони ъзин » мушрикон Маккаанд ,у Фрқўои динҳми аҳл бдъанд то рӯзи растохез . Ва онҷо гуфт : « лои ттФрқўои фӣа » наҳйаст аз ончӣ мбтдъон карданд аз тафреқи дайни хеш .

إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ بالف قراءت حمزه و کسایی است. می‌گوید: ایشان که از دین خویش جدا شدند، و بی‌دین ماندند. باقی فرقوا خوانند بتشدید، یعنی جعلوا دین اللَّه و هو واحد دین ابراهیم ادیانا مختلفة، فتهود قوم، و تنصر قوم، و تمجس قوم. و گفته‌اند: فَرَّقُوا دِینَهُمْ آنست که دین خویش پاره پاره کردند، در بعضی تسلیم و در بعضی تکلف، در بعضی اتباع و در بعضی مخالفت، در بعضی استسلام، و در بعضی تحریف، و آنچه رب العزة گفت: جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ هم برین تأویل است، یعنی: آن را اجزا کردند. جزئی بپذیرفتند، و جزئی نپذیرفتند، چنان که قومی گفتند: «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ»، و آن جهودان‌اند در آن آیت، تا ایشان را گفتند: «أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ»؟! و این «جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ» مشرکان مکه‌اند، و فَرَّقُوا دِینَهُمْ اهل بدع‌اند تا روز رستاخیز. و آنجا گفت: «لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ» نهی است از آنچه مبتدعان کردند از تفریق دین خویش.

Ва конўои шиъо эй Фрқоу аҳзобо .

وَ کانُوا شِیَعاً ای فرقا و احزابا.

Рӯй тоўси ани абии ҳрираҳ , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) фии ҳзаҳи алоиаҳ : إни аллазӣнаи Фрқўои динҳму конўои шиъо лст манеҳам фии шайъи ءу лисўои мнк , ҳам аҳли албдъу аҳли алшбҳоту аҳли алзлолаҳи ман ҳзаҳи аломаҳ .

روی طاوس عن ابی هریرة، قال: قال رسول اللَّه (ص) فی هذه الایة: إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ‌ءٍ و لیسوا منک، هم اهل البدع و اهل الشبهات و اهل الضلالة من هذه الامة.

Ва рӯй абӯи أмомаҳи ан алнабӣ ( с ) , қол : « ҳам алхўорҷ » , қил :у аҳли албдъи фии ҳзаҳи аломаҳи каллаами хавориҷ .

و روی ابو أمامة عن النبی (ص)، قال: «هم الخوارج»، قیل: و اهل البدع فی هذه الامة کلهم خوارج.

Рӯй зозони абӯи умр , қол : қоли лии алӣ : ё бо умр ! أи тдрии алӣ кам аФтрқти алиҳўд » ? қиллат : аллоҳу расӯлаи аълам . Қол : « аФтрқти алии аҳадӣ ва сабъин фирқа , кулҳо фии алҳоўиаҳи алои воҳидаи ҳаии алноҷиаҳ . أи тдрии илм кам тафарруқи ҳзаҳи аломаҳ » ? қиллат : аллоҳу расӯлаи аълам . Қол : « тафарруқи алии слос ва сабъин фирқа , кулҳо фии алҳоўиаҳи алои воҳидаи ҳаии алноҷиаҳ » .

روی زاذان ابو عمر، قال: قال لی علی: یا با عمر! أ تدری علی کم افترقت الیهود»؟ قلت: اللَّه و رسوله اعلم. قال: «افترقت علی احدی و سبعین فرقة، کلها فی الهاویة الا واحدة هی الناجیة. أ تدری علم کم تفرق هذه الامة»؟ قلت: اللَّه و رسوله اعلم. قال: «تفرق علی ثلاث و سبعین فرقة، کلها فی الهاویة الا واحدة هی الناجیة».

Сами қоли алӣ : « أи тдрии алӣ кам тФтрқи алӣ » ? қиллат :у анаи лтФтрқи Фик ё амири алмؤмнин ?

ثم قال علی: «أ تدری علی کم تفترق علیّ»؟ قلت: و انه لتفترق فیک یا امیر المؤمنین؟

Қол : « нъм , тФтрқи фии аснтии ъушраи фирқа , кулҳо фии алҳоўиаҳи алои воҳидаи ҳаии алноҷиаҳ ва анат манеҳам ё бо умр » .

قال: «نعم، تفترق فیّ اثنتی عشرة فرقة، کلها فی الهاویة الا واحدة هی الناجیة و انت منهم یا با عمر».

Ва қол алнабӣ ( с ) : « лиأтини алии умматии комаи ?утии алӣ банӣ Исроили ҳзўи алнъли болнъл , ҳатто ан кон манеҳам ман ?утии ИМАи ълониаҳ , ?лаккони фии умматии ман иснъи злк ,у ан банӣ Исроили тафарруқати алии снтин ва сабъин млаҳ ,у тФтрқи умматии алии слос ва сабъин млаҳ , каллаами фии алнори алои млҳўоҳдаҳ » . Қолўо : ман ҳам ё расӯли аллоҳ ? қол : « мо анои алайҳу асҳобӣ » .

و قال النبی (ص): «لیأتین علی امتی کما اتی علی بنی اسرائیل حذو النعل بالنعل، حتی ان کان منهم من اتی امة علانیة، لکان فی امتی من یصنع ذلک، و ان بنی اسرائیل تفرقت علی ثنتین و سبعین ملة، و تفترق امتی علی ثلاث و سبعین ملة، کلهم فی النار الا ملةواحدة». قالوا: من هم یا رسول اللَّه؟ قال: «ما انا علیه و اصحابی».

Дарин хабари ихтилоф ривоётасту ихтилофи алфоз ,у шарҳи он бар сиблати ихтисор дар сӯраи ол умрон рафт .

درین خبر اختلاف روایات است و اختلاف الفاظ، و شرح آن بر سبیل اختصار در سورة آل عمران رفت.

Лст манеҳам фии шайъи ء эй лӣси алики шайъи ءи ман амрҳм . إнмои أмрҳми إлии аллоҳ яъне лами тؤмр ё Муҳамад ! бқтолҳм , Флмои амри бқтолҳми насхи ҳозо ,у қил : лӣси алейк ман ҷноитҳми зарар , анмои амрҳми илои аллоҳ эй итўлии ҷзоءҳм . Сами инбӣҳми бмои конўои иФълўн эй иъоқбҳму иҷозиҳм .

لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ‌ءٍ ای لیس الیک شی‌ء من امرهم. إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَی اللَّهِ یعنی لم تؤمر یا محمّد! بقتالهم، فلما امر بقتالهم نسخ هذا، و قیل: لیس علیک من جنایتهم ضرر، انما امرهم الی اللَّه ای یتولی جزاءهم. ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ ای یعاقبهم و یجازیهم.