Қавлаи таъолӣ : ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи ъушри أмсолҳои қроءти ёқӯби ъушр бтнўинаст , амсолҳо брФъ ,у маъноа : фалаи ҳасаноти ъушри амсолҳо , эй амсоли алҳасанаи алтии амалҳо . Боқӣ бозоФт хонанд ,у маъноа : фалаи ъушри ҳасаноти амсолҳо . Қавмӣ гуфтанд : ҳасанаи дарин оят тавҳидаст ,у сиӣаҳи ширк , мегуяд ҷли ҷалола : ҳар ки фардо дар қиёмати тавҳиди орад , ки дар дунё муваҳҳид бӯда ,у худоиро бегонагии шинохта , ва ширк наёварда , амали вай музоъаф кунанд , якеро даҳ нависанд , ва бидиҳ ҷазо диҳанд , ва ҳар ки ширки орад ки дар дунё мушрик бӯда , ҷзоء худ бинад мисли феъли худ , бсзои худ , ва он ҷзоءи оташ дӯзахаст ,у уқубати ҷовдон , яъне ки ин уқубат мисли он амаласт , ки он амали аъзам алзнўбаст , ва ин оташи аъзами алъқўбот ,у злки қавлаи таъолӣ : ҷзоءи вФоқо эй воФқи алҷзоءи алъамал .

قوله تعالی: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها قراءت یعقوب عشر بتنوین است، امثالها برفع، و معناه: فله حسنات عشر امثالها، ای امثال الحسنة التی عملها. باقی باضافت خوانند، و معناه: فله عشر حسنات امثالها. قومی گفتند: حسنة درین آیت توحید است، و سیئة شرک، میگوید جل جلاله: هر که فردا در قیامت توحید آرد، که در دنیا موحّد بوده، و خدای را بیگانگی شناخته، و شرک نیاورده، عمل وی مضاعف کنند، یکی را ده نویسند، و بده جزا دهند، و هر که شرک آرد که در دنیا مشرک بوده، جزاء خود بیند مثل فعل خود، بسزای خود، و آن جزاء آتش دوزخ است، و عقوبت جاودان، یعنی که این عقوبت مثل آن عمل است، که آن عمل اعظم الذنوب است، و این آتش اعظم العقوبات، و ذلک قوله تعالی: جَزاءً وِفاقاً ای وافق الجزاء العمل.

Қавмӣ гуфтанд : оят омаст дар ҳасаноту сиӣот , яъне : ман амали ман алмؤмнини ҳасанаи кутубати ?лаи ъушри ҳасанот , ва ман ҷоءи болсиӣаҳ эй алхтиӣаҳи Флои иҷзии алои ҷзоءи мислҳо , лои икўни аксари минҳо . Мегуяд : некӯкорро некӣ музоъаф кунем , яке даҳ нависем ,у бдкрдорро яке яке нависем , ва дар он ниФзоӣим : он гуҳ гуфт : ва ҳам лои излмўн эй :у лои излмўни Фтило . АлФриқини ҷмиъо . На аз некӯкор некӣ коҳем ва на музд ӯ , ва на бар бади кирдори ҷурми аФзоӣими нокарда . Ва расӯли худо ( с ) бойени маънӣ ишорат карда дар он хабар ки гуфт : « ман соми рамазону أтбъаҳи басти ман шавол , Фқди соми алснаҳи кулҳо , Фأҳснўои ани шӣтм » ,у ани абии зр , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « иқўли аллоҳи ъзу ҷли ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи ъушри أмсолҳо ва азед , ва ман ҷоءи болсиӣаҳи Фҷзоءи сиӣаҳи мислҳо ӯ аъФў , ва ман тақарруби манӣ шбро тақаррубат манеҳ зроъо , ва ман тақарруби манӣ зроъо , тақаррубат манеҳ боъо , ва ман أтонии имшии атитаҳи ҳрўлаҳ , ва ман лқинии бқроби аларзи хтиӣаҳи лои ишрк бешиӣо , лқитаҳи бмслҳои мғФраҳ » .

قومی گفتند: آیت عام است در حسنات و سیئات، یعنی: من عمل من المؤمنین حسنة کتبت له عشر حسنات، و من جاء بالسیئة ای الخطیئة فلا یجزی الا جزاء مثلها، لا یکون اکثر منها. میگوید: نیکوکار را نیکی مضاعف کنیم، یکی ده نویسیم، و بدکردار را یکی یکی نویسیم، و در آن نیفزائیم: آن گه گفت: وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ ای: و لا یظلمون فتیلا. الفریقین جمیعا. نه از نیکوکار نیکی کاهیم و نه مزد او، و نه بر بد کردار جرم افزائیم ناکرده. و رسول خدا (ص) باین معنی اشارت کرده در آن خبر که گفت: «من صام رمضان و أتبعه بستّ من شوال، فقد صام السنة کلها، فأحسنوا ان شئتم»، و عن ابی ذر، قال: قال رسول اللَّه (ص): «یقول اللَّه عز و جل مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها و ازید، و من جاء بالسیئة فجزاء سیئة مثلها او اعفو، و من تقرب منی شبرا تقربت منه ذراعا، و من تقرب منی ذراعا، تقربت منه باعا، و من أتانی یمشی اتیته هرولة، و من لقینی بقراب الارض خطیئة لا یشرک بی شیئا، لقیته بمثلها مغفرة».

Қоли ибни умр : алоиаҳи фии ғайри алсдқоти ман алҳснот , Фأмои алсдқоти тзоъФи сабъи моӣаҳи заъф ,у қоли қтодаҳ : зикри лнои ани набии аллоҳ ( с ) қол : « алоъмоли сета , Фмўҷбаҳу мӯҷиба ,у музоъафау музоъафа , ва мисли бмсл , Фأмои алмўҷбтони Фмни лақии аллоҳи лои ишрк ба шиӣои дахли алҷнаҳ , ва ман лақии аллоҳи ишрк ба дахли алнор , ва аммо алмзоъФтони ФнФқаҳи алрҷли алии аҳлаи ъушри амсолҳо ,у нафақаи алрҷли фии сиблати аллоҳи сабъи моӣаҳи заъф , ва аммо мисли бмсл , ?фони алъбди азои ҳам бҳснаҳи лами иъмлҳои кутубати воҳида ,у азои ҳам бсиӣаҳи сами амалҳо кутуби сиӣаҳ » .

قال ابن عمر: الایة فی غیر الصدقات من الحسنات، فأما الصدقات تضاعف سبع مائة ضعف، و قال قتاده: ذکر لنا ان نبی اللَّه (ص) قال: «الاعمال ستة، فموجبة و موجبة، و مضاعفة و مضاعفة، و مثل بمثل، فأما الموجبتان فمن لقی اللَّه لا یشرک به شیئا دخل الجنة، و من لقی اللَّه یشرک به دخل النار، و امّا المضاعفتان فنفقة الرجل علی اهله عشر امثالها، و نفقة الرجل فی سبیل اللَّه سبع مائة ضعف، و امّا مثل بمثل، فان العبد اذا همّ بحسنة لم یعملها کتبت واحدة، و اذا همّ بسیئة ثم عملها کتب سیئة».

Ва қоли Сафёни алсўрӣ : лмои нзлт : ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи ъушри أмсолҳо , қол алнабӣ ( с ) задане , Фнзлт : мисли аллазӣнаи инФқўни أмўолҳми фии сиблати аллоҳи кмсли ҳубаи алоиаҳ . Қол : « ё раб зад умматӣ , » Фнзлт : ман зои алзии иқрзи аллоҳи қрзои ҳуснои ФизоъФаҳ ?

و قال سفیان الثوری: لما نزلت: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها، قال النبی (ص) زدنی، فنزلت: مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ الایة. قال: «یا رب زد امتی،» فنزلت: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ؟

Алоиаҳ . Қол : ё раб зад أмтӣ , Фнзлт : إнмои иўФии алсобрўни أҷрҳми бғири ҳисоб ,у қил : ман ҷоءи болоямони Фқди ҷоءи бъшри ҳасанот ,у ҳаии алмзкўраҳи фии қавлаи таъолӣ : إни алмуслимӣну алмслмоти алоиаҳ , ва гуфтаанд : маънӣ тазъиф онаст ки аъмоли бандаи имрӯз дар сарои амали яке яке нависанд , аммо фардо дар сарои ҷазои раб алъзаҳ гуяд : бандаи ман ! кам ттмнии алии тоътки ман алсўоб ? чанд хоҳӣ ки турои даҳум аз савоби амали хеш ? чандон ки банда хоҳад раби алъзаҳи бФзли худ даҳ чандон ки банда хоҳад диҳад бсзои худ ,у аллоҳи бсзои худ бФзл худ диҳад . Якеро даҳ чандон ки банда хоҳад диҳад , чунон ки гуфт : фалаи ъушри أмсолҳо .

الایة. قال: یا رب زد أمتی، فنزلت: إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ، و قیل: من جاء بالایمان فقد جاء بعشر حسنات، و هی المذکورة فی قوله تعالی: إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ الایة، و گفته‌اند: معنی تضعیف آنست که اعمال بنده امروز در سرای عمل یکی یکی نویسند، اما فردا در سرای جزا رب العزة گوید: بنده من! کم تتمنّی علی طاعتک من الثواب؟ چند خواهی که ترا دهم از ثواب عمل خویش؟ چندان که بنده خواهد رب العزة بفضل خود ده چندان که بنده خواهد دهد بسزای خود، و اللَّه بسزای خود بفضل خود دهد. یکی را ده چندان که بنده خواهد دهد، چنان که گفت: فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها.

Дайгариро азъоФ музоъафа диҳад , чунон ки гуфт : ФизоъФаҳи ?лаи أзъоФои касӣра ,у ҳикмат дар онкии ман ҷоء болҳснаҳ гуфт , ва нагуфт « ман амали болҳснаҳ » онаст ки : ин лафз шомиласт бар ақволу афъолу асрор ,у лафзи амали ҷуз бар аъмол науфтад ,у ҳасаноти бандаи ҳам қавл забонаст , ва ҳам амали арқон , ва ҳам нияти дил ,у ҳама дар таҳти ҷоء болҳснаҳ шавад , ва низ на ҳар ки амал кард мақбул омаду шоиста ,у бқёмти расида ,у савоб он ёфта . Пас кор он дорад ки бқёмти баради шоистау пазируфтау буи наҷот ёфта .

دیگری را اضعاف مضاعفه دهد، چنان که گفت: فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً، و حکمت در آنکه مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ گفت، و نگفت «من عمل بالحسنة» آنست که: این لفظ شامل است بر اقوال و افعال و اسرار، و لفظ عمل جز بر اعمال نیفتد، و حسنات بنده هم قول زبان است، و هم عمل ارکان، و هم نیّت دل، و همه در تحت جاءَ بِالْحَسَنَةِ شود، و نیز نه هر که عمل کرد مقبول آمد و شایسته، و بقیامت رسیده، و ثواب آن یافته. پس کار آن دارد که بقیامت برد شایسته و پذیرفته و بوی نجات یافته.

Мардии фарои шайх алислом гуфт : худоӣ аз ту ибодати бпзирод ( 1 ) . Шайх алислом гуфт : магӯӣ чунин , ки ӯ агар хоҳад бипазирад , ва он гуҳ бхсмон диҳад . Чунин гӯй : худои туро бпзирод ( 1 ) то аз рустагон бошем . Ва гуфтаанд ки ин тазъифи ҳасаноти хосияти уммат Муҳамадаст , ки эшон дайн ки пазируфтанд брзо пазируфтанд на бкроҳит , ва умматҳои пешинаи дайн бкроҳит пазируфтанд . На бинии қавми Мӯсо ки то кӯҳ бар сари эшон бндоштнд , дайни ҳақу китоби худо қабул накарданд ,у злки фии қавлаи таъолӣ :у إзи нтқнои алҷбли Фўқҳми алоиаҳ ,у назири алоиаҳи қавлаи ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи хайри минҳо . Қил : фӣаи тақдиму таъхир , яъне : фалаи минҳои хайр ,у қил : яъне бзлки алозъоФ ,у ҳаии хайри ?ла , ази лои мтмъи ллхсўми фии алозъоФ ,у анмои тмъҳми фии амали алъбд ,у лони алтоъаҳи алии истеҳқоқи алъбд ,у алозъоФи алии истеҳқоқи алрб ,у қил : « фалаи хайри минҳо » яъне ризвони аллоҳ , иқўли аллоҳи таъолӣ :у ризвони ман аллоҳи أкбр .

مردی فرا شیخ الاسلام گفت: خدای از تو عبادت بپذیراد (۱). شیخ الاسلام گفت: مگوی چنین، که او اگر خواهد بپذیرد، و آن گه بخصمان دهد. چنین گوی: خدای تو را بپذیراد (۱) تا از رستگان باشیم. و گفته‌اند که این تضعیف حسنات خاصیت امت محمّد است، که ایشان دین که پذیرفتند برضا پذیرفتند نه بکراهیت، و امتهای پیشینه دین بکراهیت پذیرفتند. نه بینی قوم موسی که تا کوه بر سر ایشان بنداشتند، دین حق و کتاب خدا قبول نکردند، و ذلک فی قوله تعالی: وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ الایة، و نظیر الایة قوله مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها. قیل: فیه تقدیم و تأخیر، یعنی: فله منها خیر، و قیل: یعنی بذلک الاضعاف، و هی خیر له، اذ لا مطمع للخصوم فی الاضعاف، و انما طمعهم فی عمل العبد، و لان الطاعة علی استحقاق العبد، و الاضعاف علی استحقاق الرب، و قیل: «فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها» یعنی رضوان اللَّه، یقول اللَّه تعالی: وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ.

Қавла : қул إннии ҳдонии рабии إлии сироти мустақӣм яъне : дайни алислом . Он гуҳ тафсир кард , гуфт : динои қимо яъне мустақиман алии нҳоиаҳи алостқомаҳ . Ибни касӣру абӯи Амру нофеъи қимо бтшдид хонанд . Боқии қимои бтхФиФ . Қайи масдараст ҳамчун кибру сғр , яъне динои зои қайи эй зои астқомаҳи тома . Қайии бўзни Фиъли бноء маболиғатаст дар васфи истиқомат , яъне бенҳоят истиқоматаст ин дайн , ва бар камоли ростӣ . Ҳукми он собит , шарҳи он лозим .

قوله: قُلْ إِنَّنِی هَدانِی رَبِّی إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ یعنی: دین الاسلام. آن گه تفسیر کرد، گفت: دِیناً قِیَماً یعنی مستقیما علی نهایة الاستقامة. ابن کثیر و ابو عمرو و نافع قیما بتشدید خوانند. باقی قیما بتخفیف. قیم مصدر است همچون کبر و صغر، یعنی دینا ذا قیم ای ذا استقامة تامة. قیّم بوزن فیعل بناء مبالغت است در وصف استقامت، یعنی بنهایت استقامت است این دین، و بر کمال راستی. حکم آن ثابت، شرح آن لازم.

Насх дар шароеъи он раво на ,у ботилро бидон роҳ на ,у асли он се чизаст : китобу суннату иҷмоъ , китоби худоу суннати Мустафоу иҷмоъи мусулмонон . Китоб ва суннат онанд ки раби алъзаҳ дар як оят ҷамъ кард :у أнзлнои إлики аззикри лтбини ллнос мо назул إлиҳм , ва иҷмоъ онаст ки гуфт ҷли ҷалола :у итбъи ғайри сиблати алмؤмнин . Ин сиблати муъминон иҷмоъаст . Ҳар ки хрқ иҷмоъ кунад , китобу суннатро рад кард , ва ҳар ки китобу суннатро рад кард , аз дайни ислом берун шуд .

نسخ در شرایع آن روا نه، و باطل را بدان راه نه، و اصل آن سه چیز است: کتاب و سنت و اجماع، کتاب خدا و سنت مصطفی و اجماع مسلمانان. کتاب و سنت آنند که رب العزة در یک آیت جمع کرد: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ، و اجماع آنست که گفت جل جلاله: وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ. این سبیل مؤمنان اجماع است. هر که خرق اجماع کند، کتاب و سنت را رد کرد، و هر که کتاب و سنت را رد کرد، از دین اسلام بیرون شد.

1 алиф : бпзиро .

۱ الف: بپذیرا.

Динои қимо зҷоҷ гуфт : динои насби алии алмФъўл ба , яъне ърФнии дино ,у қили маъноа : атбъўои динои қимоу алзмўаҳ . Ва қимои насби алии алвасф . Млаҳи насби алии албдл , ҳниФои насби алии улҳол , яъне фии ҳоли ҳниФитаҳу истиқомата . Ва дайни исломро бмлти иброҳӣми васф кардан аз онаст то халқ дар он рағбат беш кунанд , ки ҳамаи аҳли дайнҳо дар арабу аҷами иброҳӣмро бузург доранд ,у динӣ ки буи мансӯб бошад дар он рағбати намоянд .

دِیناً قِیَماً زجاج گفت: دینا نصب علی المفعول به، یعنی عرّفنی دینا، و قیل معناه: اتبعوا دینا قیما و الزموه. و قیما نصب علی الوصف. مِلَّةَ نصب علی البدل، حَنِیفاً نصب علی الحال، یعنی فی حال حنیفیته و استقامته. و دین اسلام را بملت ابراهیم وصف کردن از آن است تا خلق در آن رغبت بیش کنند، که همه اهل دینها در عرب و عجم ابراهیم را بزرگ دارند، و دینی که بوی منسوب باشد در آن رغبت نمایند.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) кони азои асбҳи иқўл : « асбҳнои алии Фитраи алислому калимаи алохлосу млаҳи абинои иброҳӣми ҳниФо ва мо кони мушрикин » .

روی ان النبی (ص) کان اذا اصبح یقول: «اصبحنا علی فطرة الاسلام و کلمة الاخلاص و ملة ابینا ابراهیم حنیفا و ما کان مشرکین».

Қул إни слотӣу наскӣ эй ибодатӣ . Зҷоҷ гуфт : маънӣ « наск » ихлосаст дар ибодат , иқол : фалони носк эй обиди ллаҳи ъзу ҷл , ғайри мушрик ба . Аз нсикаҳ гирифтаанд ,у ҳаии алнқраҳи алмзобаҳи алмсФоаҳи ман кули хилт , ва гуфтаанд : нсикаҳ қурбонаст ,у наск збоиҳаст дар ҳаҷу умра . Ва маҳёии қроءти оммаи қроءи бФтҳ ёءаст , магари нофеъ ки бскўн ёء хонд . Иқўл : ҳўи иҳиинӣу ҳўи имитнӣ ,у анои атўҷаҳи бслотӣу соири алмноски илои аллоҳи ъзу ҷл , лои илои ғайра . Қол ӣмон : маҳёии болъмли алсолҳ ,у мамотии азои мати алии алоямони ллаҳи раби Алъоламин раби алҷну алонс ,у Алъолами кулҳо .

قُلْ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی ای عبادتی. زجاج گفت: معنی «نسک» اخلاص است در عبادت، یقال: فلان ناسک ای عابد للَّه عز و جل، غیر مشرک به. از نسیکه گرفته‌اند، و هی النقرة المذابة المصفاة من کل خلط، و گفته‌اند: نسیکه قربان است، و نسک ذبایح است در حج و عمره. وَ مَحْیایَ قراءت عامه قراء بفتح یاء است، مگر نافع که بسکون یاء خواند. یقول: هو یحیینی و هو یمیتنی، و انا اتوجه بصلاتی و سائر المناسک الی اللَّه عز و جل، لا الی غیره. قال یمان: محیای بالعمل الصالح، و مماتی اذا متّ علی الایمان لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ رب الجن و الانس، و العالم کلها.

Лои шарики ?лау бзлк أмрт мегуяд : зиндагонии ман дар ибодату тоъат ,у маргии ман бар имону шаҳодат , бтўФиқу ҳидоят худоаст . Маро бидон роҳ намӯд , ва маро бидон фармуд . Ва أнои أўли алмуслимӣн ва ман аввали мусулмонам аз ин уммат ва дарин замон ,у қил :у анои аввали ман астҳқи ҳозои алосм .

لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ میگوید: زندگانی من در عبادت و طاعت، و مرگی من بر ایمان و شهادت، بتوفیق و هدایت خدا است. مرا بدان راه نمود، و مرا بدان فرمود. وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ و من اول مسلمانم از این امت و درین زمان، و قیل: و انا اول من استحق هذا الاسم.

Қул أи ғайри аллоҳи ин оят ҷавобаст мушрикони Қурайшро ки миёни хешу миёни ваии нисфи мисохтнд дар дайн , ва ммолот мехостанд , ки ӯ боишон гароед бчизӣ , то эшон бо ӯ гроинди бчизӣ , чунон ки гуфт : вдўои луи тдҳни Фидҳнўн . Мегуяд : эй Муҳамад : эшонро ҷавоби даҳ : أи ғайри аллоҳи أбғии рибо эй атхзи рибоу ҳўи раби кули шайъи ءи фии алсмоўоту фии аларз . Ҷуз аз аллоҳ худоӣ ҷӯям ,у дайгариро бмъбўдии писандам ,у бхдоиии гирам ? ! ва аллоҳаст ки худовандаст ҳар чизро ки онро худованд хонанд , худои ҳама худовандонаст ,у офаридагор ҳамагонаст ,у кирдигори ҷаҳон ва ҷаҳонёнаст .

قُلْ أَ غَیْرَ اللَّهِ این آیت جواب است مشرکان قریش را که میان خویش و میان وی نصف میساختند در دین، و ممالات میخواستند، که او بایشان گراید بچیزی، تا ایشان با او گرایند بچیزی، چنان که گفت: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ. میگوید: ای محمّد: ایشان را جواب ده: أَ غَیْرَ اللَّهِ أَبْغِی رَبًّا ای اتخذ ربا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فی السماوات و فی الارض. جز از اللَّه خدایی جویم، و دیگری را بمعبودی پسندم، و بخدایی گیرم؟! و اللَّه است که خداوند است هر چیز را که آن را خداوند خوانند، خدای همه خداوندان است، و آفریدگار همگان است، و کردگار جهان و جهانیان است.

Ва лои тксби кули нафаси إлои алайҳои лои тҷнии нафаси знбои алои ахзат ба . Ва лои тзри возраҳи визри أхрии ин ҷавоби валид муғирааст , ки гуфта буд : атбъўои сиблатии аҳмли аўзоркм . ӯро ҷавоб доданд ки : лои иҳмли аҳади ҷноиаҳи ғайра , ҳатто лои иؤохз ба алҷонӣ .

وَ لا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَیْها لا تجنی نفس ذنبا الّا اخذت به. وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری‌ این جواب ولید مغیره است، که گفته بود: اتّبعوا سبیلی احمل اوزارکم. او را جواب دادند که: لا یحمل احد جنایة غیره، حتّی لا یؤاخذ به الجانی.

Сами إлии рбкми мрҷъкми ин ваъидаст , Финбӣкми бмои кантами фӣа яъне фии аддӣн тхтлФўн гуфтаанд : ин ихтилофи эшон ихтилофаст дар кори Муҳамад ва дар қуръон .

ثُمَّ إِلی‌ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ این وعید است، فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِیهِ یعنی فی الدین تَخْتَلِفُونَ گفته‌اند: این اختلاف ایشان اختلاف است در کار محمد و در قرآن.

Қавмӣ гуфтанд : соҳираст . Қавмӣ гуфтанд : шоир . Қавмӣ гуфтанд : маҷнӯн , ва дар қуръон ҳамчунин тайифа Эй гуфтанд : أсотири алأўлин . Қавмӣ гуфтанд : « إни ҳозои إлои саҳари иؤср . إни ҳозои إлои қавли албшр » .

قومی گفتند: ساحر است. قومی گفتند: شاعر. قومی گفتند: مجنون، و در قرآن همچنین طایفه‌ای گفتند: أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ. قومی گفتند: «إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ. إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ».

Ва ҳўи алзии ҷълкм ё Муҳамад ! хлоӣФи аломми алмозиаҳи фии аларзи бأни аҳлкҳму أўрскми аларзи бъдҳм . Ҳамонаст ки онҷо гуфт : أни алأрзи ирсҳои ибодии алсолҳўн ,у қил : хлоӣФи алأрз эй суккони аларзи бадали алҷн ,у қил : ихлФи аҳли кули асри ман кони қибла . Халифаи омада буд аз пас пешинае ,у хлоӣФ ҷамъаст ксҳиФаҳу сҳоӣФ ,у сафинау сФоӣн ,у всиФаҳу всоӣФ .

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ یا محمد! خَلائِفَ الامم الماضیة فی الارض بأن اهلکهم و أورثکم الارض بعدهم. همانست که آنجا گفت: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ، و قیل: خَلائِفَ الْأَرْضِ ای سکان الارض بدل الجن، و قیل: یخلف اهل کل عصر من کان قبله. خلیفه آمده بود از پس پیشینه‌ای، و خلائف جمع است کصحیفة و صحائف، و سفینة و سفائن، و وصیفة و وصائف.

Се кас онанд ки хилофатро номзаданд дар қуръон : яке одам , дигари Довӯд , сдигри абӯи бикри садиқ . Одамро гуфт : إнии ҷоъили фии алأрзи Халифа . Довӯдро гуфт : إнои ҷълноки Халифаи фии алأрз . Абӯи бикрро гуфт : листхлФнҳми фии алأрз . Одами Халифа буд Иблиси дарав таън кард ,у ҳасади барад . Хилофат бо одам бимонаду Иблиси блънти бози гашт : «у إни алейк лаънатӣ » . Довӯди Халифа буд . Ҷуҳудони дарав таън карданд . Хилофати вайро бимонад ,у ҷуҳудон малъун шуданд . Лаъни аллазӣнаи кФрўои ман банӣ إсроӣили алоиаҳи бӯи бикри Халифа буд , рофизён бирав таън карданд , хилофат ӯро бимонад ,у рофизӣ блънт бимонад дарин ҷаҳон ва дар он ҷаҳон , чунон ки гуфт : « лънўои фии алднёу алохраҳ .

سه کس آنند که خلافت را نامزدند در قرآن: یکی آدم، دیگر داود، سدیگر ابو بکر صدیق. آدم را گفت: إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً. داود را گفت: إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ. ابو بکر را گفت: لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ.آدم خلیفه بود ابلیس درو طعن کرد، و حسد برد. خلافت با آدم بماند و ابلیس بلعنت باز گشت: «وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی». داود خلیفه بود. جهودان درو طعن کردند. خلافت وی را بماند، و جهودان ملعون شدند. لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ الایة بو بکر خلیفه بود، رافضیان برو طعن کردند، خلافت او را بماند، و رافضی بلعنت بماند درین جهان و در آن جهان، چنان که گفت: «لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ.

Ва рафъи бъзкми фавқи баъз дараҷот мегуяд : шуморо бардошти зибри якдигари бдрҷҳо , якеро бадонаш , якеро бнсбт , якеро бимол , якеро бшрФ , якеро басӯрат , якеро бсўт , якеро бқўт . Либлўкм эй : либтликми Фимои аътокм , лихбркми Фимои рзқкм , то шуморо биёзмоед бони неъмату рӯзӣ ки шуморо дод , то шакур ёбад шуморо ё кФўр , мутӣъ ё осӣ . Он гуҳ гуфт : агар осӣ шавед сариъи алъқоб ва агар мутӣъ шавед ғафур раҳимам . Сариъ алъқоб гуфт , ва ин уқубат бқёмт хоҳад буд , яъне ки қиёмат наздикаст ,у растохез базӯдӣ хоҳад буд ,у лиҳозои қоли таъолӣ : إнҳми ирўнаҳи бъидо ва нароҳ қрибо ,у қол : мо أмри алсоъаҳи إлои клмҳи албсри أўи ҳўи أқрб .

وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ میگوید: شما را برداشت زبر یکدیگر بدرجها، یکی را بدانش، یکی را بنسبت، یکی را بمال، یکی را بشرف، یکی را بصورت، یکی را بصوت، یکی را بقوت. لِیَبْلُوَکُمْ ای: لیبتلیکم فیما اعطاکم، لیخبرکم فیما رزقکم، تا شما را بیازماید بآن نعمت و روزی که شما را داد، تا شکور یابد شما را یا کفور، مطیع یا عاصی. آن گه گفت: اگر عاصی شوید سریع العقاب و اگر مطیع شوید غفور رحیم‌ام. سَرِیعُ الْعِقابِ گفت، و این عقوبت بقیامت خواهد بود، یعنی که قیامت نزدیک است، و رستاخیز بزودی خواهد بود، و لهذا قال تعالی: إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً وَ نَراهُ قَرِیباً، و قال: ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ.