Қавлаи таъолӣ : қул أмри рабии болқсти ин ҷавоб эшонаст ки корҳоеи диданду расмҳое ки дар ҷоҳилияти падарони эшон ниҳода буданд ,у гумони бурданд ки онро оғоз ростаст , ва аз осмони бон фармонаст , гуфтанд : «у аллоҳи أмрнои баҳо » раби Алъоламин он барояшон рад кард , яъне он Фҳшоءаст ,у аллоҳ бФҳшоء нафармоед , балки бъдл фармоед . أмри рабии болқст эй : болъдл . Мегуяд : аллоҳ бидод миФрмоид , бдонстн ҳар чиз бар он ҷой ки ҳаст ,у нгрстни баҳри чизи бони сазо ки ҳаст . Офаридагори бхдоиии доне ,у офарӣдаи ббндгии доне ,у ҳароми бҳромии доне ,у ҳалоли бҳлолии доне ,у мурдори палиди доне .

قوله تعالی: قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ این جواب ایشان است که کارهایی دیدند و رسمهایی که در جاهلیت پدران ایشان نهاده بودند، و گمان بردند که آن را آغاز راست است، و از آسمان بآن فرمان است، گفتند: «وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها» رب العالمین آن برایشان رد کرد، یعنی آن فحشاء است، و اللَّه بفحشاء نفرماید، بلکه بعدل فرماید. أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ ای: بالعدل. میگوید: اللَّه بداد میفرماید، بدانستن هر چیز بر آن جای که هست، و نگرستن بهر چیز بآن سزا که هست. آفریدگار بخدایی دانی، و آفریده ببندگی دانی، و حرام بحرامی دانی، و حلال بحلالی دانی، و مردار پلید دانی.

Ва أқимўо вҷўҳкм ъанд кули масҷиди масҷид эдар суҷудаст . Як қавл онаст ки ҳар ҷо ки бошад дар намоз рӯй фаро каъба кунед , ва гуфтаанд : маънӣ онаст ки дили хеш дар намоз ва дар суҷуд рост доред он касро ки сазои суҷуд шумоаст . Ва адъўаҳи мухлисин ?лаи аддӣн эй : вҳдўаҳу лои тшркўо ба шиӣо . Он гуҳи хитоб бо мункирон баъс гардонид , гуфт : комаи бдأкму лами ткўнўои шиӣои тъўдўни хлқои ҷдидо . Чунон ки набӯдед ва шуморо бёФрид , ҳам чунон бохри шуморо бози офаринад , яъне ҳам бар он сӯрати аввали чунон ки будед , ва гуфтаанд ки : аз шиками модари бараҳна берун омадед бе ҳеҷ чиз , фардо аз хоки бараҳнаи броӣид бе ҳеҷ чиз ( 2 ) .

وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ مسجد ایدر سجود است. یک قول آنست که هر جا که باشد در نماز روی فرا کعبه کنید، و گفته‌اند: معنی آنست که دل خویش در نماز و در سجود راست دارید آن کس را که سزای سجود شما است. وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ای: وحّدوه و لا تشرکوا به شیئا. آن گه خطاب با منکران بعث گردانید، گفت: کَما بَدَأَکُمْ و لم تکونوا شیئا تَعُودُونَ خلقا جدیدا. چنان که نبودید و شما را بیافرید، هم چنان بآخر شما را باز آفریند، یعنی هم بر آن صورت اول چنان که بودید، و گفته‌اند که: از شکم مادر برهنه بیرون آمدید بی‌هیچ چیز، فردا از خاک برهنه برآئید بی‌هیچ چیز (۲).

Ва манеҳ қавл алнабӣ ( с ) : « иҳшри анноси ҳФоаҳи ъроаҳи ғрло ,у аввали ман иксои иброҳӣм ( ъ ) » сами қрأ : комаи бдأнои أўли халқи нъидаҳи въдои ълино .

و منه‌ قول النبی (ص): «یحشر الناس حفاة عراة غرلا، و اول من یکسا ابراهیم (ع)» ثم قرأ: کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا.

Муҷоҳид ва мақотил гуфтанд : комаи бдأкми фии алхлқи шқёу съидои Фкзлки тъўдўни съдоءу أшқёء , яъне ки дар азали шуморо ду фурқати офарид : Фриқои ҳудо яъне ҳдоҳми лдинаҳ ,у Фриқои ҳақ эй ваҷаби алайҳими алзлолаҳи лмои сабақи ман илмаи Фиҳм , ва дар дунёи ҳамон ду фурқат бошад , чунон ки гуфт : Фмнкми кофару мнкми муъмин ,у фардо дар қиёмати ҳамон ду фурқат бар он сифат ки буданд аз хоки бароянд , алмؤмн алӣемонау алмноФқ алӣ нафоқа , ва манеҳ қавла ( с ) « имўти алрҷли алии мо ъоши алайҳу иҳшри алии мо моти алайҳ » .

مجاهد و مقاتل گفتند: کما بدأکم فی الخلق شقیا و سعیدا فکذلک تعودون سعداء و أشقیاء، یعنی که در ازل شما را دو فرقت آفرید: فَرِیقاً هَدی‌ یعنی هداهم لدینه، وَ فَرِیقاً حَقَّ ای وجب عَلَیْهِمُ الضَّلالَةُ لما سبق من علمه فیهم، و در دنیا همان دو فرقت باشد، چنان که گفت: فَمِنْکُمْ کافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ، و فردا در قیامت همان دو فرقت بر آن صفت که بودند از خاک برآیند، المؤمن علی ایمانه و المنافق علی نفاقه، و منه‌ قوله (ص) «یموت الرجل علی ما عاش علیه و یحشر علی ما مات علیه».

Муҳамади бен каъб гуфт ҳар ки дар азал дар хилқати аввал Саид омад дар абад дар хилқати охири ҳам Саид ояд , ва агар чаҳ амали ваии амали аҳли шақоват буд , чунон ки саҳараи фиръавн , ва ҳар ки дар хилқати аввал шқӣ омад , дар хилқати охири ҳам шқӣ ояд агар чаҳ амали ваии амали аҳл саодат бошад ҳамчун Иблис .

محمد بن کعب گفت هر که در ازل در خلقت اول سعید آمد در ابد در خلقت آخر هم سعید آید، و اگر چه عمل وی عمل اهل شقاوت بود، چنان که سحره فرعون، و هر که در خلقت اول شقی آمد، در خلقت آخر هم شقی آید اگر چه عمل وی عمل اهل سعادت باشد همچون ابلیس.

Қол алнабӣ ( с ) : « ани алъбди лиъмли амали аҳли алнор ,у анаи ман аҳли алҷнаҳ ,у иъмли амали аҳли алҷнаҳ ,у анаи ман аҳли алнор ,у анмои алоъмоли болхўотим » , ва рӯй : « ани алрҷли лиъмли баъамали аҳли алнор ҳатто мо икўни байна ва байнҳо алои зроъ , Фисбқи алайҳи алкитоб , Фиъмли баъамали аҳли алҷнаҳи Фидхли алҷнаҳ ,у ани алрҷли лиъмли баъамали аҳли алҷнаҳ ҳатто мо икўни байна ва байнҳо алои зроъ , Фисбқи алайҳи алкитоб , Фиъмли баъамали аҳли алнори Фидхли алнор » .

قال النبی (ص): «ان العبد لیعمل عمل اهل النار، و انه من اهل الجنة، و یعمل عمل اهل الجنة، و انه من اهل النار، و انما الاعمال بالخواتیم»، و روی: «ان الرجل لیعمل بعمل اهل النار حتی ما یکون بینه و بینها الا ذراع، فیسبق علیه الکتاب، فیعمل بعمل اهل الجنة فیدخل الجنة، و ان الرجل لیعمل بعمل اهل الجنة حتی ما یکون بینه و بینها الا ذراع، فیسبق علیه الکتاب، فیعمل بعمل اهل النار فیدخل النار».

Қтодаҳ гуфт : бдأҳми ман алтроб ,у илои алтроби иъўдўн . Назираи қавла : « минҳои хлқнокм ва фӣҳо нъидкм » . Қоли ибни аббоси фии ҳзаҳи алоиаҳ : азоамот аллоҳи алхлқи фии алнФхаҳи алаввалии анзли ман алсмоءи моءи Фأнбти бзлки алмоءи аҷсомҳм , комаи хлқҳми ман алмоءи кзлки иъиди хлқҳми болмоء ,у ҳўи қавла : « комаи бдأнои أўли халқи нъидаҳи въдои ълино » . إнҳми атхзўои алшётини أўлёءи ман дуни аллоҳу иҳсбўни أнҳми мҳтдўни фӣаи даллолаи алии ани ман кони коФроу ҳўи лои иълми анаи кофари Фҳўи кофар , лони аллоҳи таъолии аълмнои анҳми иҳсбўни анҳми мҳтдўн , ва ҳам мбтлўн .

قتاده گفت: بدأهم من التراب، و الی التراب یعودون. نظیره قوله: «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ». قال ابن عباس فی هذه الایة: اذا امات اللَّه الخلق فی النفخة الاولی انزل من السماء ماء فأنبت بذلک الماء اجسامهم، کما خلقهم من الماء کذلک یعید خلقهم بالماء، و هو قوله: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا». إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ فیه دلالة علی ان من کان کافرا و هو لا یعلم انه کافر فهو کافر، لان اللَّه تعالی اعلمنا انهم یحسبون انهم مهتدون، و هم مبطلون.

ё банӣ одами хзўо зинткм ъанд кули масҷиди алзинаҳи алсёб ,у қил : алнъол ,у қил : алмшт ,у қил : алтхшъу алскинаҳу алўқор , лқўл алнабӣ ( с ) « аитўҳоу алайкуми алскинаҳу алўқор » ,у қил : рафъи алоидии фии алслоаҳ

یا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ الزینة الثیاب، و قیل: النعال، و قیل: المشط، و قیل: التخشع و السکینة و الوقار، لقول النبی (ص) «ایتوها و علیکم السکینة و الوقار»، و قیل: رفع الایدی فی الصلاة

Лқўл алнабӣ ( с ) : « ани лкли шайъи ءи зина ,у ани зинаи алслоаҳи рафъи алоидии фӣҳо фии слоси мўотн : ъанд алоҳром , ва ъанд алркўъ , ва ъанд рафъи алрأси ман алркўъ .

لقول النبی (ص): «ان لکل شی‌ء زینة، و ان زینة الصلاة رفع الایدی فیها فی ثلاث مواطن: عند الاحرام، و عند الرکوع، و عند رفع الرأس من الرکوع.

Ва гуфтаанд : дарин оят фармонаст бистари урат дар намоз ва дар тавоф , ки дар араби қавмӣ тавоф мекарданд бараҳна , ҳам занон ва ҳам мардон , аммо занони дўолкҳо дар як назм бо ҳам мекарданд ,у бъўрти худ фурӯ меовехтанд , ва гӯйанд : зании барин сифат тавоф мекард ва мегуфт :

و گفته‌اند: درین آیت فرمان است بستر عورت در نماز و در طواف، که در عرب قومی طواف میکردند برهنه، هم زنان و هم مردان، اما زنان دوالکها در یک نظم با هم میکردند، و بعورت خود فرو می‌آویختند، و گویند: زنی برین صفت طواف میکرد و میگفت:

Ва таъзими хонаро чунин мекарданд . Раби Алъоламин эшонро азин наҳй кард дарин оят , ва стар урат дар тавоф ва дар намоз воҷиб кард , гуфт : хзўо зинткм ъанд кули масҷид яъне ъанд алтўоФ ,у анмои саммии алтўоФи мсҷдои лонаи ихтс ба .

و تعظیم خانه را چنین میکردند. رب العالمین ایشان را ازین نهی کرد درین آیت، و ستر عورت در طواف و در نماز واجب کرد، گفت: خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ یعنی عند الطواف، و انما سمی الطواف مسجدا لانه یختص به.

Ва клўоу ашрбўои аҳли ҷоҳилият дар айёми ҳаҷи гӯшту чарбаш ва шер намехӯрданд таъзими ҳаҷро . Мусулмонон гуфтанд : мо сзоўортрим ки таъзими ҳаҷро чриш нахӯрем , ва риёзат кунем : раби Алъоламин оят фиристод : клўоу ашрбўо эй : клўои аллҳму алдсму ашрбўои аллбн ,у лои тсрФўои бҳзркми алии анФскми мо аҳллти лаками ман аллҳму алдсм .

وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا اهل جاهلیت در ایام حج گوشت و چربش و شیر نمی‌خوردند تعظیم حج را. مسلمانان گفتند: ما سزاوارتریم که تعظیم حج را چریش نخوریم، و ریاضت کنیم: رب العالمین آیت فرستاد: کُلُوا وَ اشْرَبُوا ای: کلوا اللحم و الدسم و اشربوا اللبن، و لا تسرفوا بحظرکم علی انفسکم ما احللت لکم من اللحم و الدسم.

إнаҳи лои иҳби алмсрФини қоли Сафён : мо қасрат ба ани ҳақи аллоҳи Фҳўи исроф , ва мо ҷоўзт ба ҳақи аллоҳи Фҳўи исроф :у қол : « луи أнФқт мисли аҳади фии тоъаҳи аллоҳи лами ткни мсрФо ,у луи أнФқти дрҳмои фии мъсиаҳи аллоҳи ?лаккони асроФо ,у қоли алклбии лои тсрФўо эй лои тҳрмўои таййиботи мо аҳли аллоҳи лакам , إнаҳи лои иҳби алмсрФини алмҷоўзини алҳлоли илоулҳаром фии алтъому алшроб .

إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ قال سفیان: ما قصرت به عن حق اللَّه فهو اسراف، و ما جاوزت به حق اللَّه فهو اسراف: و قال: «لو أنفقت مثل احد فی طاعة اللَّه لم تکن مسرفا، و لو أنفقت درهما فی معصیة اللَّه لکان اسرافا، و قال الکلبی لا تسرفوا ای لا تحرموا طیبات ما احل اللَّه لکم، إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ المجاوزین الحلال الی الحرام فی الطعام و الشراب.

Дар маҷлиси ҳорӯни алрашеди табибии тарсо аз воқдӣ пурсед ки мигўинд : илм дуаст : илми адёну илми абадон , дар китоби шумо азин илми тиб чизе ҳаст ? воқдӣ гуфт : раби алъзаҳ дар як нимаи ояти илми тиб ҷамъ кард ,у злки қавла : клўоу ашрбўоу лои тсрФўо .

در مجلس هارون الرشید طبیبی ترسا از واقدی پرسید که میگویند: علم دو است: علم ادیان و علم ابدان، در کتاب شما ازین علم طب چیزی هست؟ واقدی گفت: رب العزة در یک نیمه آیت علم طب جمع کرد، و ذلک قوله: کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا.

Насронӣ гуфт : ва аз пайғомбари шумо ҳеҷ чиз ривоят кунанд азин илм ? гуфт : оре , ривоят кунанд ки гуфт : « алмъдаҳи байти алдоء ,у алҳмиаҳи раъси кули дўоء ,у أъти кули бадани мо ъўдтаҳ » .

نصرانی گفت: و از پیغامبر شما هیچ چیز روایت کنند ازین علم؟ گفت: آری، روایت کنند که گفت: «المعدة بیت الداء، و الحمیة رأس کل دواء، و أعط کل بدن ما عوّدته».

Насронӣ гуфт : мо тарки ктобкму лои нбикми лҷолинўси тбо .

نصرانی گفت: ما ترک کتابکم و لا نبیکم لجالینوس طبا.

Қул ман ҳарами зинаи аллоҳи ин азоФти малик ва тамлӣкаст . Алтии أхрҷи лъбодаҳ яъне халқау أзҳраҳ . Ва алтиботи ман алрзқ гуфтаанд : ин зинату ризқ ки аллоҳи бандагонро берун оварад абрешимаст аз карам , ва асаласт аз наҳл ,у ҷавҳар аз хок , ва дар аз садаф ,у буи аз авд ,у мива аз замин . Ва алтиботи ман алрзқи қили ҳаии алшоءу албонҳо , лأнҳми ҳрмўаҳи фии ҳҷҳм ,у қил : ҳаии албҳоӣру алсўоӣб . Қул ҳаии ллзини омнўои фии алҳёҳи алднё яъне мубоҳаи ?лаами маъаи иштироки алкоФрини мъҳми фии алднё , холисаи явми алқёмаҳ эй лои ишоркҳми фӣҳо явми алқёмаҳи ман лӣси бмؤмн ,у қил : ҳаии ллмؤмнини фии алднёи мшўбаҳи болкду алҳзн , холисаи явми алқёмаҳи ман алтъбу алнсбу алҳзн . « холиса » қроءти омма насбаст бар ҳоли магари нофеъ ки брФъ хонд ,у маъноа : қул ҳаии холисаи явми алқёмаҳ . Кзлк нафасл алоёти нФсри мо аҳллт ва мо ҳурмат , лқўми иълмўни ании анои аллоҳи лои шарики лӣ . Ин оят радаст бар ду гуруҳ аз муҷримон : як гуруҳ аз араб ки аз анъому ҳрс ҳаромҳо сохтанд , чун бҳираҳу соӣбаҳу всилаҳу ҳомӣу авлоди он ,у дигари гуруҳ рҳбонанд , ва ман нҳои наҳваам , ки ҳалолҳои матоъаму млобсу мъоиш бар хештан ҳаром карданд бтрҳб . Аллоҳи он таҳрим бар ҳар ду гуруҳ рад кард , ва он гуҳ аз ҳароми кардҳои худ баъзе баршумурд , гуфт : қул إнмои ҳарами рабии алФўоҳши мо зуҳри минҳо ва мо батни фавоҳиши ошкорои муҳаррамот матоъаманду млобс , чун абрешими озод бар мардон , ва дар макрӯҳот чун фарроши пӯсти сбоъ ,у ашрабаи ҳаром чун мускирот ,у макрӯҳ чун ъсирҳоӣ ншиш оварда ,у ончии азин бобаст чун меасар арҷўон ва меасар ҳмр ва меасар намӯру қбоиъи ҳмоӣлҳо аз зар ,у тдхни бмҷомри симину заррин ,у аклу шурби бأўонӣу млоъқи симину заррин ,у тизе мардон бизӣ занону тизе занон бизӣ мардон , чун вшму тФлиҷу тнмсу хизоби сиёҳи мардонро ,у васли мӯии занонро ,у фавоҳиши забон чун лақаб кардану ғайбат кардан , ва дар насаби мусулмонони ғмс кардан ,у ончии азин бобаст Фрқъаҳи алособъ ки ин ҳама аз муноҳӣанд . Ва ботини фавоҳиш фурӯҷанду срқоту тхлитҳоӣ наонеу ғаш дар бзоъоту бахс дар килу вазну амсоли он . Ва алإсм яъне алзнўби кулҳо ,у қил : ҳўи мо дуни алҳд ,у қил : ҳўи алхмр .

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ این اضافت ملک و تملیک است. الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ یعنی خلقه و أظهره. وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ گفته‌اند: این زینت و رزق که اللَّه بندگان را بیرون آورد ابریشم است از کرم، و عسل است از نحل، و جوهر از خاک، و در از صدف، و بوی از عود، و میوه از زمین. وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قیل هی الشاء و البانها، لأنهم حرموه فی حجهم، و قیل: هی البحائر و السوائب. قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا یعنی مباحة لهم مع اشتراک الکافرین معهم فی الدنیا، خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ ای لا یشارکهم فیها یوم القیامة من لیس بمؤمن، و قیل: هی للمؤمنین فی الدنیا مشوبة بالکد و الحزن، خالصة یوم القیامة من التعب و النصب و الحزن. «خالصة» قراءت عامه نصب است بر حال مگر نافع که برفع خواند، و معناه: قل هی خالصة یوم القیامة. کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ نفسر ما احللت و ما حرمت، لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ انی انا اللَّه لا شریک لی. این آیت ردّ است بر دو گروه از مجرمان: یک گروه از عرب که از انعام و حرث حرامها ساختند، چون بحیره و سائبه و وصیله و حامی و اولاد آن، و دیگر گروه رهبان‌اند، و من نحا نحوهم، که حلالهای مطاعم و ملابس و معایش بر خویشتن حرام کردند بترهب. اللَّه آن تحریم بر هر دو گروه رد کرد، و آن گه از حرام کردهای خود بعضی برشمرد، گفت: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ فواحش آشکارا محرمات مطاعم‌اند و ملابس، چون ابریشم آزاد بر مردان، و در مکروهات چون فراش پوست سباع، و اشربه حرام چون مسکرات، و مکروه چون عصیرهای نشیش آورده، و آنچه ازین باب است چون میاثر ارجوان و میاثر حمر و میاثر نمور و قبایع حمائلها از زر، و تدخن بمجامر سیمین و زرین، و اکل و شرب بأوانی و ملاعق سیمین و زرین، و تزیّی مردان بزی زنان و تزیی زنان بزی مردان، چون وشم و تفلیج و تنمص و خضاب سیاه مردان را، و وصل موی زنان را، و فواحش زبان چون لقب کردن و غیبت کردن، و در نسب مسلمانان غمص کردن، و آنچه ازین باب است فرقعة الاصابع که این همه از مناهی‌اند. و باطن فواحش فروج‌اند و سرقات و تخلیطهای نهانی و غش در بضاعات و بخس در کیل و وزن و امثال آن. وَ الْإِثْمَ یعنی الذنوب کلها، و قیل: هو ما دون الحد، و قیل: هو الخمر.

Ва албғии бғир алҳақ бағӣ номӣаст ду чизро : бедод ҷустанроу ҳасади бурданро , аммо ончӣ бедодасту афзӯнӣ ҷустан , онаст ки гуфт :у луи басти аллоҳи алрзқи лъбодаҳи лбғўои фии алأрз , إни қоруни кони ман қавми Мӯсои Фбғии алайҳим , إзои ҳам ибғўни фии алأрзи бғир алҳақ , бағии бъзнои алии баъз ,у инҳии ани алФҳшоءу алмнкру албғӣ ,у алإсму албғии бғир алҳақ ин ҳамаи бмънӣ бедодасту афзӯнӣ ҷустани бчизӣ ки одамиро он нарасад , ё бдлирии борӣ бар худ ниҳодан ки бо он нтоўд , ё корӣ дар гирифтан ки илм он надонад , ё худро бе кирдори чизеи биўсидн ки он наярзад ,у гузораи ҳақи худ талаб кардан аз гуфт ё кард ки вайро нарасад ва насазад .

وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ بغی نامی است دو چیز را: بیداد جستن را و حسد بردن را، اما آنچه بیداد است و افزونی جستن، آنست که گفت: وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ، إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی‌ فَبَغی‌ عَلَیْهِمْ، إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ، بَغی‌ بَعْضُنا عَلی‌ بَعْضٍ، وَ یَنْهی‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ، وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ این همه بمعنی بیداد است و افزونی جستن بچیزی که آدمی را آن نرسد، یا بدلیری باری بر خود نهادن که با آن نتاود، یا کاری در گرفتن که علم آن نداند، یا خود را بی‌کردار چیزی بیوسیدن که آن نیرزد، و گذاره حق خود طلب کردن از گفت یا کرد که وی را نرسد و نسزد.

Ва ончӣ ҳасадаст дар қисса ҷуҳудонаст ки дар Мустафо ( с ) ва дар набуввати вай ва дар уммати ваии ҳасади бурданд . Онаст ки гуфт : бғёи أни инзли аллоҳи ман фазлаи алии ман ишоءи ман ибода . Ва ҷой дигар гуфт : إлои ман баъди мо ҷоءҳми алълми бғёи бинҳм . Ҷои дигари ин бағиро тафсир кард , гуфт : ҳсдо ман ъанд أнФсҳм . Ва гуфтаанд : ончӣ дар дил ояд одамиро ҳасад онаст , чун кард ва гуфт он ҳасади бағии гашт . Ва дар хабараст аз Мустафо ( с ) ки гуфт : « азои зннтми Флои тҳққўо ,у азои ҳсдтми Флои тбғўо ,у азои ттиртми Флои трҷъўо » .

و آنچه حسد است در قصه جهودان است که در مصطفی (ص) و در نبوّت وی و در امت وی حسد بردند. آنست که گفت: بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلی‌ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ. و جای دیگر گفت: إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ. جای دیگر این بغی را تفسیر کرد، گفت: حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ. و گفته‌اند: آنچه در دل آید آدمی را حسد آنست، چون کرد و گفت آن حسد بغی گشت. و در خبر است از مصطفی (ص) که گفت: «اذا ظننتم فلا تحققوا، و اذا حسدتم فلا تبغوا، و اذا تطیرتم فلا ترجعوا».

Мегуяд : чун шуморо пиндоштӣ дар дил ояд , ва дар мусулмонии ббдӣ заннӣ бурид , он пиндошт ва он занни фаро дурустӣ мабаред , ва ки шуморо аз касе бадӣ дар дил ояд , бар он каси беруни мёӣид , ва ки шуморо фол бад афтод , дар он кор ки меравед , ё бар он роҳ , бармагардед .

میگوید: چون شما را پنداشتی در دل آید، و در مسلمانی ببدی ظنی برید، آن پنداشت و آن ظن فرا درستی مبرید، و که شما را از کسی بدی در دل آید، بر آن کس بیرون میائید، و که شما را فال بد افتاد، در آن کار که میروید، یا بر آن راه، برمگردید.

Ва أни тшркўои биллоҳи мо лами инзл ба слтоно эй : ҳаҷау брҳоно , лонаами зъмўои ани аллоҳи амрҳми бъбодаҳи алоўсон . Ва أни тқўлўои алии аллоҳи мо лои тълмўни ман أнаҳи ҳарами алҳрсу алонъом ,у أни алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ . Ва гуфтаанд :у أни тқўлўои алии аллоҳи мо лои тълмўни ин бар қисосаст ва бар гӯяндагон беилм . Дарин ояти ҷомеъаи ҳамаи нописандҳои зоҳиру ботин ҳаром кард , ва он гуҳи онро хатм кард бар донишмандӣ беилм ,у хабар дурустаст аз Мустафо ( с ) : « лӣси аҳади аи ғайри ман аллоҳ , ман аҷали злки ҳарами алФўоҳши мо зуҳри минҳо ва мо батн ,у лӣси аҳади аҳби илайҳи алъзри ман аллоҳи ъзу ҷл , ман аҷали злки анзли алкитобу أрсли алрсл .

وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً ای: حجة و برهانا، لانهم زعموا ان اللَّه امرهم بعبادة الاوثان. وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ من أنه حرّم الحرث و الانعام، و أن الملائکة بنات اللَّه. و گفته‌اند: وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ این بر قصاص است و بر گویندگان بی‌علم. درین آیت جامعه همه ناپسندهای ظاهر و باطن حرام کرد، و آن گه آن را ختم کرد بر دانشمندی بی‌علم، و خبر درست است از مصطفی (ص): «لیس احد ا غیر من اللَّه، من اجل ذلک حرّم الفواحش ما ظهر منها و ما بطن، و لیس احد احب الیه العذر من اللَّه عز و جل، من اجل ذلک انزل الکتاب و أرسل الرسل.

Ва лкли أмаҳи أҷли ин ҷавоб қавмӣаст ки аз расӯли худо ( с ) таъҷил азоб мехостанд , чунон ки гуфт : « истъҷлўнки болъзоб » . Раб алъзаҳ гуфт : ҳар гуруҳеро вақтеаст номзад карда , ки эшонро дар он вақти азоб ва ҳалок ояд ки дар он тақдим ва таъхир набӯд .

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ این جواب قومی است که از رسول خدا (ص) تعجیل عذاب میخواستند، چنان که گفت: «یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذابِ». رب العزة گفت: هر گروهی را وقتی است نامزد کرده، که ایشان را در آن وقت عذاب و هلاک آید که در آن تقدیم و تأخیر نبود.

ё банӣ одами ин мушрикон арабанд , إмои иأтинкми русули мнкми русули ӣнҷо Мустафоаст слии аллоҳи алайҳу силам , иқсўни алайкуми оётӣ яъне алқуръон . « إмои иأтинкм » ин сухан мъқбаст бар фурӯ фиристодани одаму ҳаввои базмин , ва « мо » слтаст , яъне : ани иأтикми русули мнкм . Ин шартаст ,у ҷавоби он : « Фмни атқӣу أслҳ » , ва гуфтаанд ки : « ан » эдар на шартаст « ан » дар мавзе таърихаст чун « аз » ва « азо » .

یا بَنِی آدَمَ این مشرکان عرب‌اند، إِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ رسل اینجا مصطفی است صلی اللَّه علیه و سلم، یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیاتِی یعنی القرآن. «إِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ» این سخن معقب است بر فرو فرستادن آدم و حوا بزمین، و «ما» صلت است، یعنی: ان یأتیکم رسل منکم. این شرط است، و جواب آن: «فَمَنِ اتَّقی‌ وَ أَصْلَحَ»، و گفته‌اند که: «ان» ایدر نه شرط است «ان» در موضع تاریخ است چون «اذ» و «اذا».

Фмни атқӣ яъне атқии алшрки биллоҳу алўсўби алӣ алҳақу алостъсоءи алӣ алрасулу алобоءи алии алнзир ,у أслҳи дайнау амала , Флои хавфи алайҳими азои хоФи алхлқи фии алқёмаҳу лои ҳам иҳзнўни азои ҳзнўо ,у қил : Флои хавфи алайҳим эй лои ихоФўни фии алохраҳи зҳоби сўобҳм ,у лои ҳам иҳзнўни алии мо Фотҳми ман алъамали баҳои фии алднё , комаи иҳзнўни ман тарки алъамали баҳо .

فَمَنِ اتَّقی‌ یعنی اتّقی الشرک باللّه و الوثوب علی الحق و الاستعصاء علی الرسول و الآباء علی النّذیر، و أصلح دینه و عمله، فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ اذا خاف الخلق فی القیامة وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ اذا حزنوا، و قیل: فلا خوف علیهم ای لا یخافون فی الآخرة ذهاب ثوابهم، و لا هم یحزنون علی ما فاتهم من العمل بها فی الدنیا، کما یحزنون من ترک العمل بها.

Ва аллазӣнаи кзбўои боётноу асткбрўои анҳо ин истикбори истикбор такзибаст ҳам чунон ки онҷо гуфт : асткборои фии алأрз ,у асткбри ҳўу ҷунуда , ман истнкФи ани ибодатау исткбр . Ин истикбор куфраст . أўлӣки أсҳоби алнори ҳам фӣҳо холдўни лои имўтўн .

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها این استکبار استکبار تکذیب است هم چنان که آنجا گفت: اسْتِکْباراً فِی الْأَرْضِ، وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ، مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ. این استکبار کفر است. أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ لا یموتون.

Фмни أзлм эй : лои аҷди азлми ммни аФтрии алии аллоҳи кзбо , бأни маъааи шарику أнаҳи амри бтҳрими алҳрсу алонъому алолбону алсёб , أўи кизби боётаҳ яъне боёти алқуръони Фأнкри алнбўаҳу ради алрсолаҳ , أўлӣки инолҳми нсибҳми ман алкитоб яъне мо кутуби ?лаами ман алъзоби фии алқуръон ,у ҳўи саводи алўҷаҳу ризқаи алъиўни лмни иФтрии алии аллоҳ ,у злки фии қавла :у явми алқёмаҳтарӣ аллазӣнаи кзбўои алии аллоҳи вҷўҳҳми мсўдаҳ . Бойени қавли китоб қуръонаст , ва гуфтаанд : китоби лавҳ маҳфӯзаст , ва маънӣ онаст ки боишон расад ончии эшонро навишта ва ҳукм карда дар лавҳи маҳфӯз аз умру ризқу амалу шақовату саодат .

فَمَنْ أَظْلَمُ ای: لا اجد اظلم ممّن افتری علی اللَّه کذبا، بأن معه شریک و أنّه امر بتحریم الحرث و الانعام و الالبان و الثیاب، أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ یعنی بآیات القرآن فأنکر النبوة و ردّ الرّسالة، أُولئِکَ یَنالُهُمْ نَصِیبُهُمْ مِنَ الْکِتابِ یعنی ما کتب لهم من العذاب فی القرآن، و هو سواد الوجه و رزقه العیون لمن یفتری علی اللَّه، و ذلک فی قوله: وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ. باین قول کتاب قرآن است، و گفته‌اند: کتاب لوح محفوظ است، و معنی آنست که بایشان رسد آنچه ایشان را نوشته و حکم کرده در لوح محفوظ از عمر و رزق و عمل و شقاوت و سعادت.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « мо мнкми ман аҳади алоу қади кутуби мақъадаи ман алнор ,у мақъадаи ман алҷнаҳ » . Қолўо : ё расӯли аллоҳ ! أи Флои нткли алии ктобноу ндъи алъамал ? қол : « аъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?ла , аммо ман кони аҳли алсъодаҳи Фиисри лъмли алсъодаҳ ,у أмои ман кони ман аҳли алшқоўаҳи Фиисри лъмли алшқўаҳ » , сами қрأ : Фأмои ман أътӣу атқӣу сидқи болҳснии алоиаҳ .

قال رسول اللَّه (ص): «ما منکم من احد الا و قد کتب مقعده من النّار، و مقعده من الجنّة». قالوا: یا رسول اللَّه! أ فلا نتکل علی کتابنا و ندع العمل؟ قال: «اعملوا فکل میسّر لما خلق له، اما من کان اهل السعادة فییسر لعمل السعادة، و أما من کان من اهل الشقاوة فییسّر لعمل الشقوة»، ثم قرأ: فَأَمَّا مَنْ أَعْطی‌ وَ اتَّقی‌ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی‌ الایة.

Ва қол ( с ) : « ани халқи аҳдкми иҷмъи фии батни ИМАи арбаъӣни иўмо , сами икўни ълқаҳ мисли злк , сами икўни мзғаҳ мисли злк , сами ибъси аллоҳи илайҳи маликои бأрбъи калимот , Фиктби амалау аҷалау ризқа ,у шқӣ ӯ Саид , сами инФхи фӣаи алрўҳ » .

و قال (ص): «ان خلق احدکم یجمع فی بطن امّه اربعین یوما، ثم یکون علقة مثل ذلک، ثم یکون مضغة مثل ذلک، ثم یبعث اللَّه الیه ملکا بأربع کلمات، فیکتب عمله و اجله و رزقه، و شقی او سعید، ثم ینفخ فیه الرّوح».

Ва гуфтаанд : китоби ӣнҷои калимот ҳифзааст , яъне ҷаридаи кирдори бандаи неку бади тоъату маъсият . Мегуяд : ҷзоءи он боишон расад лои маҳола , хирои кон ӯ шро ,у злки қавлаи таъолӣ : лиҷзии аллазӣнаи أсоؤои бмои ъмлўоу иҷзии аллазӣнаи أҳснўои болҳснӣ . Ҳатто إзои ҷоءтҳми рслнои итўФўнҳм яъне инолҳми мо кутуби ?лаами ман алорзоқу алоъмолу алоъмор , Фозои фаняту Фрғўои минҳои ҷоءҳми малики аламуту аъвонаи иқбзўни арўоҳҳм . Қолўои أини мо кантами тдъўни ман дуни аллоҳи қолўои злўои ънои бтлўоу зҳбўо . Ин саволи тбкит ва тқриъаст , яъне Фриштгон бо эшон гӯйанд : أини мо кантами тдъўн эй тъбдўни ман дуни аллоҳ ? қолўои злўои ънои бтлўоу зҳбўо .

و گفته‌اند: کتاب اینجا کلمات حفظه است، یعنی جریده کردار بنده نیک و بد طاعت و معصیت. میگوید: جزاء آن بایشان رسد لا محاله، خیرا کان او شرّا، و ذلک قوله تعالی: لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی. حَتَّی إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا یَتَوَفَّوْنَهُمْ‌ یعنی ینالهم ما کتب لهم من الارزاق و الاعمال و الاعمار، فاذا فنیت و فرغوا منها جاءهم ملک الموت و اعوانه یقبضون ارواحهم. قالُوا أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بطلوا و ذهبوا. این سؤال تبکیت و تقریع است، یعنی فریشتگان با ایشان گویند: أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَدْعُونَ ای تعبدون من دون اللَّه؟ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بطلوا و ذهبوا.

Раво бошад ки ин сухан бо эшон хзнаҳ ҷаҳаннам гӯйанд дар қиёмат , яъне қоли ?лаами хзнаҳи ҷаҳаннам қабл духули алнори фии алохраҳ : ин мо кантами тъбдўни ман дуни аллоҳи ман алолҳаҳ ? ҳилли имнъўнкми ман алнор ? қолўои злўои ъно , яъне злти алолҳаҳи ънои Флои нроҳм . Иқўли аллоҳи таъолӣ :у шҳдўои алии أнФсҳми أнҳми конўои кофарин , мӯътариф шаванд бгноаҳи хеш ва иқрор диҳанд бар куфри хеш .

روا باشد که این سخن با ایشان خزنة جهنم گویند در قیامت، یعنی قال لهم خزنة جهنم قبل دخول النّار فی الآخرة: این ما کنتم تعبدون من دون اللَّه من الالهة؟ هل یمنعونکم من النّار؟ قالوا ضلّوا عنا، یعنی ضلت الالهة عنا فلا نراهم. یقول اللَّه تعالی: وَ شَهِدُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کانُوا کافِرِینَ، معترف شوند بگناه خویش و اقرار دهند بر کفر خویش.

Ва гуфтаанд : ин он гуҳ бошад ки кофарон гӯйанд :у аллоҳи рбнои мо кнои мушрикин ,у ҷавориҳи эшон бар эшон гувоҳӣ диҳанд , чунон ки раб алъзаҳ гуфт : шаҳди алайҳими смъҳму أбсорҳму ҷлўдҳми бмои конўои иъмлўн .

و گفته‌اند: این آن گه باشد که کافران گویند: وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ، و جوارح ایشان بر ایشان گواهی دهند، چنان که رب العزة گفت: شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ.

Қоли адхлўо эй : қоли аллоҳ ,у қил : қоли хзнаҳи ҷаҳаннам : адхлўои фии أмм эй адхлўои алнори муҷтамаъин маъаамам , қади хулати ман қблкми ман алҷну алإнс . Ин далеласт ки ҷин меринд ҳамчун инс ,у қавл ҳасан онаст ки намиранд . Ва далеласт ин оят ки ҷину инс дар куфр яксонанд . Клмои дахлати أмаҳи алнори лаънати أхтҳои алтии адхлти қаблҳо .

قالَ ادْخُلُوا ای: قال اللَّه، و قیل: قال خزنة جهنم: ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ ای ادخلوا النّار مجتمعین مع امم، قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ. این دلیل است که جن میرند همچون انس، و قول حسن آنست که نمیرند. و دلیل است این آیت که جن و انس در کفر یکسان‌اند. کُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ النّار لَعَنَتْ أُخْتَها التی ادخلت قبلها.

Он қавм киҳоам феълон ваҳоам роҳон эшон бӯда бошанд ,у пеш аз эшон дар оташ шуда , пасинон ки эшонро бенанд бар эшон лаънат кунанд , тлоъни тҳиаҳ дӯзахёнаст , бар пешинон лаънат кунанд ,у пешинони пасинонро бенанд , гӯйанд : « лои марҳабои бкм » .

آن قوم که هام فعلان و هام راهان ایشان بوده باشند، و پیش از ایشان در آتش شده، پسینان که ایشان را بینند بر ایشان لعنت کنند، تلاعن تحیّة دوزخیان است، بر پیشینان لعنت کنند، و پیشینان پسینان را بینند، گویند: «لا مَرْحَباً بِکُمْ».

Гуфтаанд ки : мушрикони мушриконро лаънат кунанд ,у ҷуҳуди ҷуҳудроу тарсои тарсороу габри габрроу собии собиро . Ва пас равони пеши равонро , гӯйанд : лънкми аллоҳи антми ғрртмўноу алқитмўнои ҳозои алмлқӣ . Ҳатто إзои адоркўо эй тдоркўоу тлоҳқўоу аҷтмъўои ҷмиъои фии алнор , қолати أхроҳм мақотил гуфт : ахриҳми дхўло , ва ҳам алотбоъи лأўлоҳм ва ҳам алқодаҳ . Ибн аббос гуфт : ахриҳм , яъне охири аломм , лоўлиҳм яъне аввали аломм . Садӣ гуфт : ахриҳм яъне аллазӣнаи конўои фии охир алзмон , лои влиҳм яъне аллазӣнаи шръўои ?лаами злки аддӣн , ин лоами лоам насабаст , мегуяд : пасинони пешинонро гӯйанд фарои худованди ъзу ҷл : рбнои ҳؤлоءи азлўно , зинўаҳи лноу снўои алзлолаҳ ,у ақтдинои баҳам . Фотҳми ъзобои зуъафои ман алнор эй ъзобои зои зиёда мислаи алайҳ . Қоли ибни аббос : зиёдаи ҳаёту أФоъ .

گفته‌اند که: مشرکان مشرکان را لعنت کنند، و جهود جهود را و ترسا ترسا را و گبر گبر را و صابی صابی را. و پس روان پیش روان را، گویند: لعنکم اللَّه انتم غررتمونا و القیتمونا هذا الملقی. حَتَّی إِذَا ادَّارَکُوا ای تدارکوا و تلاحقوا و اجتمعوا جمیعا فی النّار، قالَتْ أُخْراهُمْ مقاتل گفت: اخریهم دخولا، و هم الاتباع لِأُولاهُمْ و هم القادة. ابن عباس گفت: اخریهم، یعنی آخر الامم، لاولیهم یعنی اول الامم. سدی گفت: اخریهم یعنی الذین کانوا فی آخر الزمان، لا ولیهم یعنی الّذین شرعوا لهم ذلک الدّین، این لام لام نسب است، می‌گوید: پسینان پیشینان را گویند فرا خداوند عزّ و جل: ربّنا هؤلاء اضلونا، زیّنوه لنا و سنّوا الضلالة، و اقتدینا بهم. فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ ای عذابا ذا زیادة مثله علیه. قال ابن عباس: زیادة حیّات و أفاع.

Ва қил : маъноаи азъФи алайҳими алъзоби бأшди ммои тъзбно ба , қоли аллоҳи таъолӣ : лкли заъфи ллтобъу алмтбўъи азоби мзъФ , ллмтбўъи бкФраҳу ағўоӣаҳ ,у ллтобъи бкФраҳу тақлидау алоқтдоء ба , эй : кФитми мо тсأлўн . Ва локини лои иълмўни биёи қрأти абӯ бикраст аз ъосм , ҳамл бар лафзаст на бар маънӣ , зеро ки кул исмӣаст зоҳири ғайбатро мавзӯ .

و قیل: معناه اضعف علیهم العذاب بأشد مما تعذبنا به، قال اللَّه تعالی: لِکُلٍّ ضِعْفٌ للتابع و المتبوع عذاب مضعّف، للمتبوع بکفره و اغوائه، و للتابع بکفره و تقلیده و الاقتداء به، ای: کفیتم ما تسألون. و لکن لا یعلمون بیا قرأت ابو بکر است از عاصم، حمل بر لفظ است نه بر معنی، زیرا که کل اسمی است ظاهر غیبت را موضوع.

Мурод онаст ки : лои иълми кули Фриқи миқдори азоби алФриқи алохр . Боқии тълмўн бтоء хонанд бар хитоб , ва маънӣ онаст ки : лклкми заъфи ман алъзоб ,у улхитоби ллтобъину алмтбўъин , ва ҳам алмзлўн , эй :у локини лои тълмўни мо лкли ман алъзоб .

مراد آنست که: لا یعلم کل فریق مقدار عذاب الفریق الآخر. باقی تعلمون بتاء خوانند بر خطاب، و معنی آنست که: لکلّکم ضعف من العذاب، و الخطاب للتابعین و المتبوعین، و هم المضلّون، ای: و لکن لا تعلمون ما لکل من العذاب.

Ва қолати أўлоҳми лأхроҳми Фмои кони лаками ълинои ман фазли лонкми кФртми комаи кФрно , Фнҳну أнтми фии алкФри сўоء . Фзўқўои алъзоби бмои кантами тксбўн эй Фзўқўои бксбкму кФркм ,у лои тҳилўои алзнби алӣ ғайрикам .

وَ قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ لانّکم کفرتم کما کفرنا، فنحن و أنتم فی الکفر سواء. فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ ای فذوقوا بکسبکم و کفرکم، و لا تحیلوا الذنب علی غیرکم.

إни аллазӣнаи кзбўои боётно яъне алқуръон ,у асткбрўои анҳо эй ани алоямони баҳо , лои тФтҳи ?лаами أбўоби алсмоءи ин кушод дар осмони дарин мавзе онаст ки : ҳеҷ одамӣ нест магар ӯро дар осмони ду дараст : яке кирдор вай баранд бон ,у дигари рӯзӣ вай фиристанд аз он , ва агар мард кофараст , он як дар кирдори худ бастааст , ки кирдори вай ба осмон набаранд , ва чун марг омад он дар рӯзӣ дарбанданд , ҳар ду дар бар кофар баста бимонад .

إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا یعنی القرآن، وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها ای عن الایمان بها، لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ این گشاد در آسمان درین موضع آنست که: هیچ آدمی نیست مگر او را در آسمان دو در است: یکی کردار وی برند بآن، و دیگر روزی وی فرستند از آن، و اگر مرد کافر است، آن یک در کردار خود بسته است، که کردار وی به آسمان نبرند، و چون مرگ آمد آن در روزی دربندند، هر دو در بر کافر بسته بماند.

Ва қил : лои тФтҳи ?лаами أбўоби алсмоء эй абвоби алҷнаҳ , лони алҷнаҳи фии алсмоء ,у лиҳозои қол :у лои идхлўни алҷнаҳ . Ва қил : лои тФтҳи ?лаами абвоби алсмоء яъне лорўоҳҳму аъмолҳм , лонҳои хабиса , Флои исъди баҳои бали иҳўии баҳои илои сҷини таҳти аларзин .

و قیل: لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ ای ابواب الجنة، لان الجنة فی السماء، و لهذا قال: وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ. و قیل: لا تفتح لهم ابواب السماء یعنی لارواحهم و اعمالهم، لانها خبیثة، فلا یصعد بها بل یهوی بها الی سجّین تحت الارضین.

Ва фии злк рӯй абӯи ҳрираҳи ани расӯли аллоҳ ( с ) , қол : « ани алмити тҳзраҳи алмлоӣкаҳ , Фозои кони алрҷли алсолҳ , қолўои ахрҷии ?итҳо алнФси алмтмӣнаҳи алтибаҳи алтии канти фии алҷсди алтиб . Ахрҷии ҳмидоу أбшрии брўҳи ман аллоҳу райҳон ,у раби ғайри ғазабон , Фиқўлўни злк ҳатто иърҷи баҳои илои алсмоء , ФистФтҳи лҳо , Фиқол : ман ҳозо ? Фиқўлўн : фалон .

و فی ذلک‌ روی ابو هریرة عن رسول اللَّه (ص)، قال: «ان المیّت تحضره الملائکة، فاذا کان الرجل الصالح، قالوا اخرجی ایتها النفس المطمئنة الطیبه التی کانت فی الجسد الطیب. اخرجی حمیدا و أبشری بروح من اللَّه و ریحان، و رب غیر غضبان، فیقولون ذلک حتی یعرج بها الی السماء، فیستفتح لها، فیقال: من هذا؟ فیقولون: فلان.

Фиқоли марҳабои болнФси алмтмӣнаҳи алтибаҳи алтии канти фии алҷсди алтиб . Адхлии ҳмидоу أбшрии брўҳу райҳон ,у раби ғайри ғазабон . Фиқоли лҳои злк ҳатто исрии баҳои илои алсмоءи алсобъаҳ ,у азои кони алрҷли алсўءи қолўо : ахрҷии ?итҳо алнФси алхбисаҳи алтии канти фии алҷсди алхбис .

فیقال مرحبا بالنفس المطمئنّة الطیبة التی کانت فی الجسد الطیب. ادخلی حمیدا و أبشری بروح و ریحان، و رب غیر غضبان. فیقال لها ذلک حتی یسری بها الی السماء السابعة، و اذا کان الرجل السوء قالوا: اخرجی ایتها النفس الخبیثة التی کانت فی الجسد الخبیث.

Ахрҷии змимоу أбшрии бҳмиму ғсоқ ,у охири ман шаклаи азўоҷ . Фиқўлўни злк ҳатто ихрҷи сами иърҷи баҳои илои алсмоءи ФистФтҳи лҳо , Фиқол : ман ҳозо ? Фиқўлўн : фалон . Фиқол : лои марҳабои болнФси алхбисаҳи канти фии алҷсди алхбис . Арҷъии змимо , ?фонаи лои тФтҳи лаки абвоби алсмоء , Фтрсли байни алсмоءу аларз , Фтсири илои алқбр .

اخرجی ذمیما و أبشری بحمیم و غساق، و آخر من شکله ازواج. فیقولون ذلک حتی یخرج ثم یعرج بها الی السماء فیستفتح لها، فیقال: من هذا؟ فیقولون: فلان. فیقال: لا مرحبا بالنفس الخبیثة کانت فی الجسد الخبیث. ارجعی ذمیما، فانه لا تفتح لک ابواب السماء، فترسل بین السماء و الارض، فتصیر الی القبر.

Ва фии أхбори алмъроҷи анаи қоли слии аллоҳи алайҳу силам : « сами антҳӣ бе илои алсмоءи алднё ,у азои анои брҷли кҳиӣтаҳи явми халқаи аллоҳ , лам итғир манеҳ шайъи ء ,у азои ҳўи иързи алайҳи арвоҳи зритаҳ , Фозои кони рӯҳи муъмин , қол : рӯҳи таййиб ,у риҳи тайиба . Аҷълўои китобаи фии алӣин ,у азои кони рӯҳи кофар , қол : рӯҳи хабис ,у риҳи хабиса . Аҷълўои китобаи фии сҷин . Фқлт : ё Ҷабраил : ман ҳозо ? қол : ҳозои Абуки одам ( ъ ) .

و فی أخبار المعراج انه قال صلی اللَّه علیه و سلم: «ثم انتهی بی الی السماء الدنیا، و اذا انا برجل کهیئته یوم خلقه اللَّه، لم یتغیر منه شی‌ء، و اذا هو یعرض علیه ارواح ذریته، فاذا کان روح مؤمن، قال: روح طیب، و ریح طیبة. اجعلوا کتابه فی علیین، و اذا کان روح کافر، قال: روح خبیث، و ریح خبیثة. اجعلوا کتابه فی سجین. فقلت: یا جبرئیل: من هذا؟ قال: هذا ابوک آدم (ع).

Лои тФтҳи бтоءу тахфифи қроءти бӯ Амраст ,у тأниси тأниси абвоби рост ки ҷамъаст , ва аммо тахфиф аз онаст ки феъли мухаффафи ксраҳ Фоӣдаҳ диҳад , чунон ки феъли мшдд ,у ҳаҷаи ин қроءт онаст ки дар сӯра алқмр гуфт : ФФтҳнои أбўоби алсмоءи бмоءи мнҳмр ,у бёءу тахфифи қроءти Ҳамза ва ксоиӣаст . Ваҷҳ ёء онаст ки феъл мутақаддимаст ,у тأниси абвоб на ҳақиқӣаст ,у ваҷҳ тахфиф гуфта омад . «у тФтҳ » бтоءу ташдиди қроءт боқӣаст , тоءи тأниси абвоброаст , чунон ки гуфтем ,у ташдиди касрати абвобро , лонаи иқтзии Фтҳои баъди фатҳ ,у қил : маънии алтшдиди анаи лӣси ҳолҳми кҳоли алмؤмнини фии алтФтиҳи мараи баъди мара .

لا تُفَتَّحُ بتاء و تخفیف قراءت بو عمرو است، و تأنیث تأنیث ابواب راست که جمع است، و اما تخفیف از آن است که فعل مخفف کثرة فائده دهد، چنان که فعل مشدد، و حجة این قراءت آنست که در سورة القمر گفت: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ، و بیاء و تخفیف قراءت حمزه و کسایی است. وجه یاء آنست که فعل متقدم است، و تأنیث ابواب نه حقیقی است، و وجه تخفیف گفته آمد. «و تفتّح» بتاء و تشدید قراءت باقی است، تاء تأنیث ابواب را است، چنان که گفتیم، و تشدید کثرت ابواب را، لانه یقتضی فتحا بعد فتح، و قیل: معنی التشدید انّه لیس حالهم کحال المؤمنین فی التفتیح مرة بعد مرة.

Ва лои идхлўни алҷнаҳ ҳатто илҷи алҷмли фии сами алхёт эй идхли албъири фии сқби алإбраҳ . Ва ҷамал , бзми ҷим ва ташдид мем дар шўоз хондаанд , ва он расан ғализ бошад ки киштӣ бон банданд , ва ин сухан бар он таъвиласт ки араб гӯйанд : мо феълати злку лои аФълаҳ ҳатто ишиби алғробу исўди аллбну ибизи алқор ва мо зри шорқ , ва бар таъоруфаст ва на онаст ки аҳл калом гуфтанд ки аллоҳ бар маҳол на қодираст . Ва кзлки нҷзии алмҷрмин эй : ва ҳоказо нҷзии алмҷрмини лои идхлўни алҷнаҳ .

وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ ای یدخل البعیر فی ثقب الإبرة. و جمّل، بضمّ جیم و تشدید میم در شواذ خوانده‌اند، و آن رسن غلیظ باشد که کشتی بآن بندند، و این سخن بر آن تأویل است که عرب گویند: ما فعلت ذلک و لا افعله حتی یشیب الغراب و یسودّ اللبن و یبیضّ القار و ما ذرّ شارق، و بر تعارف است و نه آنست که اهل کلام گفتند که اللَّه بر محال نه قادر است. وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ ای: و هکذا نجزی المجرمین لا یدخلون الجنة.

?лаами ман ҷаҳаннами мҳод эй таввобяти ман нори қади смрўои фӣҳо болмсомири маъаи қрноءи ман алшётин , ва ман Фўқҳми ғўоши атбоқи ман нори атбқти алайҳим , Флои идхли алайҳими фӣҳо рӯҳ ,у ло ихрҷ манеҳам нафас . « алмҳод » алўтоءи алзии иФрш , ва манеҳ маҳди алсбӣ , ва « алғўошӣ » аллбоси алмҷлл мисли аллҳоФ , ва манеҳ ғошияи алсроҷ ,у ғашии алмриз ,у алғшоўаҳи алтии ткўни алии алўлд ,у назири алоиаҳи қавла : явми иғшоҳми алъзоби ман Фўқҳм ва ман таҳти أрҷлҳм ,у қавла : ?лаами ман Фўқҳми злли ман алнор ва ман тҳтҳми злл . Сами қол :у кзлки нҷзии алзолмини аллазӣнаи ашркўои биллоҳи нҷзиҳми ҷаҳаннам ва мо фӣҳо ман алъзоб .

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ ای توابیت من نار قد سمّروا فیها بالمسامیر مع قرناء من الشیاطین، وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ اطباق من نار اطبقت علیهم، فلا یدخل علیهم فیها روح، و لا یخرج منهم نفس. «المهاد» الوطاء الّذی یفرش، و منه مهد الصبی، و «الغواشی» اللباس المجلل مثل اللحاف، و منه غاشیة السراج، و غشی المریض، و الغشاوة التی تکون علی الولد، و نظیر الایة قوله: یَوْمَ یَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ، و قوله: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ. ثم قال: وَ کَذلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ الذین اشرکوا باللّه نجزیهم جهنم و ما فیها من العذاب.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « нораками ҷузъи ман сабъин ҷзءои ман нори ҷаҳаннам » . Қил : ё расӯли аллоҳ ! ани канти лкоФиаҳ , қол : « фазлати алайҳои бтсъаҳ ва сетин ҷузъи клҳн мисли ҳурҳо » ,у қол ( с ) : « ашткти алнори илои рабҳо , Фқолт : раби акли баъзе баъзан , Фأзни лҳои бнФсин : нафаси фии алштоء ,у нафаси фии алсиФ ,ашад мо тҷдўни ман алҳр ,у أшди мо тҷдўни ман алзмҳрир » .

قال رسول اللَّه (ص): «نارکم جزء من سبعین جزءا من نار جهنم». قیل: یا رسول اللَّه! ان کانت لکافیة، قال: «فضّلت علیها بتسعة و ستین جزء کلّهن مثل حرّها»، و قال (ص): «اشتکت النار الی ربها، فقالت: رب اکل بعضی بعضا، فأذن لها بنفسین: نفس فی الشتاء، و نفس فی الصیف، اشدّ ما تجدون من الحر، و أشد ما تجدون من الزمهریر».

Ва дар ахбор миъроҷаст ки Мустафо ( с ) моликро дид хозини дӯзах , тршрўӣу хашмгин , аз хашм рӯй дарҳам кашида . Кас намонад дар осмон аз Фриштгон ки на он шаб шодӣ намӯд ,у тоза рӯйу хандон ба Мустафо ( с ) нагирист магари молику хзнаҳи дӯзах ки дар эшон ҳама хашм диду туршӣу нохушӣ . Ҷабраил гуфт : эй Муҳамад ! аҷаби мадор ки раби Алъоламин дар эшон худ шодӣу тозаи рӯе ва ханда наёфарид , он гуҳи расӯл ( с ) гуфт : « ё молик ! сафи лии ҷаҳаннам » .

و در اخبار معراج است که مصطفی (ص) مالک را دید خازن دوزخ، ترشروی و خشمگین، از خشم روی درهم کشیده. کس نماند در آسمان از فریشتگان که نه آن شب شادی نمود، و تازه روی و خندان به مصطفی (ص) نگریست مگر مالک و خزنه دوزخ که در ایشان همه خشم دید و ترشی و ناخوشی. جبرئیل گفت: ای محمّد! عجب مدار که رب العالمین در ایشان خود شادی و تازه رویی و خنده نیافرید، آن گه رسول (ص) گفت: «یا مالک! صف لی جهنم».

Маро сифат кун ки дӯзах чунаст ? гуфт : ё Муҳамад !у алзии бъски болҳқи луи أни ҳалқаи ман алслслаҳи алтии зикри аллоҳи вазъати алии ҷиболи алднёи лзобт ҳатто тблғи тхўми аларзин алсФлӣ . ё Муҳамад ! ани фии ҷаҳаннами водёи тстъизи биллоҳ ҷаҳаннам манеҳ фии кули явми сабъин мара ,у ани фии алўодии бӣрои тстъизи биллоҳи злки алўодӣу ҷаҳаннами сабъин мараи минҳо ,у ани фии албӣри ҷбои тстъизи биллоҳи тлки албӣру злки алўодӣ ва ҷаҳаннам манеҳ сабъин мара ,у ани фии злки алҷби ҳиаҳи истъизи биллоҳи злки алҷбу тлки албӣру злки алўодӣу ҷаҳаннами фии кули явми сабъин мараи минҳо , аъдҳои аллоҳи ллФсқаҳи ман ҳамлаи алқуръони ман амтк .

مرا صفت کن که دوزخ چون است؟ گفت: یا محمّد! و الذی بعثک بالحق لو أن حلقة من السلسلة التی ذکر اللَّه وضعت علی جبال الدنیا لذابت حتی تبلغ تخوم الارضین السّفلی. یا محمد! ان فی جهنم وادیا تستعیذ باللّه جهنم منه فی کل یوم سبعین مرة، و ان فی الوادی بئرا تستعیذ باللّه ذلک الوادی و جهنم سبعین مرة منها، و ان فی البئر جبا تستعیذ باللّه تلک البئر و ذلک الوادی و جهنم منه سبعین مرة، و ان فی ذلک الجبّ حیة یستعیذ باللّه ذلک الجب و تلک البئر و ذلک الوادی و جهنم فی کل یوم سبعین مرة منها، اعدها اللَّه للفسقة من حملة القرآن من امتک.