Қавлаи таъолӣ :у аллазӣнаи омнўоу ъмлўо алсолҳот бидон ки маънии имон тасдиқаст ,у ҳақиқати он аз рӯй шаръи устувор доштанаст ба дил , ва иқрораст ба забон , ва кирдораст ба тан ва ба мол , ва то ин ҳар се хислат ба ҳам муҷтамаъ нашаванд , номи имон бар вай науфтад , ва на номи ислом , ки муъмин мусулмонасту мусулмони муъмин .

قوله تعالی: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بدان که معنی ایمان تصدیق است، و حقیقت آن از روی شرع استوار داشتن است به دل، و اقرار است به زبان، و کردار است به تن و به مال، و تا این هر سه خصلت به‌هم مجتمع نشوند، نام ایمان بر وی نیفتد، و نه نام اسلام، که مؤمن مسلمان است و مسلمان مؤمن.

Имону исломи ду ном над дайни ҳанифиро , ки муштамиласт бар аъмоли зоҳиру ботин . Балӣ чун муфрад кунанд , аъмоли зоҳирро ислом гӯйанд чун намозу зкоаҳу ҳаҷу савм ,у аъмоли ботинро имон гӯйанд чун маърифату тасдиқу яқин ,у ҳама дар ҳам бастааст , ки ин бе он ба сар нашавад , ва он бе ин ба кор наёяд , чун ҳама ба ҳам омадаи хоҳи онро ислом хону хоҳи имон .

ایمان و اسلام دو نام‌‌ند دین حنیفی را، که مشتمل است بر اعمال ظاهر و باطن. بلی چون مفرد کنند، اعمال ظاهر را اسلام گویند چون نماز و زکاة و حج و صوم‌، و اعمال باطن را ایمان گویند چون معرفت و تصدیق و یقین، و همه در هم بسته است، که این بی آن به‌سر نشود، و آن بی این به‌کار نیاید، چون همه به‌هم آمده خواه آن را اسلام خوان و خواه ایمان.

Мустафо ( с ) аъмоли зоҳирро имони номи ниҳод дар он хабари саҳеҳ ки : вФди абд алқис омаданд бар расӯли худо , ва гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! мрно бأмр нахабар ба ман вроءно , ва надахл ба алҷнаҳ , Фأмрҳми расӯли аллоҳи болоямони биллоҳи вҳдаҳ , қол : « аи тдрўни мо алоямони биллоҳи вҳдаҳ » ?

مصطفی (ص) اعمال ظاهر را ایمان نام نهاد در آن خبر صحیح که: وفد عبد القیس آمدند بر رسول خدا، و گفتند: یا رسول اللَّه! مرنا بأمر نخبر به من وراءنا، و ندخل به الجنة، فأمرهم رسول اللَّه بالایمان باللّه وحده، قال: «ا تدرون ما الایمان باللّه وحده»؟

Қолўо : аллоҳу расӯлаи аълам . Қол : « шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳу ани мҳмдои расӯли аллоҳ ,у ақоми алслоаҳу аитоءи алзкоаҳ ,у сиёми рамазон , «у ани тътўои ман алмғнми алхмс » , ва ҳам ин аъмоли зоҳирро исломи номи ниҳод дар он хабари аъробӣ ки гуфт : ё Муҳамад ! ахбрнии ани алислом . Қол : « алисломи أни ташаҳҳуди ани лои илоҳи алои аллоҳу أни мҳмдо ( с ) расӯли аллоҳ ,у тақӣами алслоаҳ ,у тؤтии алзкоаҳ ,у тсўми рамазон ,у тҳҷи албити ани асттъти илайҳи сбило » .

قالوا: اللَّه و رسوله اعلم. قال: «شهادة ان لا اله الا اللَّه و ان محمدا رسول اللَّه، و اقام الصلاة و ایتاء الزکاة، و صیام رمضان، «و ان تعطوا من المغنم الخمس»، و هم این اعمال ظاهر را اسلام نام نهاد در آن خبر اعرابی که گفت: یا محمد! اخبرنی عن الاسلام. قال: «الاسلام أن تشهد ان لا اله الا اللَّه و أن محمدا (ص) رسول اللَّه، و تقیم الصلاة، و تؤتی الزکاة، و تصوم رمضان، و تحج البیت ان استطعت الیه سبیلا».

Ва Фоӣдаҳи ислом исматаст дар хӯну молу змт , аҳкоми шаръ бар ваии равону мусулмонони дарин яксон . Ва Фоӣдаҳи имон наҷотаст аз мқти худоу халос аз азоби вайу муъминон дар он мутафовит , ҳар ки амали ваии некӯтар ,у яқини ваии бештар ,у аҳди ваии росттар имони ваии тамомтар ,у савоби ваии бештар . Ва раби алъзаҳи ҷли ҷалолаи худ бар банда он наниҳад ки бар нтобад , балки бар ваии он наад ки тоқат дорад , ва он фармоед ки тавон дорад . Инаст ки гуфт ҷли ҷалола :у аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти ло нклФ наФасо إлои вусъҳо أўлӣки أсҳоби алҷнаҳи ҳам фӣҳо холдўн . Мегуяд : эшон ки бгрўиднд ,у некӣ ҳо карданд , бар кас нанаҳем магари тавон он , яъне эшон иҷобат карданд , ва кӯшиданд , ва мо бар эшон нотоўст ( ? ) наниҳодем , бо посухи росту бори сабк биҳиштёнанд ҷовидии ҷовидон .

و فائده اسلام عصمت است در خون و مال و ذمت‌، احکام شرع بر وی روان و مسلمانان درین یکسان. و فائده ایمان نجات است از مقت خدا و خلاص از عذاب وی و مؤمنان در آن متفاوت، هر که عمل وی نیکوتر، و یقین وی بیشتر، و عهد وی راست‌تر ایمان وی تمام‌تر، و ثواب وی بیشتر. و رب العزّة جلّ جلاله خود بر بنده آن ننهد که بر نتابد، بلکه بر وی آن نهد که طاقت دارد، و آن فرماید که توان دارد. اینست که گفت جل جلاله: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیها خالِدُونَ. میگوید: ایشان که بگرویدند، و نیکی‌ها کردند، بر کس ننهیم مگر توان آن، یعنی ایشان اجابت کردند، و کوشیدند، و ما بر ایشان ناتاوست (‌؟) ننهادیم، با پاسخ راست و بار سبک بهشتیان‌اند جاویدی جاویدان.

Ва нзънои мо фии сдўрҳми ман ғули амири алмؤмнини алӣ ( ъ ) гуфт : « Финои аҳли бадари нзлти ҳзаҳи алоиаҳ » ,у брўоитии дигари алӣ ( ъ ) гуфт : « ании лأрҷўи أни акўни аноу Усмону талҳау зубайри ман аллазӣнаи қоли аллоҳ :у нзънои мо фии сдўрҳми ман ғул » .

وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ امیر المؤمنین علی (ع) گفت: «فینا اهل بدر نزلت هذه الایة»، و بروایتی دیگر علی (ع) گفت: «انی لأرجو أن اکون انا و عثمان و طلحه و زبیر من الذین قال اللَّه: وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ».

Садӣ гуфт : биҳиштён ба дар биҳишт расанд , дарахтии бенанд аз соқи он ду чашмаи равон . Аз як чашмаи бёшомнд , ҳар чаҳ ғулу ҳасаду ҳақад ва адоватаст ки дар дунё дар ниҳоду сиришки эшон буд , чун он шароби бёшомнд аз он ҳама пок шаванд , ва аз чашмаи дигар ғусл кунанд танҳои эшон покиза ва равшан гардад , ва хушбӯӣ шаванд . Аз он пас на тани эшон шӯхи пазирад , на дар дили эшон васвосу хавотир радӣ ояд .

سدی گفت: بهشتیان به در بهشت رسند، درختی بینند از ساق آن دو چشمه روان. از یک چشمه بیاشامند، هر‌چه غل و حسد و حقد و عداوت است که در دنیا در نهاد و سرشک ایشان بود، چون آن شراب بیاشامند از آن همه پاک شوند، و از چشمه دیگر غسل کنند تن‌های ایشان پاکیزه و روشن گردد، و خوشبوی شوند. از آن پس نه تن ایشان شوخ پذیرد، نه در دل ایشان وسواس و خواطر ردی آید.

Тҷрии ман тҳтҳми алأнҳори ин он гуҳ буд ки ҳар муъминӣ дар биҳишт дар ғурфаи хешу манзили хеш ором гирад ,у пайваста дар он чашмаҳои равон менигарад , то лиззат назарашон меафзоед , ва дар он ҳол гӯйанд : алҳмди ллаҳи алзии ҳдонои лиҳозо эй ҳдонои лмои сирнои илои ҳозои алсўоби ман алъамали алзии адии илайҳ , он гуҳ иқрор диҳанд ки ҳидоят аз худоаст ,у рости роҳӣ ба тавфиқаст на ба ҷаҳди банда , гӯйанд : ва мо кнои лнҳтдии луи лои أни ҳдонои аллоҳи лдинаҳ . Ва қрأи ибни омир : мо кнои бало ваов лнҳтдии лӯлои ани ҳдонои аллоҳ .

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ این آن‌گه بود که هر مؤمنی در بهشت در غرفه خویش و منزل خویش آرام گیرد، و پیوسته در آن چشمه‌های روان می‌نگرد، تا لذت نظرشان می‌افزاید، و در آن حال گویند: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا ای هدانا لما صیرنا الی هذا الثواب من العمل الذی ادی الیه، آن گه اقرار دهند که هدایت از خدا است، و راست‌راهی به توفیق است نه به جهد بنده، گویند: وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لدینه. و قرأ ابن عامر: ما کنا بلا واو لنهتدی لولا ان هدانا اللَّه.

Ва дар хабараст аз расӯли худо ( с ) ки ҳеҷ биҳиштӣ дар биҳишт наравад , то он гуҳ ки пештари дӯзах бо ваии намоянд то онро бинад ва гуяд : мо кнои лнҳтдии луи лои أни ҳдонои аллоҳ , ва ҳеҷ дӯзахӣ дар дӯзах наравад , то пештари биҳишт бо ваии намоянд то бинад ва гуяд : луи أни аллоҳи ҳдонии лукнати ман аламтқин , то шодии он беш буду ҳасрати ин беш .

و در خبر است از رسول خدا (ص) که هیچ بهشتی در بهشت نرود، تا آن‌گه که پیشتر دوزخ با وی نمایند تا آن را بیند و گوید: ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ، و هیچ دوزخی در دوزخ نرود، تا پیشتر بهشت با وی نمایند تا بیند و گوید: لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ، تا شادی آن بیش بود و حسرت این بیش.

Лақади ҷоءти русули рбнои болҳқ эй бأни ҳозои алиўми ҳақи Фсдқноҳм , ин сухан бар дар биҳишт гӯйанд , чунон ки эшонро дидор дар биҳишт уфтад , ва то дарин сухан бошанд ва дарин санои нўдўои أни тлкми алҷнаҳи хзнаҳи биҳишти эшонро истиқбол кунанд , ва гӯйанд : инак он биҳишт ки шуморо дар дунё ваъда дода буданд . أўрстмўҳои аўрстми манозили аҳли алнори фӣҳо луи ъмлўои бтоъаҳи аллоҳи бмои кантами тъмлўни тўҳдўни аллоҳу ттиъўнаҳ .

لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ ای بأن هذا الیوم حق فصدّقناهم، این سخن بر در بهشت گویند، چنان که ایشان را دیدار در بهشت افتد، و تا درین سخن باشند و درین ثنا نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ خزنه بهشت ایشان را استقبال کنند، و گویند: اینک آن بهشت که شما را در دنیا وعده داده بودند. أُورِثْتُمُوها اورثتم منازل اهل النّار فیها لو عملوا بطاعة اللَّه بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ توحّدون اللَّه و تطیعونه.

Рӯй абӯи Саиди алхдрӣ , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ихлси алмؤмнўни ман алнор , Фиҳсбўни алии қнтраҳи байни алҷнаҳу алнор , Фиқтси лбъзҳми ман баъзи мазолими канти бинҳми фии алднё , ҳатто азои ҳзбўо ва нақуво изни ?лаами фии духули алҷнаҳ , Фўи алзии нафаси Муҳамади бедаи лأҳдҳми аҳдии илои манзалаи фӣ алҷнаҳ манеҳ бмнзлаҳи кони фии алднё » ,у қол ( с ) : « мо ман аҳади алоу ?лаи манзили фии алҷнаҳу манзили фии алнор , Фأмои алкоФри Фирси алмؤмни манзалаи ман алнор ,у алмؤмни ирси алкоФри манзалаи ман алҷнаҳ » .

روی ابو سعید الخدری، قال: قال رسول اللَّه (ص): «یخلص المؤمنون من النّار، فیحسبون علی قنطرة بین الجنة و النّار، فیقتصّ لبعضهم من بعض مظالم کانت بینهم فی الدنیا، حتی اذا هذّبوا و نقّوا اذن لهم فی دخول الجنة، فو الذی نفس محمد بیده لأحدهم اهدی الی منزله فی الجنة منه بمنزله کان فی الدّنیا»، و قال (ص): «ما من احد الا و له منزل فی الجنّة و منزل فی النّار، فأما الکافر فیرث المؤمن منزله من النّار، و المؤمن یرث الکافر منزله من الجنّة».

Ва нодай яъне :у инодӣ , лأни кули мо ахбри аллоҳи анаи икўни Фмозиаҳу мстқблаҳу доимаи воҳид . Рӯзи растохези рӯз тнодӣаст , чун биҳиштён дар биҳишту дӯзахён дар дӯзах ором гиранд ,у асҳоби аъроф бар аъроф , ҳар қавмии дигарро мебоз хонанд ва аз ончӣ дар абтдоء сухан мегӯйанд ,у дӯзахёни дарин ҳоли карӣу гунаҳгӣу нобенаӣ ки дар он оят гуфт :у нҳшрҳми явми алқёмаҳи алии вҷўҳҳми ъмёу бкмоу смо , дар эшон он намонад , ва сухан тавонанд , ва шунаванд , ва овоз диҳанд аҳли биҳишти аҳли дӯзахро : أни қади вҷднои мо въднои рбнои ҳқо , ҳамон гӯйанд ки рӯзи бадар , Мустафо гуфт аҳли қлибро : Фҳли вҷдтми мо въди рбкми ҳқо , ҳозои саволи тақрири итзмни тхсири алкФор . Қолўои нъми ксоиии нъми бкср айн хонд ,у ҳумои луғатон .

وَ نادی‌ یعنی: و ینادی، لأن کل ما اخبر اللَّه انه یکون فماضیه و مستقبله و دائمه واحد. روز رستاخیز روز تنادی است، چون بهشتیان در بهشت و دوزخیان در دوزخ آرام گیرند، و اصحاب اعراف بر اعراف، هر قومی دیگر را می‌باز خوانند و از آنچه در ابتداء سخن می‌گویند، و دوزخیان درین حال کری و گنگی و نابینایی که در آن آیت گفت: وَ نَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلی‌ وُجُوهِهِمْ عُمْیاً وَ بُکْماً وَ صُمًّا، در ایشان آن نماند، و سخن توانند، و شنوند، و آواز دهند اهل بهشت اهل دوزخ را: أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا، همان گویند که روز بدر، مصطفی گفت اهل قلیب را: فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا، هذا سؤال تقریر یتضمّن تخسیر الکفّار. قالُوا نَعَمْ کسایی نعم بکسر عین خواند، و هما لغتان.

Фأзни муаззини бинҳми қили ҳўи соҳиби алсўр . То эшон дарин сухан бошанд мунодӣ Нидо кунад ба овози баланд : أни лаънаи аллоҳи алии алзолмин эй алкоФрин , ки лаънати худо бар кофарон . Он гуҳи аъмоли хабисаи эшонро васф кард : аллазӣнаи исдўни ани сиблати аллоҳи эшон ки аз дайни исломи бози гаштанд , ва дигаронро мебоз гардониданд , ибғўнҳо эй :у ибғўни лҳои ъўҷо , ва аз роҳи рости худованди кажӣ май биўсиднд , ва аз он кажӣ май ҷустанд . Кажӣ дар чизеи дӣданӣ чун чӯбу девор ъўҷаст ба фатҳи айн , ва дар чизеи нодӣданӣ чун сухану паймон ъўҷаст ба касри айн .

فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ قیل هو صاحب الصور. تا ایشان درین سخن باشند منادی ندا کند به‌آواز بلند: أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ ای الکافرین، که لعنت خدا بر کافران. آن‌گه اعمال خبیثه ایشان را وصف کرد: الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ ایشان که از دین اسلام باز گشتند، و دیگران را می‌باز گردانیدند، یَبْغُونَها ای: و یبغون لها عوجا، و از راه راست خداوند کژی می‌بیوسیدند، و از آن کژی می‌جستند. کژی در چیزی دیدنی چون چوب و دیوار عوج است به‌فتح عین، و در چیزی نادیدنی چون سخن و پیمان عوج است به‌کسر عین.

Ва ҳам болохраҳ яъне болбъси алзии фӣаи ҷзоءи алоъмоли коФрўн .

وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ یعنی بالبعث الذی فیه جزاء الاعمال کافِرُونَ.

Ва бинҳмои ҳиҷоб яъне аҳли алҷнаҳу аҳли алнори ҳиҷоб . Ин ҳиҷоби он сураст ки ӣнҷо гуфт : Фзрби бинҳми бсўри ?лаи боб . Деворӣаст баланд дар ботин ,у андаруни он биҳиштаст . Аз сур то даргоҳи биҳишти сад солаи роҳ , ҳамаи ҷӯйҳоу чашмаҳоу ҳёзу риёзу дарахтони сидри биҳиштии буиу равшанои биҳишт дар он тобон , ва аз зоҳири девору беруни он дӯзахаст , аз девор то дар дӯзахи сад солаи роҳи пари дӯду туфу шарор ,у газандагон , ва аз беруни сӯии девор дар андаруни девор албата аз дӯзахи ҳеҷ асар на , ва аз андаруни девори беруни он аз биҳишт албата ҳеҷ асар на .

وَ بَیْنَهُما حِجابٌ یعنی اهل الجنة و اهل النّار حجاب. این حجاب آن سور است که اینجا گفت: فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ. دیواری است بلند در باطن، و اندرون آن بهشت است. از سور تا درگاه بهشت صد ساله راه، همه جوی‌ها و چشمه‌ها و حیاض و ریاض و درختان سدر بهشتی بوی و روشنایی بهشت در آن تابان، و از ظاهر دیوار و بیرون آن دوزخ است، از دیوار تا در دوزخ صد ساله راه پر دود و تف و شرار‌، و گزندگان، و از بیرون سوی دیوار در اندرون دیوار البته از دوزخ هیچ اثر نه، و از اندرون دیوار بیرون آن از بهشت البته هیچ اثر نه.

Ва алии алأъроФи риҷоли урфи шохи сар деворасту сари хрўаҳ , аърофи ҷамъи он ,у алии алأъроФ эй алии алсўри риҷоли иърФўн куллан яъне алФриқини бсимоҳм яъне аҳли алҷнаҳи ббёзи вҷўҳҳм ,у аҳли алнори бсўоди вҷўҳҳм ,у злки лأни мўзъҳми ъоли муртафаъи ирўни алФриқин . Аз боло бо аҳл биҳишт нигаранд бар эшон салом кунанд .

وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ عرف شاخ سر دیوار است و سر خروه، اعراف جمع آن، وَ عَلَی الْأَعْرافِ ای علی السور رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا یعنی الفریقین‌ بِسِیماهُمْ یعنی اهل الجنة ببیاض وجوههم، و اهل النّار بسواد وجوههم، و ذلک لأن موضعهم عال مرتفع یرون الفریقین. از بالا با اهل بهشت نگرند بر ایشان سلام کنند.

Раб Алъоламин гуфт : лами идхлўҳо ва ҳам итмъўни аниз ( 1 ) дар биҳишт нарафтанд асҳоби аъроф , аммо тамаъ медоранд ки дар раванд , ва ин тамаъ аз он кунанд ки нур рӯй хешу дасту пои хеш бар ҷои бенанд , на чун мунофиқон ки бар сироти нур аз эшон брбоинд ва дар торикӣ бимонанд .

رب العالمین گفت: لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ انیز (۱) در بهشت نرفتند اصحاب اعراف، اما طمع می‌دارند که در روند، و این طمع از آن کنند که نور روی خویش و دست و پای خویش بر جای بینند، نه چون منافقان که بر صراط نور از ایشان بربایند و در تاریکی بمانند.

Ва إзои сарфати أбсорҳми қалбати вҷўҳҳми тҷоаҳи асҳоби алнор . Чун рӯй эшон ба дӯзах гардонанд ,у аҳли он ба эшон намоянд , то аз он боло боишон нигаранд , гӯйанд рбнои лои тҷълнои маъаи алқўми алзолмин яъне алмшркини фии алнор .

وَ إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ قلبت وجوههم تجاه اصحاب النار. چون روی ایشان به‌دوزخ گردانند، و اهل آن به‌ایشان نمایند، تا از آن بالا بایشان نگرند، گویند رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ یعنی المشرکین فی النار.

Ва нодаии أсҳоби алأъроФи рҷоло ва ҳам фии алнори иърФўнҳми бсимоҳми бсўоди алўҷўаҳ ва ҳам алқодаҳу алкброء . Муфассирон гуфтанд : ин риҷоли валид муғираасту бӯи ҷаҳли Њишому ъоси воӣлу амсоли эшон , ки дар дунё чун балолу салмону аммору амсоли эшон диданд , гуфтанд : аллоҳи ӣнонро ба биҳишт фиристад ва моро ба оташ ! куллан ,у аллоҳи ани аллоҳи лои иФзли хдмноу ръотнои ълино ! савганд хӯрданд ки : аллоҳи эшонро ба биҳишт нафаристад фардо . Асҳоби аърофи эшонро гӯйанд : أи ҳؤлоءи аллазӣнаи أқсмтм ? ӣнон эшонанд ки шумо савганд хӯрдед ки аллоҳи эшонро ба биҳишт нафаристад ? ва ин пеш аз он бошад ки эшон дар биҳишт шаванд . Он гуҳ гӯйанд : адхлўои алҷнаҳи лои хавфи алайкуму лои أнтми тҳзнўн , ва раво бошад ки дар биҳишт шуда бошанд он гуҳи ин хитоб равад , ва маънӣ онаст ки : ақсмтми лои инолҳми аллоҳи брҳмаҳ ,у қади қоли аллоҳи ?лаам : адхлўои алҷнаҳи лои хавфи алайкуму лои أнтми тҳзнўн .

وَ نادی‌ أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا و هم فی النار یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیماهُمْ بسواد الوجوه و هم القادة و الکبراء. مفسّران گفتند: این رجال ولید مغیره است و بو جهل هشام و عاص وائل و امثال ایشان، که در دنیا چون بلال و سلمان و عمار و امثال ایشان دیدند، گفتند: اللَّه اینان را به بهشت فرستد و ما را به آتش! کلا، و اللَّه ان اللَّه لا یفضّل خدمنا و رعاتنا علینا! سوگند خوردند که: اللَّه ایشان را به بهشت نفرستد فردا. اصحاب اعراف ایشان را گویند: أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ؟ اینان ایشان‌اند که شما سوگند خوردید که اللَّه ایشان را به بهشت نفرستد؟ و این پیش از آن باشد که ایشان در بهشت شوند. آن‌گه گویند: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ، و روا باشد که در بهشت شده باشند آن‌گه این خطاب رود، و معنی آنست که: اقسمتم لا ینالهم اللَّه برحمة، و قد قال اللَّه لهم: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ.

Ва қил : ақсмтми аҳли алнори лои идхли асҳоби алоъроФи алҷнаҳ , Фқоли аллоҳ : أи ҳؤлоءи аллазӣнаи أқсмтми лои инолҳми аллоҳи брҳмаҳи адхлўои алҷнаҳ ,у қил : أи ҳؤлоءи ман каломи алмлоӣкаҳ .

و قیل: اقسمتم اهل النار لا یدخل اصحاب الاعراف الجنة، فقال اللَّه: أَ هؤُلاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لا یَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ، و قیل: أَ هؤُلاءِ من کلام الملائکة.

Яъне Фриштгон гӯйанд аҳли оташро ки : ӣнонанд яъне асҳоби аъроф ки шумо савганд хӯрдед ки дар биҳишт нашаванд . Он гуҳи ин Фриштгон рӯй ба асҳоб аъроф кунанд , гӯйанд : адхлўои алҷнаҳи лои хавфи алайкуму лои أнтми тҳзнўн .

یعنی فریشتگان گویند اهل آتش را که: اینان‌اند یعنی اصحاب اعراف که شما سوگند خوردید که در بهشت نشوند. آن‌گه این فریشتگان روی به اصحاب اعراف کنند، گویند: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ.

Ва дар асҳоби аърофи сухан фаровон гуфтаанд ки эшон кианд ? қавмӣ гуфтанд : пайғомбаронанду аҳли маърифат , эшонро бар зибр биҳиштён баранд , то бар ҳар ду гуруҳ мушарраф бошанд .

و در اصحاب اعراف سخن فراوان گفته‌اند که ایشان که‌اند؟ قومی گفتند: پیغامبران‌اند و اهل معرفت، ایشان را بر زبر بهشتیان برند، تا بر هر دو گروه مشرف باشند.

Қавмӣ гуфтанд : фуқаҳоу уламо исломанд , ки зиндагонӣ ба илму амал ба сар овараданд , ва дар роҳи суннату тариқи ҳақи рости рафтанд . Дар дунёи бартар аз халқ буданд ба манзалат , ва дар уқбо бартар бошанд ба рутбау дараҷа . Ва қил : ҳам қавми астўти ҳснотҳму сиотҳм . Дар девони эшон некӣу бадӣ баробар ояд , то аз аҳли биҳишт фурӯтар омаданд ва аз аҳли оташи бартар .

قومی گفتند: فقها و علماء اسلام‌اند، که زندگانی به‌علم و عمل به‌سر آوردند، و در راه سنّت و طریق حق راست رفتند. در دنیا برتر از خلق بودند به‌منزلت، و در عقبی برتر باشند به‌رتبه و درجه. و قیل: هم قوم استوت حسناتهم و سیّآتهم. در دیوان ایشان نیکی و بدی برابر آید، تا از اهل بهشت فروتر آمدند و از اهل آتش برتر.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « ҳам қавми хрҷўои илои алҷҳоди фии сиблати аллоҳ , ва ҳам Асоаи лобоӣҳм , Фқтлўо , Фأътқҳми аллоҳи ман алнор , лонаами қтлўои фии сиблата ,у ҳбсўои ани алҷнаҳи бмъсиаҳи обоӣҳм » .

روی ان النبی (ص) قال: «هم قوم خرجوا الی الجهاد فی سبیل اللَّه، و هم عصاة لآبائهم، فقتلوا، فأعتقهم اللَّه من النار، لانهم قتلوا فی سبیله، و حبسوا عن الجنة بمعصیة آبائهم».

Ва қил : ҳам қавми разии анҳуам обоؤҳми дуни амҳотҳм , ӯ амҳотҳми дуни обоӣҳм . Ва қил : ҳам авлоди алзно ,у қил : ҳам аллазӣнаи конўои фии алФтраҳу лами ибдлўои динҳм ,у қил : ҳам авлоди алмшркин .

و قیل: هم قوم رضی عنهم آباؤهم دون امهاتهم، او امهاتهم دون آبائهم. و قیل: هم اولاد الزنا، و قیل: هم الذین کانوا فی الفترة و لم یبدلوا دینهم، و قیل: هم اولاد المشرکین.

Ва рӯй أн алнабӣ ( с ) қол : « анҳми охири аҳли алҷнаҳи дхўло » ,у қоли мақотил : асҳоби алоъроФи ман ИМАи Муҳамад ( с ) хосса , Фҳбсўои ман аҷали знўбҳм , сами أдхлўои баъди злки алҷнаҳи бшФоъаҳи Муҳамад ( с ) . Қоли солими мавлои абии ҳзиФаҳ : вддти أнии бмнзлаҳи асҳоби алоъроФ .

و روی أن النبی (ص) قال: «انهم آخر اهل الجنة دخولا»، و قال مقاتل: اصحاب الاعراف من امة محمّد (ص) خاصة، فحبسوا من اجل ذنوبهم، ثم أدخلوا بعد ذلک الجنة بشفاعة محمّد (ص). قال سالم مولی ابی حذیفة: وددت أنی بمنزلة اصحاب الاعراف.

Ва нодаии أсҳоби алнори أсҳоби алҷнаҳи أни أФизўои ълино эй сбўои ълинои ман алмоءи миқдори мо ибрди абдонно ,у изили ътшно . أўи ммои рзқкми аллоҳи ман алтъом . Ин он гуҳ бошад ки раби алъзаҳи ҳиҷоби миёни дӯзахён ва биҳиштён бардорад , то дӯзахёни нозу Наими биҳиштёни бенанд , ва аз эшон таом ва шароб хоҳанд . Ин далеласт ки эшон дар он азоби ҳам ташна бошанд ва ҳам гурусна ,у одамӣ аз таому шароб мустағнӣ нест агар чаҳ дар азоб буд .

وَ نادی‌ أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنا ای صبّوا علینا من الماء مقدار ما یبرد ابداننا، و یزیل عطشنا. أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ من الطعام. این آن‌گه باشد که رب‌العزّه حجاب میان دوزخیان و بهشتیان بردارد، تا دوزخیان ناز و نعیم بهشتیان بینند، و از ایشان طعام و شراب خواهند. این دلیل است که ایشان در آن عذاب هم تشنه باشند و هم گرسنه، و آدمی از طعام و شراب مستغنی نیست اگر چه در عذاب بوَد.

Қолўои إни аллоҳи ҳрмҳмо эй моءи алҷнаҳ ва таомҳо таҳрими манъи алии алкоФрин .

قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما ای ماء الجنة و طعامها تحریم منع عَلَی الْکافِرِینَ.

Қоли абӯи алҷўзоء : сأлти ибни аббос : эй алсдқаҳи афзал ? Фқол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « афзали алсдқаҳи алмоء . Аммо раъйати аҳли алнори лмои астғосўои бأҳли алҷнаҳ , қолўои أФизўои ълинои ман алмоء » .

قال ابو الجوزاء: سألت ابن عباس: ایّ الصدقة افضل؟ فقال: قال رسول اللَّه (ص): «افضل الصدقة الماء. اما رأیت اهل النار لما استغاثوا بأهل الجنة، قالوا أَفِیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ».

Қавла : аллазӣнаи атхзўои динҳми лҳўоу лъбои қил : аклоу шрбо ,у қил : мо зини ?лаами алшитони ман таҳрими албҳираҳу алсоӣбаҳу алўсилаҳу алҳомӣу алмкоءу алтсдиаҳи ҳавли албит ,у соири алхсоли алрдиӣаҳи алтии конўои иФълўнҳои фии ҷоҳлитҳм . Қоли абӯи рўқ : динҳм эй ъидҳм . Лҳўоу лъбоу ғртҳми алҳёҳи алднё эй ағрўои батӯлии албқоء . ӣнҷои сухан тамом шуд . Пас гуфт : Фолиўми ннсоҳми нтркҳми фии ҷаҳаннами комаи тркўои алоямон , блқоءи иўмҳми ҳозо , яъне болбъс . Ва қил : комаи нсўои лқоءи иўмҳми ҳозо эй комаи тркўои алъамали лиҳозои алиўм . Ва конўои боётнои иҷҳдўн эй :у комаи ҷҳдўои боётноу лами исдқўҳо .

قوله: الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً قیل: اکلا و شربا، و قیل: ما زیّن لهم الشیطان من تحریم البحیرة و السائبة و الوصیلة و الحامی و المکاء و التصدیة حول البیت، و سائر الخصال الردیئة التی کانوا یفعلونها فی جاهلیتهم. قال ابو روق: دینهم ای عیدهم. لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا ای اغرّوا بطول البقاء. اینجا سخن تمام شد. پس گفت: فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ نترکهم فی جهنّم کما ترکوا الایمان، بلقاء یومهم هذا، یعنی بالبعث. و قیل: کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا ای کما ترکوا العمل لهذا الیوم. وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ ای: و کما جحدوا بآیاتنا و لم یصدقوها.

Ва лақади ҷӣноҳми бктоби Фслноаҳи алии илми маънии тафсил табйинаст , яъне ки вуҷӯҳи ону абвоби он аз амр ва наҳй ва аз қисса мисли ҳама аз якдигари кушодау равшан боз намӯд ,у назири ин дар қуръон фаровонаст : мавъизау тФсилои лкли шайъи ء , сами фаслати ман лдни ҳакими хабир ,у кули шайъи ءи Фслноаҳи тФсило , أнзли إликми алкитоби мФсло . Ин ҳама аз як бобаст . Ва дар қуръон тафсиласт ба маънии бинўнт , чунон ки гуфт : оёти муфассалот яъне боӣноти баъзҳо ман баъз . Байни кули азобин шаҳр , ва дар сӯра Юсуф гуфт :у лмои фаслати алъир эй бонети алрФқаҳи ман Миср , ва дар мурсалот гуфт : лиўми алФсл яъне явми баёни фӣаи байни аннос , ҳозои явми алФсл ва мо أдроки мо явми алФсл , إни явми алФсли кони миқото . Ин ҳама аз як бобаст , яъне баёни байни алхлоӣқи болқзоء , Фриқи фии алҷнаҳу Фриқи фии алсъир .

وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِکِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلی‌ عِلْمٍ معنی تفصیل تبیین است، یعنی که وجوه آن و ابواب آن از امر و نهی و از قصه مثل همه از یکدیگر گشاده و روشن باز نمود، و نظیر این در قرآن فراوان است: مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ، ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ، وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِیلًا، أَنْزَلَ إِلَیْکُمُ الْکِتابَ مُفَصَّلًا. این همه از یک باب است. و در قرآن تفصیل است به‌معنی بینونت، چنان که گفت: آیاتٍ مُفَصَّلاتٍ یعنی بائنات بعضها من بعض. بین کل عذابین شهر، و در سورة یوسف گفت: وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعِیرُ ای بانت الرفقة من مصر، و در مرسلات گفت: لِیَوْمِ الْفَصْلِ یعنی یوم بیان فیه بین الناس، هذا یَوْمُ الْفَصْلِ وَ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الْفَصْلِ‌، إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کانَ مِیقاتاً. این همه از یک باب است، یعنی بیان بین الخلائق بالقضاء، فریق فی الجنة و فریق فی السعیر.

Ва лақади ҷӣноҳми бктоби Фслноаҳи алии илми ибни мҳисни Фзлноаҳи бзод мӯъҷам хонд . намегуяд : ин номаро яъне қуръони афзӯнии додем дар шараф ,у афзӯнии шарафи қуръон бар дигари китобҳои манзил ба ихтисораст ва ба таъхир ва ба ҳифз аз табдилу таҳриф . Аммо ихтисор онаст ки кутуби дигар бо тӯл азимаст ,у қуръони ҷавомеъ алкуламаст , ва аммо таъхир онаст ки қуръон бар ҳамаи кутуб қозӣаст ба насху аҳком , ва аммо ҳифз аз табдил ва таҳриф онаст ки гуфт :у إнои ?лаи лҳоФзўн , ва дар кутуби пешини табдил ва таҳриф карданд , чунон ки гуфт : Фбдли аллазӣнаи злмўои қўло , иҳрФўни алкулами ани мавозиъа .

وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِکِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلی‌ عِلْمٍ ابن محیصن فضلناه بضاد معجم خواند. می‌گوید: این نامه را یعنی قرآن افزونی دادیم در شرف، و افزونی شرف قرآن بر دیگر کتاب‌های مُنزَل به‌اختصار است و به‌تأخیر و به‌حفظ از تبدیل و تحریف. اما اختصار آنست که کتب دیگر با طول عظیم است، و قرآن جوامع الکلم است، و اما تأخیر آنست که قرآن بر همه کتب قاضی است به‌نسخ و احکام، و اما حفظ از تبدیل و تحریف آنست که گفت: وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ، و در کتب پیشین تبدیل و تحریف کردند، چنان که گفت: فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلًا، یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ.

Он гуҳ гуфт : алии илм эй бълми мно , иқўл : Фслноаҳу нҳни ъолмўни бтФсилаҳ ,у қил : алии илми фии алкитоб , яъне мо аўдъи ман олълуму баёни алоҳком . Ҳудо эй ҳодёи ман алзлолаҳу раҳмае зои раҳмаи ман алъзоб , лқўми иؤмнўн эй лқўм аред ба ҳдоитҳму аимонҳм . Пас ба сифати ҷоҳдони бози гашту тхўиФи эшон , ва эшон куффори замон Мустафоанд , гуфт : ҳилли инзрўни араби ҳилл дар ҷои нафй наад гоҳи гоҳ , ва ин аз онаст .

آن‌گه گفت: عَلی‌ عِلْمٍ ای بعلم منا، یقول: فصّلناه و نحن عالمون بتفصیله، و قیل: علی علم فی الکتاب، یعنی ما اودع من العلوم و بیان الاحکام. هُدیً ای هادیا من الضلالة وَ رَحْمَةً ای ذا رحمة من العذاب، لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ای لقوم ارید به هدایتهم و ایمانهم. پس به‌صفت جاحدان باز گشت و تخویف ایشان، و ایشان کفّار زمان مصطفی‌اند، گفت: هَلْ یَنْظُرُونَ عرب هل در جای نفی نهد گاه گاه، و این از آن است.

Ва ҳар ҷой ки пас он инзрўнаст , маънии мо инзрўнаст , ва ин инзрўн ба маънӣ интзрўнаст , ҳамчун « Фнзраҳи إлии майсара » , « Фнозраҳи Бами ирҷъи алмрслўн »у аншдўо :

و هر جای که پس آن یَنْظُرُونَ است، معنی ما ینظرون است، و این ینظرون به معنی ینتظرون است، همچون «فَنَظِرَةٌ إِلی‌ مَیْسَرَةٍ»، «فَناظِرَةٌ بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ» و انشدوا:

إлои таъвилаи таъвил номӣаст ҳақиқати чизеро ,у мурод ба лафзи таъвил мأўласт ҳамчун танзил ба маънии манзил . Масдараст исми сохта ҳамчун « Фолқи алإсбоҳ » .

إِلَّا تَأْوِیلَهُ تأویل نامی است حقیقت چیزی را، و مراد به لفظ تأویل مأوّل است همچون تنزیل به‌معنی منزل. مصدر است اسم ساخته همچون «فالِقُ الْإِصْباحِ».

Ҳилли инзрўни إлои таъвилаи ин «ҳо » бо китоб шавад яъне : илои мо иؤли илайҳи муроди аллоҳи ъзу ҷли фии тафсили ҳозои алкитобу танзила . намегуяд : чашм намедоранд ин кофарони дарин бози нишастан аз имону тасдиқи магари пайдо шудани ҳақиқати онкии муроди аллоҳ ба фиристодан ин китобаст , яъне ба по шудани растохез ,у вуқуъи шаъни он ,у шумор бо халқ ,у подош додан эшон .

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ این «ها» با کتاب شود یعنی: الی ما یؤل الیه مراد اللَّه عزّ و جلّ فی تفصیل هذا الکتاب و تنزیله. می‌گوید: چشم نمی‌دارند این کافران درین باز نشستن از ایمان و تصدیق مگر پیدا شدن حقیقت آنکه مراد اللَّه به‌فرستادن این کتاب است، یعنی به پا شدن رستاخیز، و وقوع شأن آن، و شمار با خلق، و پاداش دادن ایشان.

Явми иأтии таъвила мақотил гуфт , дар китоби нзоӣр ки : таъвил дар қуръон бар панҷ ваҷҳ тафсир кунанд : яке ба маънии оқибат , чунон ки дарин оят гуфт : ҳилли инзрўни إлои таъвила , явми иأтии таъвила яъне явми алқимаҳи иأтии оқибаи мо въди аллоҳи ъзу ҷли фии алқуръони алии алснаҳи алрсл , анаи коӣни ман алхиру алшр . Ҳамонаст ки дар Юнус гуфт : бали кзбўои бмои лами иҳитўои бълмаҳу лмои иأтҳми таъвила яънеу лмои иأтҳми оқибаи мо въди аллоҳи ъзу ҷли фии алқуръони анаи коӣни фии алохраҳи ман алўъид .

یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ مقاتل گفت، در کتاب نظائر که: تأویل در قرآن بر پنج وجه تفسیر کنند: یکی به‌معنی عاقبت، چنان که درین آیت گفت: هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ، یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یعنی یوم القیمة یأتی عاقبة ما وعد اللَّه عزّ و جلّ فی القرآن علی السنة الرسل، انه کائن من الخیر و الشر. همان است که در یونس گفت: بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ یعنی و لمّا یأتهم عاقبة ما وعد اللَّه عزّ و جلّ فی القرآن انه کائن فی الآخرة من الوعید.

Ваҷҳи дувум таъвиласт ба маънии мунтаҳии каммияти малики уммати Муҳамад ( с ) , чунон ки дар сӯраи ол умрон гуфт : абтғоءи алФтнаҳу абтғоءи таъвила ,у злки ани алиҳўди ародўои ани иълмўои ман қабл ҳисоби алҷмл кам имлки Муҳамаду أмтаҳ , сами инқзии малакау ирҷъи илои алиҳўд , Фқоли аллоҳи таъолӣ : ва мо иълми таъвилаи إлои аллоҳ эй мо иълми мунтаҳӣ кам имлки Муҳамад ( с )у умматаи алои аллоҳ , эй лои иълми злки алои аллоҳи анҳми имлкўни илои явми алқёмаҳу лои ирҷъи алмалики илои алиҳўд абадан .

وجه دوم تأویل است به‌معنی منتهی کمیت ملک امت محمد (ص)، چنان که در سوره آل‌عمران گفت: ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ، و ذلک ان الیهود ارادوا ان یعلموا من قبل حساب الجمل کم یملک محمد و أمته، ثم ینقضی ملکه و یرجع الی الیهود، فقال اللَّه تعالی: وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ ای ما یعلم منتهی کم یملک محمد (ص) و امته الا اللَّه، ای لا یعلم ذلک الا اللَّه انهم یملکون الی یوم القیامة و لا یرجع الملک الی الیهود ابدا.

Ваҷҳи сеюм таъвиласт ба маънии таъбири рؤё , чунон ки гуфт :у кзлки иҷтбики рбку иълмки ман таъвили алأҳодис , ва ҳам дар сӯра Юсуф гуфт : мкнои лиўсФи фии алأрзу лнълмаҳи ман таъвили алأҳодис яъне таъбири алрؤё , нбӣнои бтأўилаҳ ,у ълмтнии ман таъвили алأҳодис . Ин ҳама ба маънӣ таъбираст .

وجه سوم تأویل است به‌معنی تعبیر رؤیا، چنان که گفت: وَ کَذلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ، و هم در سورة یوسف گفت: مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ یعنی تعبیر الرؤیا، نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ، وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ‌. این همه به‌معنی تعبیر است.

Ваҷҳи чаҳоруми таъвил ба маънӣ таҳқиқаст , чунон ки гуфт : ҳозои таъвили рءёии ман қабл яъне таҳқиқи рؤёӣ .

وجه چهارم تأویل به‌معنی تحقیق است، چنان که گفت: هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ یعنی تحقیق رؤیای.

Ваҷҳи панҷуми таъвил ба маънӣ алвонаст , чунон ки гуфт : лои иأтикмои таоми трзқонаҳи إлои нбأткмои бтأўилаҳ яъне бأлўонаҳ , эй алвони алтъом қабл ани иأтикми алтъом .

وجه پنجم تأویل به‌معنی الوان است، چنان که گفت: لا یَأْتِیکُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُکُما بِتَأْوِیلِهِ یعنی بألوانه، ای الوان الطعام قبل ان یأتیکم الطعام.

Иқўли аллазӣнаи нсўаҳи ман қабл яъне ғФлўои анҳуу тркўои алтأҳби ?лау алоямон ба ман қабл атёнаҳ , қади ҷоءти русули рбнои болҳқи болсдқу албён , ақрўои ҳайни лои инФъҳми алоямон . Фҳли лнои ман алмлоӣкаҳ ва алнабӣин ва ғайриҳам ман шФъоءи ФишФъўои лно ? ҳилл эдар бмънӣ истифҳомаст , чунон ки дар сӯра алрўм гуфт : ҳилли лаками ман мо маликати أимонкми ман шурако ? ва дар Юнус гуфт : ҳилли ман шркоӣкми ман ибдؤои алхлқ ? аммо онҷо ки гуфт : ҳилли أдлки алии шаҷараи алхлд , ҳилли أдлкми алии туҷҷораи тнҷикм , ҳилли أнбӣкми алии ман таназзули алшётин , ҳилли ннбӣкми болأхсрини أъмоло , ин ҳама танбеҳаст ба маънӣ « ало » .

یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ یعنی غفلوا عنه و ترکوا التأهّب له و الایمان به من قبل اتیانه، قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ بالصدق و البیان، اقروا حین لا ینفعهم الایمان. فَهَلْ لَنا من الملائکة و النبیین و غیرهم مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا؟ هل ایدر بمعنی استفهام است، چنان که در سورة الروم گفت: هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ؟ و در یونس گفت: هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ؟ اما آنجا که گفت: هَلْ أَدُلُّکَ عَلی‌ شَجَرَةِ الْخُلْدِ، هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی‌ تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ، هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلی‌ مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطِینُ، هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا، این همه تنبیه است به‌معنی «الا».

Фҳли лнои ман шФъоءи ФишФъўои лно أў нарад илои алднёи Фнъмли ман алхири ғайри алзӣ кно наамал ман алшрку алткзиб . Талаб шафиъ кунанд ё хоҳанд ки эшонро во дунё фиристанд то имони оранд ,у некӣ ҳо кунанд . Раби Алъоламин ҷой дигар гуфт :у луи рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу агарашон воднё фиристанд ҳам ба куфру ширки хеш боз гирданд .

فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَیَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ الی الدنیا فَنَعْمَلَ من الخیر غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ من الشرک و التکذیب. طلب شفیع کنند یا خواهند که ایشان را وا‌دنیا فرستند تا ایمان آرند، و نیکی‌ها کنند. ربّ العالمین جای دگر گفت: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ اگرشان وادنیا فرستند هم به‌کفر و شرک خویش باز گردند.

Қади хсрўои أнФсҳм эй нқсўои анФсҳми ҳаззҳо ман тоъаҳи аллоҳи Фсорўои илои алнор ,у зли анҳуам мо конўои иФтрўн эй : лами инФъҳми ъбодтҳми алосном .

قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ای نقصوا انفسهم حظّها من طاعة اللَّه فصاروا الی النار، وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ ای: لم ینفعهم عبادتهم الاصنام.