Қавлаи таъолӣ : қул أи ғайри аллоҳи أтхзи влёи нузули ин ояти бон буд ки кофарони Қурайши расӯл ( с )ро даъват карданд бо дайни падарони хеш , раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод ки : ё Муҳамад ! эшонро бигӯ ки ҷуз аз аллоҳи худои гирами бмъбўдӣ ? ё кирдигорӣ шиносам бакори ронӣ ? ё мавлоеи писандами бнгҳбонӣ ? яъне накунам ин , ва напасандам чунин , ки кирдигору офаридагори осмонҳо ва замин худост . « фотири алсмоўоту алأрз » эй холқҳмои абтдоءу аншоء . Ва ҳақиқати фитрати абтдоء хилқатаст . Ибн аббос гуфт : маънӣ фитрат намедонистам , то он гуҳ ки ду аъробӣ хусумат гирифтанд дар чоҳӣ , яке гуфт : анои фитратҳо , яъне أншأти ҳафрҳо абтдоء , Фълмти анаи мубтадии алхалқа , ва манеҳ

قوله تعالی: قُلْ أَ غَیْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا نزول این آیت بآن بود که کافران قریش رسول (ص) را دعوت کردند با دین پدران خویش، رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد که: یا محمد! ایشان را بگو که جز از اللَّه خدای گیرم بمعبودی؟ یا کردگاری شناسم بکار رانی؟ یا مولایی پسندم بنگهبانی؟ یعنی نکنم این، و نپسندم چنین، که کردگار و آفریدگار آسمانها و زمین خداست. «فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ای خالقهما ابتداء و انشاء. و حقیقت فطرت ابتداء خلقت است. ابن عباس گفت: معنی فطرت نمی دانستم، تا آن گه که دو اعرابی خصومت گرفتند در چاهی، یکی گفت: انا فطرتها، یعنی أنشأت حفرها ابتداء، فعلمت انه مبتدی الخلقة، و منه‌

Қавл алнабӣ ( с ) : « кули мавлуди иўлди алии алФтраҳ » .

قول النبی (ص): «کل مولود یولد علی الفطرة».

Дарин хабар ашколӣасту ғмўзӣ , ки ло бадаст кашфи он кардан ,у пардаи ғмўз аз рӯй он баргирафтан ,у баён кардан , ва он онаст ки бнздики аҳли қадари фитрати дарин хабари бмънии дайн ва исломаст , бқўли эшон ин мноқзаст мари онро ки Мустафо ( с ) гуфт : « алшқии ман шқии фии батни ИМА ,у алнтФаҳи азои анъқдти баъси аллоҳи илоҳо маликои иктби аҷалау ризқа ,у шқӣ ӯ Саид ,у анаи масҳи зуҳри одам , Фқбзи қабза , Фқол : илои алҷнаҳи брҳмтӣ ,у қабзи ахрии Фқоли илои алнору лои аболӣ » .

درین خبر اشکالی است و غموضی، که لا بد است کشف آن کردن، و پرده غموض از روی آن برگرفتن، و بیان کردن، و آن آنست که بنزدیک اهل قدر فطرت درین خبر بمعنی دین و اسلام است، بقول ایشان این مناقض است مر آن را که مصطفی (ص) گفت: «الشقی من شقی فی بطن امه، و النطفة اذا انعقدت بعث اللَّه الیها ملکا یکتب اجله و رزقه، و شقی او سعید، و انه مسح ظهر آدم، فقبض قبضة، فقال: الی الجنة برحمتی، و قبض اخری فقال الی النار و لا ابالی».

Ва бмзҳби аҳли суннати ӣнҷои бҳмди аллоҳи ҳеҷ таноқуз нест , аз баҳри онкии маънии фитрат на исломаст ки эшон мигўинд , балки абтдоء хилқатаст , қоли аллоҳи таъолӣ : фотири алсмоўоту алأрз эй мбдءҳоу мншӣҳо ,у қоли таъолӣ : фитрати аллоҳи алтии Фитри анноси алайҳо эй халқаи аллоҳи алтии халқи анноси алайҳои фии алобтдоء . Ва он фитрати он аҳдаст ки рӯзи мисоқ бар фарзандон одам гирифт , ва гуфт : « أи лсти брбкм » ? эшон гуфтанд : « балӣ » . Акнӯн ҳар фарзанд ки дар ин олам бавуҷуд ояд , бар ҳукми он иқрор аввал ояд , ва мақар бошад ки ӯро сонеъӣ ва мудаббирӣаст , ҳар чанд ки ӯро баномӣ дигар мехонд , ё ғайр ӯро май пурситад . Дар асли сонеъ хилоф нест , иқўли аллоҳи таъолӣ :у лӣни сأлтҳми ман хлқҳми лиқўлни аллоҳ . Хилоф дар сифат меуфтад , баъзе мари сонеъро сифат кунанд бчизӣ ки на сазоӣ вай онаст , ва баъзе ғайр ӯро мепарастанд то сабаби тақрйви эшон буд буи , ва баъзе ғайри сонеъи бсонъ азоФт мекунанд чун зану фарзанди таъолии аллоҳи ани ҷамеъи злки ълўои кбиро .

و بمذهب اهل سنت اینجا بحمد اللَّه هیچ تناقض نیست، از بهر آنکه معنی فطرت نه اسلام است که ایشان میگویند، بلکه ابتداء خلقت است، قال اللَّه تعالی: فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ای مبدءها و منشئها، و قال تعالی: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها ای خلقة اللَّه التی خلق الناس علیها فی الابتداء. و آن فطرت آن عهد است که روز میثاق بر فرزندان آدم گرفت، و گفت: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ»؟ ایشان گفتند: «بلی». اکنون هر فرزند که در این عالم بوجود آید، بر حکم آن اقرار اول آید، و مقر باشد که او را صانعی و مدبری است، هر چند که او را بنامی دیگر میخواند، یا غیر او را می‌پرستد. در اصل صانع خلاف نیست، یقول اللَّه تعالی: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ. خلاف در صفت می‌افتد، بعضی مر صانع را صفت کنند بچیزی که نه سزای وی آنست، و بعضی غیر او را می‌پرستند تا سبب تقریب ایشان بود بوی، و بعضی غیر صانع بصانع اضافت میکنند چون زن و فرزند تعالی اللَّه عن جمیع ذلک علوا کبیرا.

Акнӯн ҳар мавлуд ки андарин олам , мегуяд бар он аҳду мисоқу гуфтор аввал меояд , ки он рӯз гуфт : балӣ , ва азинҷо гуфт Мустафо ( с ) ҳикоят аз кирдигори ҷли ҷалола ва ъам нўолаҳ ки : « хилқати ибодии ҳнФоء , Фأҳолтҳми алшётини ани динҳм , сами тҳўди алиҳўди абноءҳм ,у тмҷси алмҷўси абноءҳм , эй иълмўнҳми злк » .

اکنون هر مولود که اندرین عالم، می‌گوید بر آن عهد و میثاق و گفتار اول می‌آید، که آن روز گفت: بلی، و ازینجا گفت مصطفی (ص) حکایت از کردگار جل جلاله و عم نواله که: «خلقت عبادی حنفاء، فأحالتهم الشیاطین عن دینهم، ثم تهوّد الیهود ابناءهم، و تمجّس المجوس ابناءهم، ای یعلّمونهم ذلک».

Мегуяд : ман бандагонро бар ҳукми иқрори аввали офаридам , шаётини эшонро аз дайни биФкнднд . Ҷуҳудони мари писарони худро ҷуҳудӣ меомӯзанд ,у габрон ҳамчунин писаронро габрӣ меомӯзанд , ва аз он иқрору аҳд мебар гардонанд . Ҷуҳуди фарзанди хешро ҷуҳудӣ омӯзад , аммо ҷуҳуд накунад ,у натавонад , балки худои ъзу ҷли вайро ҷуҳуд кард дар азал ,у тарсоу мушрики ҳам чунон .

میگوید: من بندگان را بر حکم اقرار اول آفریدم، شیاطین ایشان را از دین بیفکندند. جهودان مر پسران خود را جهودی می‌آموزند، و گبران همچنین پسران را گبری می‌آموزند، و از آن اقرار و عهد می‌بر گردانند. جهود فرزند خویش را جهودی آموزد، اما جهود نکند، و نتواند، بلکه خدای عز و جل وی را جهود کرد در ازل، و ترسا و مشرک هم چنان.

Ва бидон ки он балии гуфтани рӯзи мисоқи иқрорӣ муҷаррадаст , ки бидон иқрори андари дунёи ҳукмӣ лозим наёяд ,у сабаб савоб набошад , на бинӣ ки атфоли мушриконро андари дунёи ҳукми падарон ва модаронаст андари дайни кофарӣ ? ки фарзандонро аз эшон ҷудо накунанд , ва чун бимирад бар вай намоз накунанд , ва чун бадасти молик мусулмонон уфтад бҳкми бардагӣ ӯро ҳукми дайн молик диҳанд , ва бар вай намоз кунанд чун бимиради бзоҳри ҳукм , ва дар кофарӣу муъминии ваии худоиро илмасту бас , қол алнабӣ ( с ) « аълами бмои конўои омилин » .

و بدان که آن بلی گفتن روز میثاق اقراری مجرد است، که بدان اقرار اندر دنیا حکمی لازم نیاید، و سبب ثواب نباشد، نه بینی که اطفال مشرکان را اندر دنیا حکم پدران و مادران است اندر دین کافری؟ که فرزندان را از ایشان جدا نکنند، و چون بمیرد بر وی نماز نکنند، و چون بدست مالک مسلمانان افتد بحکم بردگی او را حکم دین مالک دهند، و بر وی نماز کنند چون بمیرد بظاهر حکم، و در کافری و مؤمنی وی خدای را علم است و بس، قال النبی (ص) «اعلم بما کانوا عاملین».

Ва ҳўи итъм эй ҳўи ирзқи алхлқ , кқўлаҳ : « ибсти алрзқи лмни ишоءу иқдр » .

وَ هُوَ یُطْعِمُ ای هو یرزق الخلق، کقوله: «یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ».

«у лои итъм » эй лои ирзқ , кқўлаҳ : « мо أрид манеҳам ман ризқ ва мо أриди أни итъмўн » қтибӣ гуфт : маъноа мо аред ани итъмўои аҳдои ман халқӣ , лони ман атъми аҳдои ман ъёлки Фқди أтъмк .

«وَ لا یُطْعَمُ» ای لا یرزق، کقوله: «ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ» قتیبی گفت: معناه ما ارید ان یطعموا احدا من خلقی، لان من اطعم احدا من عیالک فقد أطعمک.

Қул إнии أмрти أни أкўни أўли ман أслм эй аввали ман ахлси алъбодаҳи фӣаи ман аҳли замона ,у лои ткўнн эй :у қилу лои ткўнни ман алмшркин яъне лои ткўнни маъаи мушрикии аҳли Маккаи алии динҳм .

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ای اول من اخلص العبادة فیه من اهل زمانه، وَ لا تَکُونَنَّ ای: و قیل وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ یعنی لا تکونن مع مشرکی اهل مکة علی دینهم.

Қул إнии أхоФи إни ъсити рабии Фъбдти ғайраи азоби явми азиму ҳўи явми алқёмаҳ . Ман исрФи бФтҳ ё қроءти Ҳамза ва ксоиӣасту абӯи бикр аз ъосм , яъне : исрФи аллоҳи анҳу алъзоби иўмӣз . Боқии бзм ёу фатҳро хонанд , яъне : ман исрФи алъзоби анҳу иўмӣз . Мегуяд : ҳар ки худои таъолӣ аз ваии азоби бгрдонид дар он рӯзи қиёмат , худои таъолӣ бар худ воҷиб кард ки бар вай раҳмат кунад ,у вайро биёмурзад , ва ббҳшт фиристад ,у злки алФўзи улмубин яъне Фозўои болҷнаҳ ,у наҷвои ман алнор ,у ҳўи алзФри аззоҳир .

قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی فعبدت غیره عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ و هو یوم القیامة. مَنْ یُصْرَفْ بفتح یا قراءت حمزه و کسایی است و ابو بکر از عاصم، یعنی: یصرف اللَّه عنه العذاب یومئذ. باقی بضم یا و فتح را خوانند، یعنی: من یصرف العذاب عنه یومئذ. میگوید: هر که خدای تعالی از وی عذاب بگردانید در آن روز قیامت، خدای تعالی بر خود واجب کرد که بر وی رحمت کند، و وی را بیامرزد، و ببهشت فرستد، وَ ذلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ یعنی فازوا بالجنة، و نجوا من النار، و هو الظفر الظاهر.

Ва إни имсски аллоҳи бзри зри ӣнҷо беморӣасту дарвешӣу дармондагии баҳри блоӣӣ . Мегуяд : агар аз ин анвоъи балои чизе бтў расад касро нест ,у натавонад ки он балоу ранҷи бози баради магари худо , ва агар офиятӣ расад туроу роҳатӣу неъматӣ , нигар то он аз халқ на бинӣ , ки офаридагор он худост ки вай бар ҳама тавоноаст . Ин ояти ҳс бандагонаст бар шукри неъмат ,у эътиқоди доштан , ки ҳар чаҳ неъматаст ҳама мавҳибат худост ,у асбоби он бтқдир худост ,у расонандаи он аз бандагон фаро карда худост . Ва ҳамчунин агар меҳнатӣ ё нқмтӣ расад , аз ҳукми худоу тақдир вай бинад на аз махлуқ , ва ба

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ ضرّ اینجا بیماری است و درویشی و درماندگی بهر بلائی. میگوید: اگر از این انواع بلا چیزی بتو رسد کس را نیست، و نتواند که آن بلا و رنج باز برد مگر خدا، و اگر عافیتی رسد ترا و راحتی و نعمتی، نگر تا آن از خلق نه بینی، که آفریدگار آن خداست که وی بر همه توانا است. این آیت حث بندگان است بر شکر نعمت، و اعتقاد داشتن، که هر چه نعمت است همه موهبت خداست، و اسباب آن بتقدیر خداست، و رساننده آن از بندگان فرا کرده خداست. و همچنین اگر محنتی یا نقمتی رسد، از حکم خدا و تقدیر وی بیند نه از مخلوق، و به‌

Қол алнабӣ ( с ) лаъибади аллоҳи бен аббос : « ё ғулом ! аҳФзи аллоҳи иҳФзк . АҳФзи аллоҳи тҷдаҳи амомк . ТърФи илои аллоҳи фии алрхоء , иърФки фии алшдаҳ ,у азои сأлти Фосӣли аллоҳ ,у азои астънти Фостъни биллоҳ . Қади мзии алқлми бмои ҳўи коӣн , Флўи ҷаҳди алхлоӣқи ани инФъўки бмои лами иқзаҳи аллоҳи лак , лмои қдрўои алайҳ ,у луи ҷҳдўои ани изрўки бмои лами иктбаҳи аллоҳи алейк лмои қдрўои алайҳ ,у ани асттъти ани тъмли болсбри маъаи алиқини ФоФъл ,у ани лами тсттъи Фосбр , ?фони фии алсбри алии мо ткраҳи хирои ксиро . Ва аълами ани алнсри маъаи алсбр ,у أни маъаи алкрби алФрҷ ,у ани маъаи алъсри исро » .

قال النبی (ص) لعبد اللَّه بن عباس: «یا غلام! احفظ اللَّه یحفظک. احفظ اللَّه تجده امامک. تعرف الی اللَّه فی الرخاء، یعرفک فی الشدة، و اذا سألت فاسئل اللَّه، و اذا استعنت فاستعن باللّه. قد مضی القلم بما هو کائن، فلو جهد الخلائق ان ینفعوک بما لم یقضه اللَّه لک، لما قدروا علیه، و لو جهدوا ان یضروک بما لم یکتبه اللَّه علیک لما قدروا علیه، و ان استطعت ان تعمل بالصبر مع الیقین فافعل، و ان لم تستطع فاصبر، فان فی الصبر علی ما تکره خیرا کثیرا. و اعلم ان النصر مع الصبر، و أن مع الکرب الفرج، و ان مع العسر یسرا».

Ва ҳўи алқоҳр эй алқодри алзии лои иъҷзаҳи шайъи ء ,у лои иътози алайҳи шайъи ء ,у лами изли ъолёи лкли шайъи ء , Фҳўи алқоҳри фии алълўи алии халқа , Фҳўи фавқи кули шайъи ء ,у ълои кули шайъи ء , Флои шайъи ء аъло манеҳ . Ва маънии алқҳри алғлбаҳу алохзи ман фавқ , тқўли ахзтҳми қҳро эй ман ғайри рзоҳм ,у иқол : алқоҳри аломри болтоъаҳи ман ғайри ҳоҷа ,у алноҳии ани алмъсиаҳи ман ғайри кроҳиаҳ ,у алмсиби ман ғайри иваз ,у алмъоқби ман ғайри ҳақад , лои итшФии болъқўбаҳ ,у лои итъззи болтоъаҳ . Ва ҳўи алҳким болъдл манеҳ . Фии кули қзоء икўн манеҳ фии халқа , алхбири бмои иъмли халқа , Флои ихФии алайҳи шайъи ءи ман аъмолҳм .

وَ هُوَ الْقاهِرُ ای القادر الذی لا یعجزه شی‌ء، و لا یعتاض علیه شی‌ء، و لم یزل عالیا لکل شی‌ء، فهو القاهر فی العلو علی خلقه، فهو فوق کل شی‌ء، و علا کل شی‌ء، فلا شی‌ء اعلی منه. و معنی القهر الغلبة و الاخذ من فوق، تقول اخذتهم قهرا ای من غیر رضاهم، و یقال: القاهر الآمر بالطاعة من غیر حاجة، و الناهی عن المعصیة من غیر کراهیة، و المثیب من غیر عوض، و المعاقب من غیر حقد، لا یتشفی بالعقوبة، و لا یتعزز بالطاعة. وَ هُوَ الْحَکِیمُ بالعدل منه. فی کل قضاء یکون منه فی خلقه، الْخَبِیرُ بما یعمل خلقه، فلا یخفی علیه شی‌ء من اعمالهم.

Қул أии шайъи ءи أкбри шҳодаҳ муфассирон гуфтанд ки мушрикони Макка аз ин сарону солорон Қурайш гуфтанд : ё Муҳамад ! ту даъвии набувват ва рисолат мекунӣ , ва моро бар динӣ май хуоне ки аз ҷуҳудону тарсоён ки китоб дорон анд пурседем , ва аз кори ту бррсидим , ва гуфтанд : ндонем ӯро , ва нашносем ,у зикри ваии бнздики мо ва дар китоб мо нест . Акнӯн касеро биор ки бар рисолати ту гувоҳӣ диҳад ,у сидқи ту моро маълум гирданд . Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин оят фиристод : қул أии шайъи ءи أкбри шҳодаҳи иқўл эй шайъи ءи афзалу аъзами шҳодаҳ . Инро ду ваҷҳаст аз таъвил : яке онаст ки : қул шҳодаҳ эй шайъи ءи Акбар ? бигӯ чаҳ чизаст ки гувоҳии он муҳимтару азимтар ҳама гувоҳӣаст ? он гуҳ гуфт : қул аллоҳи ҳам ту ҷавоби даҳ , ва бигӯ он чиз аллоҳаст . Дигар ваҷҳ онаст ки : қул أии шайъи ء أкбр бигӯ он чаҳ чизаст ки меҳтару азимтар ҳама чизҳоаст ? он гуҳ ҷавоб дод : шҳодаҳи қул аллоҳ яъне : қул шҳодаҳи аллоҳ . Бигӯ ё Муҳамад ! бгўоҳӣ додан ки он меҳтари чизе аллоҳаст , ва дар ҳар ду таъвили ин шайъи ء аллоҳаст , хештанро шайъ ء хонд , ҳам чунон ки ҷой дигар гуфт : « أми хлқўои ман ғайри шайъи ء » яъне хлқўои ман ғайри холиқ ? яъне офарӣдаи гаштанд бе ҳеҷ чиз ? хештанро дар қуръони ин ду ҷой чиз хонд . Ва ҷҳм Сафавон гуфту асҳоби вай ки : на раво бошад ки аллоҳро шайъи ءи хуоне ,у араб касеро чизе хонанд , чунон ки гӯйанд : мо анат ? чаҳ чизеи ту ? яъне ман анат ? ки касе ту ? ва ин дар қуръон мавҷӯдаст ҷойҳо .

قُلْ أَیُّ شَیْ‌ءٍ أَکْبَرُ شَهادَةً مفسران گفتند که مشرکان مکه از این سران و سالاران قریش گفتند: یا محمد! تو دعوی نبوت و رسالت میکنی، و ما را بر دینی می خوانی که از جهودان و ترسایان که کتاب داران‌اند پرسیدیم، و از کار تو بررسیدیم، و گفتند: ندانیم او را، و نشناسیم، و ذکر وی بنزدیک ما و در کتاب ما نیست. اکنون کسی را بیار که بر رسالت تو گواهی دهد، و صدق تو ما را معلوم گرداند. رب العالمین بجواب ایشان این آیت فرستاد: قُلْ أَیُّ شَیْ‌ءٍ أَکْبَرُ شَهادَةً یقول ای شی‌ء افضل و اعظم شهادة. این را دو وجه است از تأویل: یکی آنست که: قل شهادة ای شی‌ء اکبر؟ بگو چه چیز است که گواهی آن مهمتر و عظیم‌تر همه گواهی است؟ آن گه گفت: قُلِ اللَّهُ هم تو جواب ده، و بگو آن چیز اللَّه است. دیگر وجه آنست که: قُلْ أَیُّ شَیْ‌ءٍ أَکْبَرُ بگو آن چه چیز است که مهتر و عظیم‌تر همه چیزها است؟ آن گه جواب داد: شَهادَةً قُلِ اللَّهُ یعنی: قل شهادة اللَّه. بگو یا محمد! بگواهی دادن که آن مهتر چیزی اللَّه است، و در هر دو تأویل این شی‌ء اللَّه است، خویشتن را شی‌ء خواند، هم چنان که جای دیگر گفت: «أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْ‌ءٍ» یعنی خلقوا من غیر خالق؟ یعنی آفریده گشتند بی هیچ چیز؟ خویشتن را در قرآن این دو جای چیز خواند. و جهم صفوان گفت و اصحاب وی که: نه روا باشد که اللَّه را شی‌ء خوانی، و عرب کسی را چیزی خوانند، چنان که گویند: ما انت؟ چه چیزی تو؟ یعنی من انت؟ که کسی تو؟ و این در قرآن موجود است جایها.

Он гуҳ гуфт : шаҳиди бинӣу бинкм эй Фҳўи шаҳиди бинӣу бинкми бأнии расӯла .

آن گه گفت: شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ ای فهو شهید بینی و بینکم بأنی رسوله.

Ва гуфтаанд : қул аллоҳи алзии ърФтми бأнаҳи холиқи алсмоўоту аларзи ишҳди лии болнбўаҳ . Бигӯ он худоӣ ки шумо мӯътарифед ки офаридагори осмон ва заминаст , бнбўту рисолати ман гувоҳӣ медиҳад ,у гувоҳӣ додани ваии ҳуҷҷатҳои равшанаст ки пайдо карда ,у қуръони мӯъҷиз ки бмни фурӯи фиристода , ва шумо аз овардан як оят мисли он фурӯи монда . Инаст ки гуфт :у أўҳии إлии ҳозои алқуръону қади зуҳри ъҷзкми ани алإтёни боиаҳ мислаи , эй лأхўФкм ё аҳли Маккаи болқрон .

و گفته‌اند: قل اللَّه الذی عرفتم بأنه خالق السماوات و الارض یشهد لی بالنبوة. بگو آن خدای که شما معترفید که آفریدگار آسمان و زمین است، بنبوت و رسالت من گواهی می دهد، و گواهی دادن وی حجتهای روشن است که پیدا کرده، و قرآن معجز که بمن فرو فرستاده، و شما از آوردن یک آیت مثل آن فرو مانده. اینست که گفت: وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ و قد ظهر عجزکم عن الإتیان بآیة مثله، ای لأخوفکم یا اهل مکة بالقرآن.

Ва ман блғ эй ва ман блғи илайҳи алқуръони сўокми ман алъҷм ва ғайриҳам ман аломм .

وَ مَنْ بَلَغَ ای و من بلغ الیه القرآن سواکم من العجم و غیرهم من الامم.

Ва ман блғи ин ман маътӯфаст бо коф ва мем ки дар лонзркмаст . Мегуяд : то огоҳ кунам шуморо ва ҳар ки расад , яъне ҳар ки қуръон буи расед Муҳамад расонандааст бова ва ҳуҷҷат бирав то рӯзи растохез .

وَ مَنْ بَلَغَ این من معطوفست با کاف و میم که در لانذرکم است. میگوید: تا آگاه کنم شما را و هر که رسد، یعنی هر که قرآن بوی رسید محمد رساننده است باو و حجت برو تا روز رستاخیز.

Қол алнабӣ ( с ) : « ман блғаҳи алқуръони Фкأнмои шоФҳтаҳ ба » , сами қрأ : лأнзркм ба ва ман блғ ,у қол ( с ) : « ё аиҳо анноси блғўои анӣу луи ояи ман китоби аллоҳи ?фонаи ман блғтаҳи ояи ман китоби аллоҳи Фқди блғаҳи амри аллоҳ , ахза ӯ тарка » .

قال النبی (ص): «من بلغه القرآن فکأنما شافهته به»، ثمّ قرأ: لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ، و قال (ص): «یا ایها الناس بلغوا عنی و لو آیة من کتاب اللَّه فانه من بلغته آیة من کتاب اللَّه فقد بلغه امر اللَّه، اخذه او ترکه».

Ва қоли Муҳамади бен каъби алқрзӣ : ман блғаҳи алқуръони Фкأнмои раъии мҳмдо ( с ) ва самъ манеҳ . Ва қоли муҷоҳид : ҳисмои иأтии алқуръони Фҳўи доъу ҳўи нзир , сами қрأ : лأнзркм ба ва ман блғ ,у қоли инси бен молик : лмои нзлти ҳзаҳи алоиаҳи кутуби расӯли аллоҳ ( с ) илои касрӣу қайсару алнҷошӣу кули ҷаббори идъўҳми илои аллоҳи ъзу ҷл : лأнзркм ба ва ман блғ . Назираш онаст ки гуфт : ва охирин манеҳам лмои илҳқўои баҳам . Ҷой дигар гуфт : ва ман икФр ба ман алأҳзоб .

و قال محمد بن کعب القرظی: من بلغه القرآن فکأنما رأی محمدا (ص) و سمع منه. و قال مجاهد: حیثما یأتی القرآن فهو داع و هو نذیر، ثم قرأ: لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ، و قال انس بن مالک: لما نزلت هذه الایة کتب رسول اللَّه (ص) الی کسری و قیصر و النجاشی و کل جبار یدعوهم الی اللَّه عز و جل: لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ. نظیرش آنست که گفت: وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ. جای دیگر گفت: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ.

أи إнкми лтшҳдўни أни маъаи аллоҳи ?алааи أхрӣ истифҳомаст бмънии ҷҳду инкор .

أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْری‌ استفهام است بمعنی جحد و انکار.

Он гуҳ гуфт : қул лои أшҳд яъне қул ани шҳдтми антми Флои ашҳади ано , إнмои ҳўи إлаҳи воҳиду إннии барии ءи ммои тшркўн . Аллазӣнаи отиноҳми алкитоби иърФўнаҳи комаи иърФўни أбноءҳми ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : мо аз ҷуҳудон ва тарсоён пурседем ва туро менашносанд , ва гувоҳӣ намедиҳанд , раб Алъоламин гуфт : эшон Муҳамадро нек мешиносанд ,у наъту сифат вай майдонанд , ки дар кутуби хеш хондаанд , вайро чунон шиносанд ки писарони худро дар миёни кӯдакон , пас ҳар ду аҳли китобро наът кард , гуфт : аллазӣнаи хсрўои أнФсҳм яъне ғбнўои анФсҳми фаҳми лои иؤмнўн яъне лои исдқўни бأнаҳи расӯл .

آن گه گفت: قُلْ لا أَشْهَدُ یعنی قل ان شهدتم انتم فلا اشهد انا، إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ. الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ این جواب ایشانست که گفتند: ما از جهودان و ترسایان پرسیدیم و ترا می‌نشناسند، و گواهی نمی‌دهند، رب العالمین گفت: ایشان محمد را نیک می‌شناسند، و نعت و صفت وی میدانند، که در کتب خویش خوانده‌اند، وی را چنان شناسند که پسران خود را در میان کودکان، پس هر دو اهل کتاب را نعت کرد، گفت: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ یعنی غبنوا انفسهم فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ یعنی لا یصدقون بأنه رسول.

Ва ман أзлми ммни аФтрии алии аллоҳ кзбо кист кофартар аз онкӣ бар худои дурӯғи бандад ? ва эшон онанд ки аллоҳ гуфт :у إзои Фълўои фоҳишаи қолўои вҷднои алайҳои обоءноу аллоҳи أмрнои баҳо . أўи кизби боётаҳ ё дурӯғи шуморади суханони вай ? ! ва эшон онанд ки қуръонро гуфтанд асотир алаввалинаст , ё мӯъҷизоти расӯл ( с )ро такзиб карданд ,у дайни вай дурӯғ шимурданд , ва эшон ҷуҳудонанду тарсоён . إнаҳи лои иФлҳи алзолмўн эй лои исъди ман ҷҳди рбўбиаҳи раба ,у кизби русула . Ва явми нҳшрҳми ҷмиъои қроءти ёқӯб бёءаст , яъне : иҳшрҳми аллоҳи ҷмиъои алмؤмну алкоФр ,у алмъбўду алъобд , сам нақавл ллзини أшркўои он рӯз ки раби Алъоламин ҳамаро барангезаду ҳамаро бо ҳам оради ҳам муъмин ва ҳам кофар , ҳам омад ва ҳам маъбуд , ва эшонро савол тавбих кунад , гуяд : ин олҳткми алтии зъмтми фии алднёи анҳо шркоӣӣ ?

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری‌ عَلَی اللَّهِ کَذِباً کیست کافرتر از آنکه بر خدای دروغ بندد؟ و ایشان آنند که اللَّه گفت: وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها. أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ یا دروغ شمارد سخنان وی؟! و ایشان آنند که قرآن را گفتند اساطیر الاولین است، یا معجزات رسول (ص) را تکذیب کردند، و دین وی دروغ شمردند، و ایشان جهودان‌اند و ترسایان. إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ ای لا یسعد من جحد ربوبیة ربه، و کذب رسله. وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً قراءت یعقوب بیاء است، یعنی: یحشرهم اللَّه جمیعا المؤمن و الکافر، و المعبود و العابد، ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا آن روز که رب العالمین همه را برانگیزد و همه را با هم آرد هم مؤمن و هم کافر، هم عامد و هم معبود، و ایشان را سؤال توبیخ کند، گوید: این آلهتکم التی زعمتم فی الدنیا انها شرکائی؟

Куҷоанд он худоёни шумо ки дар дунё даъвӣ кардед ки анбозон мананд ? ва гуфтед ки шафиъони шумо бнздик мананд ?

کجااند آن خدایان شما که در دنیا دعوی کردید که انبازان من‌اند؟ و گفتید که شفیعان شما بنزدیک من‌اند؟

Сами лами ткни Фтнтҳм эй мъзртҳм , эшонро узр набӯд магар онкӣ гӯйанд :у аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин . Ҳамзау ксоиӣу ёқӯби лами икн биё хонанд ,у Фтнтҳми бнсб . Ибни касӣру ибни омиру ҳФси ткн бета хонанд ,у Фтнтҳми брФъ . Боқии ткн бета хонанд ,у Фтнтҳми бнсб . Ва маънии қрءот ҳама яксонаст ,у ҳосили он тавбих кофаронаст бар ширки эшон он кас ки лами икн биё хонд аз баҳри тақдим феъласт бар исм , ваов ки Фтнтҳм брФъ хонд , фитнаи исм нааду қавли хабар , ваов ки бнсб хонд фитнаи хабар нааду қавли исм . Ва порсии фитнаи озмоиш буд ,у таъвили он бар расӣдан буд . Маънӣ онаст ки : сами лами икни ҷавоби Фтнтҳм , эй ҷавоби Фтнтнои аёҳм , посух бар расӣдан мо аз эшон набӯд ҷуз онкӣ гӯйанд :у аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин ,у онҷо ки гуфт :у лои иктмўни аллоҳи ҳдисо маънӣ онаст ки : эшон хоҳанд ки ширки худ аз аллоҳ ниҳон доранд , ва натавонанд , ва пинҳон дошта намонад . Маънии дигар : сами лами ткни Фтнтҳм эй лами икни оқибаи аФттонҳми болоўсон ,у ҳбҳми лҳо , алои ани тбрؤои минҳо ,у қолўоу аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин . Ҳамзау ксоиии рбно бнсб хонанд бар маънии дуо , яъне : ё рбно ! сами қол : анзр яъне аъҷб ё Муҳамад ! ин шигифти нигари Киеви кзбўои алии أнФсҳм ки чун дурӯғ гуфтанд бар хештан дар он тбрӣту тзкит ки карданд !у зли анҳуам яънеу Киеви зли анҳуам ! мо конўои иФтрўн эй икзбўни алии аллоҳи ани маъааи шрико .

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ ای معذرتهم، ایشان را عذر نبود مگر آنکه گویند: وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ. حمزه و کسایی و یعقوب لم یکن بیا خوانند، و فِتْنَتُهُمْ بنصب. ابن کثیر و ابن عامر و حفص تکن بتا خوانند، و فتنتهم برفع. باقی تکن بتا خوانند، و فتنتهم بنصب. و معنی قرءات همه یکسانست، و حاصل آن توبیخ کافران است بر شرک ایشان آن کس که لم یکن بیا خواند از بهر تقدیم فعل است بر اسم، واو که فتنتهم برفع خواند، فتنه اسم نهد و قول خبر، واو که بنصب خواند فتنه خبر نهد و قول اسم. و پارسی فتنه آزمایش بود، و تأویل آن بر رسیدن بود. معنی آنست که: ثم لم یکن جواب فتنتهم، ای جواب فتنتنا ایاهم، پاسخ بر رسیدن ما از ایشان نبود جز آنکه گویند: وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ، و آنجا که گفت: وَ لا یَکْتُمُونَ اللَّهَ حَدِیثاً معنی آنست که: ایشان خواهند که شرک خود از اللَّه نهان دارند، و نتوانند، و پنهان داشته نماند. معنی دیگر: ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ ای لم یکن عاقبة افتتانهم بالاوثان، و حبهم لها، الا ان تبرّؤا منها، و قالوا و اللَّه ربنا ما کنا مشرکین. حمزه و کسایی ربنا بنصب خوانند بر معنی دعا، یعنی: یا ربنا! ثم قال: انْظُرْ یعنی اعجب یا محمد! این شگفت نگر کَیْفَ کَذَبُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ‌ که چون دروغ گفتند بر خویشتن در آن تبرئت و تزکیت که کردند! وَ ضَلَّ عَنْهُمْ یعنی و کیف ضل عنهم! ما کانُوا یَفْتَرُونَ ای یکذبون علی اللَّه ان معه شریکا.

Қоли мақотили бен сулаймон : азои ҷамъи аллоҳи алхлоӣқи явми алқёмаҳу раъии алмшркини маъааи раҳмаи аллоҳу шФоъаҳ алрасул , иқўли бъзҳми лбъз : тъолўои нктми алшрк лълно нанаҷу маъаи аҳли алтўҳид , Фиқўли аллоҳи ?лаам : أини шркоؤкми аллазӣнаи кантами тзъмўн ? Фиқўлўн :у аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин , Фихтми аллоҳи алии аФўоҳҳм ,у ташаҳҳуди ҷўорҳҳми алайҳими болкФр . Флзлки қавла :у лои иктмўни аллоҳи ҳдисо яъне алҷўорҳ . Қоли аллоҳи таъолӣ : ва мо кантами тсттрўни алоиаҳ ,у қоли ъзу ҷл : бали алإнсони алӣ нафса басира яъне кули ҷавориҳи алкоФри алии ҷасадаи болкФри шоҳида .

قال مقاتل بن سلیمان: اذا جمع اللَّه الخلائق یوم القیامة و رأی المشرکین معه رحمة اللَّه و شفاعة الرسول، یقول بعضهم لبعض: تعالوا نکتم الشرک لعلنا ننجو مع اهل التوحید، فیقول اللَّه لهم: أَیْنَ شُرَکاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ؟ فیقولون: وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ، فیختم اللَّه علی افواههم، و تشهد جوارحهم علیهم بالکفر. فلذلک قوله: وَ لا یَکْتُمُونَ اللَّهَ حَدِیثاً یعنی الجوارح. قال اللَّه تعالی: وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ الایة، و قال عز و جل: بَلِ الْإِنْسانُ عَلی‌ نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ یعنی کل جوارح الکافر علی جسده بالکفر شاهدة.