Қавлаи таъолӣ : إни рбкми аллоҳи алзии халқи алсмоўоту алأрзи фии сетаи أём эй фии миқдори сетаи айём . Хилофаст миёни уламо ки ин шаш рӯзи рӯзгор кӯтоҳаст чунон ки дар аҳд моаст , ё рӯзгори дароз ки аллоҳ мегуяд :у إн иўмо ъанд рбки кأлФи санаи ммои тъдўн . Ҳасан гуфт : рӯзгор кӯтоҳаст , ва нақулла ахбору бештарини муфассирон бар онанд ки рӯзгор дарозаст , рӯзии ҳазор сол .

قوله تعالی: إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ای فی مقدار ستة ایام. خلاف است میان علما که این شش روز روزگار کوتاه است چنان که در عهد ما است، یا روزگار دراز که اللَّه میگوید: وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ. حسن گفت: روزگار کوتاه است، و نقله اخبار و بیشترین مفسران بر آنند که روزگار دراز است، روزی هزار سال.

Ва низ хилофаст ки абтдоءи офариниши халқи кадоми рӯз буд ? Муҳамади бен исҳоқи соҳиб алмғозӣ гуфт : аҳл таврот гуфтанд : абтдоءи офариниши рӯзи якшанбе буд то бохри рӯзи одина ,у рӯзи шанбеи рӯзи фироқ буд ,у рӯзи астўоءи аллоҳ бар арш . Азин ҷиҳати шанберо таъзим ниҳоданд , ва ид сохтанд ,у аҳл Инҷил гуфтанд : абтдоءи офариниши рӯзи душанбе буд ,у рӯзи якшанбеи рӯзи фироқ буду астўоءи аллоҳ бар арш , ва онро бузург доштанд , аммо мазҳаби аҳли ислому суннату асҳоб ҳадис онаст ки абтдоءи халқи рӯзи шанбе буд , то бохри панҷ шанбе , қолўо :у кони алсобъи явми алҷмъаҳи алзии астўии аллоҳи фӣаи арша ,у Фрғи ман халқа ,у азма ,у шарфау ҷаълаи ъидои ллмслмин ,у фӣаи даллолаи алии ташрифи явми алҷмъаҳ , ва баъзе асҳоб суннат гуфтаанд : халқи рӯзи якшанбе буд , қолўо : лои ибтли шарафи алҷмъаҳи лони аллоҳи ъзу ҷли фӣҳо халқи одам ,у أсҷди ?лаи алмлоӣкаҳу أдхлаҳи алҷнаҳ .

و نیز خلاف است که ابتداء آفرینش خلق کدام روز بود؟ محمد بن اسحاق صاحب المغازی گفت: اهل تورات گفتند: ابتداء آفرینش روز یکشنبه بود تا بآخر روز آدینه، و روز شنبه روز فراغ بود، و روز استواء اللَّه بر عرش. ازین جهت شنبه را تعظیم نهادند، و عید ساختند، و اهل انجیل گفتند: ابتداء آفرینش روز دوشنبه بود، و روز یکشنبه روز فراغ بود و استواء اللَّه بر عرش، و آن را بزرگ داشتند، اما مذهب اهل اسلام و سنت و اصحاب حدیث آنست که ابتداء خلق روز شنبه بود، تا بآخر پنج شنبه، قالوا: و کان السابع یوم الجمعة الذی استوی اللَّه فیه عرشه، و فرغ من خلقه، و عظّمه، و شرّفه و جعله عیدا للمسلمین، و فیه دلالة علی تشریف یوم الجمعة، و بعضی اصحاب سنت گفته‌اند: خلق روز یکشنبه بود، قالوا: لا یبطل شرف الجمعة لان اللَّه عز و جل فیها خلق آدم، و أسجد له الملائکة و أدخله الجنة.

إни рбкми аллоҳи алзии халқи алсмоўоту алأрзи фии сета أём мегуяд : худованд шумо ӯст ки ҳафт осмон ва ҳафт замин ва ҳар чаҳ дар он бшши рӯзи бёФрид . Замин ва ҳар чаҳ дар он бчҳори рӯзи бёФрид , ва осмонҳо бадви рӯз ,у баёни ин дар хабари ибн аббосаст ки гуфт : хилқати аларз ва мо фӣҳо ман шайъи ءи фии арбаъаи айём ,у хилқати алсмоءи фии явмин , ва ин он гуҳ буд ки соилӣ аз вай пурсед ки бар ман мушкил шудааст ончии раб алъзаҳ гуфт : рафъи смкҳои Фсўоҳоу أғтши лайлҳоу أхрҷи зҳоҳо . Ва алأрзи баъди злки дҳоҳо .

إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ میگوید: خداوند شما اوست که هفت آسمان و هفت زمین و هر چه در آن بشش روز بیافرید. زمین و هر چه در آن بچهار روز بیافرید، و آسمانها بدو روز، و بیان این در خبر ابن عباس است که گفت: خلقت الارض و ما فیها من شی‌ء فی اربعة ایام، و خلقت السّماء فی یومین، و این آن گه بود که سائلی از وی پرسید که بر من مشکل شده است آنچه رب العزة گفت: رَفَعَ سَمْکَها فَسَوَّاها وَ أَغْطَشَ لَیْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها. وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها.

Он соил гуфт : ин далеласт ки нахусти осмони офарид , ва пас замин ,у ҷой дигар гуфт : халқи алأрзи фии явмину тҷълўни ?лаи أндодои илои қавла : сами астўии إлии алсмоء , ва ин далеласт ки нахусти замини офарид . Ибни аббос ҷавоб дод он соилро ки : халқи аларзи фии явмин сами астўии илои алсмоءи Фсўиҳни фии явмин охирин , сам назул илои аларзи Фдҳиҳо .

آن سائل گفت: این دلیل است که نخست آسمان آفرید، و پس زمین، و جای دیگر گفت: خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً الی قوله: ثُمَّ اسْتَوی‌ إِلَی السَّماءِ، و این دلیل است که نخست زمین آفرید. ابن عباس جواب داد آن سائل را که: خلق الارض فی یومین ثم استوی الی السماء فسوّیهن فی یومین آخرین، ثم نزل الی الارض فدحیها.

Ва дҳиҳои ани ахрҷи минҳои алмоءу алмръӣ ,у шқи фӣҳо алонҳор ,у ҷаъли алсбл ,у халқи алҷболу алрмолу алоком ва мо бинҳмои фии явмин охирин , Фзлки қавла :у алأрзи баъди злки дҳоҳо . Бшш рӯз гуфт , ва агар хостии бики лаҳзаи бёФридӣ , локини муроди бони таълим бандагонаст брФқу тсбт дар корҳо . Қоли Саиди бен ҷбир : қадари аллоҳи таъолии халқи алсмоўоту аларзи фии лмҳаҳ ӯ лаҳза ,у анмои хлқҳни фии сетаи айёми тълимои лхлқаҳи алрФқу алтсбти фии аломўр , қол :у ълмнои болстаҳи алҳсоби алзии лои сиблати илои муъаррифаи шайъи ءи ман амри алднёу аддӣни ало ба , комаи қол : « лтълмўои адади алснину алҳсоб » . Сами ани асли ҷамеъи алҳсоби ман сета ,у минҳои итФръи соири алъдди болғои мо блғ . Ва қил : халқи ҳзаҳи алошёءи факони халқаи субҳонаи лшии ءи минҳои фии кули явми ман алоёми аластаи клмҳи болбср ,у фии баъзи алтФосири анаи ҷли ҷалолаи қоли ллсмоўоту аларз : кунии фии сетаи айём , Фконти фии алмдаҳи алтии амрҳо ани ткўни фӣҳо .

و دحیها ان اخرج منها الماء و المرعی، و شق فیها الانهار، و جعل السبل، و خلق الجبال و الرمال و الآکام و ما بینهما فی یومین آخرین، فذلک قوله: وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها. بشش روز گفت، و اگر خواستی بیک لحظه بیافریدی، لکن مراد بآن تعلیم بندگان است برفق و تثبت در کارها. قال سعید بن جبیر: قدر اللَّه تعالی خلق السماوات و الارض فی لمحة او لحظة، و انما خلقهن فی ستة ایام تعلیما لخلقه الرفق و التثبت فی الامور، قال: و علّمنا بالستة الحساب الذی لا سبیل الی معرفة شی‌ء من امر الدنیا و الدین الا به، کما قال: «لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ». ثم ان اصل جمیع الحساب من ستة، و منها یتفرع سائر العدد بالغا ما بلغ. و قیل: خلق هذه الاشیاء فکان خلقه سبحانه لشی‌ء منها فی کل یوم من الایام الستة کلمح بالبصر، و فی بعض التفاسیر انه جل جلاله قال للسماوات و الارض: کونی فی ستة ایام، فکانت فی المدة التی امرها ان تکون فیها.

Сами астўии алии алърши ваҷдати фии тафсири абии бикри алнқош , ирўӣ : ани аллоҳи ъзу ҷли кони аршаи алии алмоء қабл ани ихлқи шиӣои ғайри мо халқ қабл алмоء , Флмои ?ераади ани ихлқи алсмоءи ахрҷи ман алмоءи дхоно , ФортФъи фавқи алмоءи Фсмои алайҳ , Фсмоаҳи смоء , сами аибси алмоءи Фҷълаҳи ирзои воҳида , сами фатқҳо Фҷълҳои сабъи арзин фии явмин фии алоҳду алоснин , Фхлқи аларзи алии ҳут ,у халқи алҷболи фӣҳоу ақўоти аҳлҳо ва шаҷарҳо ва мо инбғии лҳои фии явмин явми алслосоءу алорбъоء . Сами астўии илои алсмоءу ҳаии духони Фҷълҳои сабъи самовоти фии явмин явми алхмису алҷмъаҳ . Ва анмои саммии явми алҷмъаҳи лонаи ҷамъи фӣаи халқи алсмоўоту аларз . Флмои Фрғи ман халқи мо аҳби астўии алии алърш , Фзлки қавла : халқи алсмоўоту алأрзи фии сетаи أём .

ثُمَّ اسْتَوی‌ عَلَی الْعَرْشِ وجدت فی تفسیر ابی بکر النقاش، یروی: ان اللَّه عز و جل کان عرشه علی الماء قبل ان یخلق شیئا غیر ما خلق قبل الماء، فلما اراد ان یخلق السماء اخرج من الماء دخانا، فارتفع فوق الماء فسما علیه، فسمّاه سماء، ثم ایبس الماء فجعله ارضا واحدة، ثم فتقها فجعلها سبع ارضین فی یومین فی الاحد و الاثنین، فخلق الارض علی حوت، و خلق الجبال فیها و اقوات اهلها و شجرها و ما ینبغی لها فی یومین یوم الثلاثاء و الاربعاء. ثم استوی الی السماء و هی دخان فجعلها سبع سماوات فی یومین یوم الخمیس و الجمعة. و انما سمّی یوم الجمعة لانه جمع فیه خلق السماوات و الارض. فلمّا فرغ من خلق ما احب استوی علی العرش، فذلک قوله: خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ.

Сами астўии алии алърши астўоء дар луғати араб ки бар паии он алӣ ояд истиқрораст , чунон ки аллоҳ гуфт : إзои астўитми алайҳ ,у астўти алии алҷўдӣ , лтстўўои алии зуҳӯра , Фإзои астўити أнт ва ман мъки алии алФлк . Ва бештар дар ҷулус гӯйанд , ва дар қиём раво доранд , чунон ки : астўии расӯли аллоҳ ( с ) алии алмнбр . Ва « астўоء » дар луғат ки бар паии он « ило » ояд суъӯдасту амд , чун астўии إлии алсмоء дар сӯраи албқраҳ ва дар ҳам яъне амду съд , аммо астўоءи бмънии астилоءу ғалаба аз тараот ҷҳмёнаст , ва ин куфраст аз ду ваҷҳ : яке онкии астилоءу ғалабаи пас аз аҷз ва заъф гӯйанд , ва ин астўоء бар арш феълӣаст ки раби Алъоламин худро исбот кард бўқтии махсӯс , яъне пас аз офариниши осмону замин . Он кас ки астўоء бар астилоء наад сариҳ бигуфт ки пас аз халқи осмону замин бар арш муставле шуд , ва ғалаба кард , яъне ки пеш аз офариниши осмону замин муставле набӯд ,у оҷиз буд , ва ин куфр маҳзаст .

ثُمَّ اسْتَوی‌ عَلَی الْعَرْشِ استواء در لغت عرب که بر پی آن علی آید استقرار است، چنان که اللَّه گفت: إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ، و اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ، لِتَسْتَوُوا عَلی‌ ظُهُورِهِ، فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ. و بیشتر در جلوس گویند، و در قیام روا دارند، چنان که: استوی رسول اللَّه (ص) علی المنبر. و «استواء» در لغت که بر پی آن «الی» آید صعود است و عمد، چون اسْتَوی‌ إِلَی السَّماءِ در سورة البقرة و در حم یعنی عمد و صعد، اما استواء بمعنی استیلاء و غلبه از ترهات جهمیان است، و این کفر است از دو وجه: یکی آنکه استیلاء و غلبه پس از عجز و ضعف گویند، و این استواء بر عرش فعلی است که رب العالمین خود را اثبات کرد بوقتی مخصوص، یعنی پس از آفرینش آسمان و زمین. آن کس که استواء بر استیلاء نهد صریح بگفت که پس از خلق آسمان و زمین بر عرش مستولی شد، و غلبه کرد، یعنی که پیش از آفرینش آسمان و زمین مستولی نبود، و عاجز بود، و این کفر محض است.

Ва дигар ваҷҳ онаст ки астилоء дуруст набошад магари миёни ду кас , ду подшоҳ , Маслан ки бо якдигар хусумат гиранд дар мулкӣ ё дар шаҳрӣ , пас бохр чун яке бар он дигар ғалаба кунад , гӯйанд : астўлии фалони алии балади кзо , ва маълумаст ки худоиро ҷли ҷалолаи ҳаргиз мнозъ набӯд ва нест дар арш ва дар ғайри он . Пас касе ки « астўлӣ » мегуяд худоиро мнозъӣ падед мекунад , ки баъд аз халқи осмону замини аллоҳ бар вай ғалаба кард , бар арш муставле шуд , ва ин сухани маҳз ширкасту айни куфр , таъолии аллоҳи ани қавли алҷҳмиаҳи алзлолу тأўилҳми алмҳоли ълўои кбиро . Ва дурустаст азам слмаҳ ки гуфт : алостўоءи имон ,у алҷҳўд ба куфр , ва ҳамчунин ривоят кардаанд аз молику инс . Ва агар лафзи астўоءро бтأўили ҳоҷат будӣ нагуфтӣ ки алостўоءи ғайри маҷҳӯл , ва агар бзоҳри он брФтн раво набӯдӣ нагуфтӣ ки : алоқрор ба имон , ки аз зоҳир баргаштан инкораст на иқрор ,у иқрор таслимасту тарки таъвил .

و دیگر وجه آنست که استیلاء درست نباشد مگر میان دو کس، دو پادشاه، مثلا که با یکدیگر خصومت گیرند در ملکی یا در شهری، پس بآخر چون یکی بر آن دیگر غلبه کند، گویند: استولی فلان علی بلد کذا، و معلوم است که خدای را جل جلاله هرگز منازع نبود و نیست در عرش و در غیر آن. پس کسی که «استولی» میگوید خدای را منازعی پدید میکند، که بعد از خلق آسمان و زمین اللَّه بر وی غلبه کرد، بر عرش مستولی شد، و این سخن محض شرک است و عین کفر، تعالی اللَّه عن قول الجهمیة الضّلّال و تأویلهم المحال علوا کبیرا. و درست است از ام سلمه که گفت: الاستواء ایمان، و الجحود به کفر، و همچنین روایت کرده‌اند از مالک و انس. و اگر لفظ استواء را بتأویل حاجت بودی نگفتی که الاستواء غیر مجهول، و اگر بظاهر آن برفتن روا نبودی نگفتی که: الاقرار به ایمان، که از ظاهر برگشتن انکار است نه اقرار، و اقرار تسلیم است و ترک تأویل.

Ва арш дар луғати араб сарираст ,у мазҳаби аҳли суннат ва ҷамоат инаст ,у Мустафо ( с ) аршро фавқу таҳту ямин ва соқ гуфт , ва онро ҳомилонанд аз Фриштгон ,у болои ҳафт осмонаст , ва дар он хабарҳои дурустаст дар сҳоҳ оварда ,у аъиммаи дайни онро пазируфта , ва бар зоҳир бирафта ,у гардани ниҳода ,у забону дил аз маънии он хомӯш дошта , ва аз дарёфт чигунагии он навмед нашуда , ки худро фаро дарёфт он бтклФ роҳ нест ,у ҷузи изъону таслим рӯй нест .

و عرش در لغت عرب سریر است، و مذهب اهل سنت و جماعت اینست، و مصطفی (ص) عرش را فوق و تحت و یمین و ساق گفت، و آن را حاملان‌اند از فریشتگان، و بالای هفت آسمان است، و در آن خبرهای درست است در صحاح آورده، و ائمه دین آن را پذیرفته، و بر ظاهر برفته، و گردن نهاده، و زبان و دل از معنی آن خاموش داشته، و از دریافت چگونگی آن نومید نشده، که خود را فرا دریافت آن بتکلف راه نیست، و جز اذعان و تسلیم روی نیست.

Рӯй ҷбири бен Муҳамади бен ҷбири бен мтъми ани абӣаи ани ҷадда , қол : ҷоءи аъробии ило алнабӣ ( с ) , Фқол : ё расӯли аллоҳи ҷаҳдати алонФс ,у ҷоъи алъёл ,у ҳлкти аломўол , Фостсқи лнои рбк , Фонои нстшФъи биллоҳи алейк ,у нстшФъи бки алии аллоҳ . Фқол алнабӣ ( с ) : « субҳони аллоҳи субҳони аллоҳ » ! Фмои золи исбҳ ҳатто урфи злки фии вуҷӯҳи асҳоба , сами қол : « виҳки аи тдрии аллоҳи ани шаънаи аъзами ман злки анаи лои истшФъ ба алии аҳади ман халқа , анаи лФўқи самовотаи алии арша ,у أни самовотаи алии арзиаҳи кҳкзо мисли алқбаҳу أнаҳи лиӣт ба атити алрҷли болрокб » ,у қол ( с ) : « ани фии алҷнаҳи моӣаҳи дараҷаи аъди аллоҳи ллмҷоҳдини фии сиблата . Байни кули дрҷтини комаи байни алсмоءу аларз , Фозои сأлтми аллоҳи Фсӣлўаҳи алФрдўс , ?фонаи васати алҷнаҳ ва аъло алҷнаҳ ,у фавқаи арши арраҳмон ва манеҳ тФҷри анҳори алҷнаҳ » .

روی جبیر بن محمد بن جبیر بن مطعم عن ابیه عن جده، قال: جاء اعرابی الی النبی (ص)، فقال: یا رسول اللَّه جهدت الانفس، و جاع العیال، و هلکت الاموال، فاستسق لنا ربک، فانّا نستشفع باللّه علیک، و نستشفع بک علی اللَّه. فقال النبی (ص): «سبحان اللَّه سبحان اللَّه»! فما زال یسبح حتی عرف ذلک فی وجوه اصحابه، ثم قال: «ویحک ا تدری اللَّه ان شأنه اعظم من ذلک انه لا یستشفع به علی احد من خلقه، انّه لفوق سماواته علی عرشه، و أن سماواته علی ارضیه کهکذا مثل القبة و أنّه لیئطّ به اطیط الرجل بالراکب»، و قال (ص): «ان فی الجنة مائة درجة اعدّ اللَّه للمجاهدین فی سبیله. بین کل درجتین کما بین السماء و الارض، فاذا سألتم اللَّه فسئلوه الفردوس، فانه وسط الجنة و اعلی الجنة، و فوقه عرش الرحمن و منه تفجر انهار الجنة».

Ин ду хабар далеланд ки арши болои ҳафт осмонаст ,у болой биҳиштаст ва онро ҳомилонаст .

این دو خبر دلیل‌اند که عرش بالای هفت آسمان است، و بالای بهشت است و آن را حاملان است.

Мустафо ( с ) гуфт : « ани аллоҳи азои қзии умарои сбҳти ҳамлаи алърш , сами сбҳи аҳли алсмоءи аллазӣнаи илўнҳм , сами сбҳи аҳли алсмоءи аллазӣнаи илўнҳм ҳатто иблғи алтсбиҳи аҳли алсмоءи алднё , сами иқўли аллазӣнаи илўни ҳамлаи алърш : мо зои қоли рбкм ? қол : Фистхбри аҳли алсмоўоти бъзҳм баъзан , ҳатто иблғи алхбри аҳли смоءи алднё , ФтхтФи алҷн , Фтлқўнаҳи илои аўлёӣҳм ,у ирмўни болшҳоб , Фмои ҷоءўо ба алии виҷҳаи Фҳў алҳақу лкнҳми иқрФўни фӣау иридўн » .

مصطفی (ص) گفت: «ان اللَّه اذا قضی امرا سبّحت حملة العرش، ثم سبّح اهل السماء الذین یلونهم، ثم سبّح اهل السماء الذین یلونهم حتی یبلغ التسبیح اهل السماء الدنیا، ثم یقول الذین یلون حملة العرش: ما ذا قال ربکم؟ قال: فیستخبر اهل السماوات بعضهم بعضا، حتی یبلغ الخبر اهل سماء الدنیا، فتخطف الجن، فتلقونه الی اولیائهم، و یرمون بالشهاب، فما جاءوا به علی وجهه فهو الحق و لکنهم یقرفون فیه و یریدون».

Ва қол ( с ) : « изни лии ани аҳдси ани малики ман алмлоӣкаҳи ман ҳамлаи алърши ани мо байни шҳмаҳи изнаи илои ъотқаҳи масираи сабъи моӣаҳи сана » , ӯ қол : сабъин санаи хафақони алтир .

و قال (ص): «اذن لی ان احدّث عن ملک من الملائکة من حملة العرش انّ ما بین شحمة اذنه الی عاتقه مسیرة سبع مائة سنة»، او قال: سبعین سنة خفقان الطیر.

Ва фавқ арш онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « лмои халқи аллоҳи алхлқи кутуби фии китобаи Фҳўи ъндаҳи фавқи алърш : أни раҳматии сабқати ғазабӣ » ,у таҳт арш онаст ки бӯ зр гуфт : сأлт алнабӣ ( с ) ани қавла :у алшмси тҷрии лмстқри лҳо , қол : « мустақарҳо таҳти алърш »

و فوق عرش آنست که مصطفی (ص) گفت: «لما خلق اللَّه الخلق کتب فی کتابه فهو عنده فوق العرش: أن رحمتی سبقت غضبی»، و تحت عرش آنست که بو ذر گفت: سألت النبی (ص) عن قوله: وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها، قال: «مستقرها تحت العرش»

Ва соқ арш онаст ки Мустафо ( с ) гуфт абии каъбро : « лиҳнӣки алълми абои алмнзр ! ани лҳо яъне лоиаҳи алкрсии лсоно ва шифтин тақаддус алмалик ъанд соқи алърш » .

و ساق عرش آنست که مصطفی (ص) گفت ابی کعب را: «لیهنّئک العلم ابا المنذر! انّ لها یعنی لآیة الکرسی لسانا و شفتین تقدس الملک عند ساق العرش».

Ва рӯй ани алӣ ( ъ ) қол : « аввали ман иксои явми алқёмаҳи иброҳӣми қбтитин , ва алнабӣ ( с ) , ҳалаи ҳбраҳ ,у ҳўи ани ямини алърш » .

و روی عن علی (ع) قال: «اول من یکسا یوم القیامة ابراهیم قبطیتین، و النبی (ص)، حلة حبرة، و هو عن یمین العرش».

Ва қоли ибни аббос : алърши лои иқдри қадараи аҳад .

و قال ابن عباس: العرش لا یقدّر قدره احد.

Иғшии аллили алнҳор яъне : иғшии зулмаи аллили зўءи алнҳор . Ин ҳам чунонаст ки гуфт : « икўри аллили алии алнҳор » . Итлбаҳи ҳсисо эй сареъан . Ин мислӣаст , яъне дар бар якдигар мераванд чун шитобанда дар паии гурезанда ,у охири якдигарро дарме ёбанд , дарёфтани дидор , на дарёфтани омиғ . Иғшии мшдди қроءти Ҳамза ва ксоиӣасту бӯи бикр аз ъосм .

یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یعنی: یغشی ظلمة اللیل ضوء النهار. این هم چنان است که گفت: «یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهارِ». یَطْلُبُهُ حَثِیثاً ای سریعا. این مثلی است، یعنی در بر یکدیگر میروند چون شتابنده در پی گریزنده، و آخر یکدیگر را درمی‌یابند، دریافتن دیدار، نه دریافتن آمیغ. یغشی مشدد قراءت حمزه و کسایی است و بو بکر از عاصم.

Ва алшмсу алқмру алнҷўми мусаххарот яъне :у халқи алшмсу алқмру алнҷўм .

وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ یعنی: و خلق الشمس و القمر و النجوم.

Ва мусаххарот насбаст бар ҳол бар қроءти шомӣ . Бар ҳсисои амали халқ тамом кард , он гуҳ бар сиблат ибтидо гуфт :у алшмсу алқмру алнҷўм ҳар се бар рафъанд ,у мусаххарот рафъаст бар хабар ,у маънии мусаххарот эй : мзллоти ҷорӣоти мҷориҳн . Ва қил : мусаххароти ллхлқ , кқўлаҳ :у схри лаками мо фии алсмоўот ва мо фии алأрз ҷмиъо манеҳ . Бأмраҳ эй кули злки кони бأмраҳ , эй : бородтаҳ . Ва гуфтаанд : амр онаст ки онро гуфт : кунии масхара , Фтсхрти бأмраҳ . Ва гуфтаанд ки : офтобу моҳу ситорагон дар гардунӣ бастааст ,у Фриштгони онро дар фалак мекашанд . Ва гуфтаанд : буруни азин сайёроти маърӯфи ҳафтгонаи баъзе азин ситорагон равонанд ,у офариниши он масолеҳи бандагони рост , ки ҳақиқату илми он бнздик аллоҳаст , ва баъзе савобатанд ки офариниши он роҳнмўнии халқи рост дар бару баҳр , чунон ки гуфт :у болнҷми ҳам иҳтдўн . Ва баъзе онаст ки офариниши он зинати осмони рост , чунон ки гуфт : ?зинаи алсмоءи алднёи бмсобиҳ , ва ?зинаҳо ллнозрин . Ва баъзе шҳбанд ки офариниши он рҷми шаётини рост , чунон ки гуфт :у ҷълноҳои рҷўмои ллшётин , ва бар ҷумла аллоҳ донад ғояти масолеҳи бандагон ки дар он баста ,у тадбири кори олам ки дар он ниҳода : злки тақдири алъзизи алълим .

و مسخرات نصب است بر حال بر قراءت شامی. بر حثیثا عمل خلق تمام کرد، آن گه بر سبیل ابتدا گفت: وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ هر سه بر رفع‌اند، و مسخرات رفع است بر خبر، و معنی مسخرات ای: مذلّلات جاریات مجاریهن. و قیل: مسخرات للخلق، کقوله: وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ. بِأَمْرِهِ ای کل ذلک کان بأمره، ای: بارادته. و گفته‌اند: امر آنست که آن را گفت: کونی مسخرة، فتسخرت بأمره. و گفته‌اند که: آفتاب و ماه و ستارگان در گردونی بسته است، و فریشتگان آن را در فلک میکشند. و گفته‌اند: برون ازین سیارات معروف هفتگانه بعضی ازین ستارگان روان‌اند، و آفرینش آن مصالح بندگان راست، که حقیقت و علم آن بنزدیک اللَّه است، و بعضی ثوابت‌اند که آفرینش آن راهنمونی خلق راست در بر و بحر، چنان که گفت: وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ. و بعضی آنست که آفرینش آن زینت آسمان راست، چنان که گفت: زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ، وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرِینَ. و بعضی شهب‌اند که آفرینش آن رجم شیاطین راست، چنان که گفت: وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطِینِ، و بر جمله اللَّه داند غایت مصالح بندگان که در آن بسته، و تدبیر کار عالم که در آن نهاده: ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ.

أлои ?лаи алхлқу алأмри табораки аллоҳи раби Алъоламин халқу амр аз ҳам ҷудо кард то маълум шавад ки амр халқ нест . Амр дигарасту халқи дигар ,у раби алъзаҳи қуръонро амр гуфт : злки أмри аллоҳи أнзлаҳи إликму ҳўи алқуръон . Пас бончаҳ гуфт : أлои ?лаи алхлқу алأмр , далолат равшанаст ки қуръон махлуқ нест . Сафёни бен ъиинаҳ гуфт дарин оят : мо иқўли ҳзаҳи алдўибаҳ , яъне башари алмрисӣ , Фкломаҳи болхлқи фии алқуръон ? ӯ мо иқрأ : أлои ?лаи алхлқу алأмр ? Фолхлқи ғайри аламр ,у аламр ,у аламри ғайри алхлқ . Мегуяд : огоҳ шед ва бидонед ки худоироаст ҷаҳону ҷаҳонёну офаридагони ҳамагон ,у вайро фармон бар бандагони равон , чунон ки хоҳад боишон фармон диҳад , на кас ӯро мнозъ , на дайгарӣ бар ваии ғолиб .

أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ خلق و امر از هم جدا کرد تا معلوم شود که امر خلق نیست. امر دیگر است و خلق دیگر، و رب العزة قرآن را امر گفت: ذلِکَ أَمْرُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ و هو القرآن. پس بآنچه گفت: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ، دلالت روشن است که قرآن مخلوق نیست. سفیان بن عیینه گفت درین آیت: ما یقول هذه الدویبة، یعنی بشر المریسی، فکلامه بالخلق فی القرآن؟ او ما یقرأ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ؟ فالخلق غیر الامر، و الامر، و الامر غیر الخلق. میگوید: آگاه شید و بدانید که خدای را است جهان و جهانیان و آفریدگان همگان، و وی را فرمان بر بندگان روان، چنان که خواهد بایشان فرمان دهد، نه کس او را منازع، نه دیگری بر وی غالب.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман лами иҳмди аллоҳи алии амали солеҳ ,у ҳамд нафса қул шукра ,у ҳбти амала , ва ман заъми أни аллоҳи ҷаъли ллъбоди ман аламри шиӣои Фқди куфри бмои анзли аллоҳи алии أнбёӣаҳ , лқўлаҳ : أлои ?лаи алхлқу алأмр . Табораки аллоҳ эй тъзму артФъи алии кули шайъи ء ,у таъолии болўҳдониаҳ ,у азми бдўоми албқоء .

قال رسول اللَّه (ص): «من لم یحمد اللَّه علی عمل صالح، و حمد نفسه قلّ شکره، و حبط عمله، و من زعم أن اللَّه جعل للعباد من الامر شیئا فقد کفر بما انزل اللَّه علی أنبیائه، لقوله: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ. تَبارَکَ اللَّهُ ای تعظم و ارتفع علی کل شی‌ء، و تعالی بالوحدانیة، و عظم بدوام البقاء.

Ва алъолмўн , алхлқи аҷмъўн . Ва қил : маъноаи أни зикри раби Алъоламин биркаи алайкуму алии ман зикраи мнкм .

و العالمون، الخلق اجمعون. و قیل: معناه أن ذکر رب العالمین برکة علیکم و علی من ذکره منکم.

Қтодаҳ гуфт : чун аз қудрату азимату ҷалоли худ хабар дод , халқро дар омухт ки ӯро чун хонанд , гуфт : адъўои рбкми тзръоу хФиаҳ эй тзллои ълониаҳ . Иқўл : азои дъўтмўаҳи Фтзллўои ?ла . Мегуяд : чун ӯро хонед худро бияфканед ,у бзорӣ ӯро хонед бошкороу ниҳон . Ва хФиаҳи бксри хои қроءти бӯ бикраст аз ъосм , эй : сароу скўно , ва мансӯбаст бар ҳол ё бар мафъӯли ?ла .

قتاده گفت: چون از قدرت و عظمت و جلال خود خبر داد، خلق را در آموخت که او را چون خوانند، گفت: ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً ای تذللا علانیة. یقول: اذا دعوتموه فتذلّلوا له. میگوید: چون او را خوانید خود را بیفکنید، و بزاری او را خوانید بآشکارا و نهان. و خفیة بکسر خا قراءت بو بکر است از عاصم، ای: سرا و سکونا، و منصوب است بر حال یا بر مفعول له.

إнаҳи лои иҳб алмътдин гуфтаанд : аътдоء дар дуо онаст ки худро дар дараҷаи анбёء ва мурсалин хоҳад , ва гуфтаанд : онаст ки бар муъминони дъоء бад кунад : аллоҳами алънаҳ , аллоҳами аҳлкаҳ , аллоҳами أхраҳ , ва гуфтаанд : бар доштани овоз баландаст дар дъоء ,у фии злки мо

إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ گفته‌اند: اعتداء در دعا آنست که خود را در درجه انبیاء و مرسلین خواهد، و گفته‌اند: آنست که بر مؤمنان دعاء بد کند: اللهم العنه، اللهم اهلکه، اللهم أخره، و گفته‌اند: بر داشتن آواز بلند است در دعاء، و فی ذلک ما

Рӯй абӯи Мӯсои алошърӣ , қол : кон алнабӣ ( с ) фии ғзоаҳ , ФأшрФўои алии воад , Фҷъли анноси икбрўн ,у иҳллўн ,у ирФъўни асўотҳм , Фқол ( с ) : « аиҳо анноси арбъўои алии анФскм , анкми лои тдъўни асму лои ғоӣбо , анкми тдъўни смиъои қрибо , анаи мъкм » .

روی ابو موسی الاشعری، قال: کان النبی (ص) فی غزاة، فأشرفوا علی واد، فجعل الناس یکبّرون، و یهلّلون، و یرفعون اصواتهم، فقال (ص): «ایها النّاس اربعوا علی انفسکم، انکم لا تدعون اصم و لا غائبا، انکم تدعون سمیعا قریبا، انه معکم».

Ва қил : ҳўи алсҷъи фии алдъоء ,у қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « икўни фии охир алзмон ақвоми иътдўни фии алдъоءу алтҳўр » .

و قیل: هو السجع فی الدعاء، و قال رسول اللَّه (ص): «یکون فی آخر الزمان اقوام یعتدون فی الدعاء و الطهور».

Ва лои тФсдўои фии алأрзи болшрку алмъосӣу сФки алдмоء , баъди إслоҳҳои ббъси алрслу баёни алшроӣъу манъи анноси ани алмъсиаҳу алзлм . Луи лои алأнбёءу алшроӣъи лأкли анноси бъзҳм баъзан ,у кули арз қабл ани ибъси илоҳо набии фосида , ҳатто тбъси алрсли илоҳо , Фтслҳи аларзи болтоъаҳ . Мегуяд : дар замини ҳамаи табоҳӣу норостӣу ношоист буд , то раби алъзаҳи пайғомбаронро фиристод ,у халқро аз ширку маосӣу зулм боз доштанд , ва бар ислому тоъат ва салоҳ доштанд . Раб алъзаҳ мегуяд : пас аз онкии бФрстодни пайғомбарони он фасодҳо бслоҳи бози оварем , дигари бора тбоҳкорӣ макунед , ва ба бади мардӣ дар замини ?марвид ?

وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بالشرک و المعاصی و سفک الدماء، بَعْدَ إِصْلاحِها ببعث الرسل و بیان الشرائع و منع النّاس عن المعصیة و الظلم. لو لا الأنبیاء و الشرائع لأکل الناس بعضهم بعضا، و کل ارض قبل ان یبعث الیها نبی فاسدة، حتی تبعث الرسل الیها، فتصلح الارض بالطاعة. میگوید: در زمین همه تباهی و ناراستی و ناشایست بود، تا رب العزة پیغامبران را فرستاد، و خلق را از شرک و معاصی و ظلم باز داشتند، و بر اسلام و طاعت و صلاح داشتند. رب العزة میگوید: پس از آنکه بفرستادن پیغامبران آن فسادها بصلاح باز آوریم، دیگر باره تباهکاری مکنید، و به بد مردی در زمین مروید؟

Қоли алзҳоки иқўл : лои тғўрўои алмоءи алмъин ,у лои тқтъўои шаҷараи мусмираи зроро ,у лои тФсдўои триқои мълўмо ,у лои тФрзўои алдрҳму алдинори болмФрозу лои тксрўаҳ . Ва қоли ътиаҳ : лои тъсўои фии аларзи Фимски аллоҳи алмтр ,у иҳлки алҳрси лмъосикм .

قال الضحاک یقول: لا تغوّروا الماء المعین، و لا تقطعوا شجرة مثمرة ضرارا، و لا تفسدوا طریقا معلوما، و لا تفرضوا الدّرهم و الدینار بالمفراض و لا تکسروه. و قال عطیة: لا تعصوا فی الارض فیمسک اللَّه المطر، و یهلک الحرث لمعاصیکم.

Ва адъўаҳи хўФоу тмъо эй хўФои ман уқобау тмъои фии савоба ,у қил : хўФои ман алрди ъдло ,у тмъои фии алоҷобаҳи фузало . Ва нсбҳмои алии улҳол ӯ алии алмФъўли ?ла ,у назираи қавла : «у идъўннои рғбоу рҳбо » . إни раҳмати аллоҳ яъне : савоби аллоҳ ,у қил : ҳаии алмтр . Қариби ман алмҳснин яъне : аллазӣнаи идъўнаҳи хўФоу тмъо . Дар қариб тأнис нест , аз баҳри онкии он қурб маконаст на қурби насаб . Қоли абӯи Амри бен алълоء : алқриби фии аллғаҳи алии зарбин : қариби қурб ,у қариби қробаҳ . Тқўли алъараб : ҳзаҳи алмрأаҳи қарибаи мнки азои канти бмънии алмсоФаҳу алмкон .

وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً ای خوفا من عقابه و طمعا فی ثوابه، و قیل: خوفا من الرّد عدلا، و طمعا فی الاجابة فضلا. و نصبهما علی الحال او علی المفعول له، و نظیره قوله: «وَ یَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً». إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ یعنی: ثواب اللَّه، و قیل: هی المطر. قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ یعنی: الذین یدعونه خوفا و طمعا. در قریب تأنیث نیست، از بهر آنکه آن قرب مکان است نه قرب نسب. قال ابو عمرو بن العلاء: القریب فی اللغة علی ضربین: قریب قرب، و قریب قرابة. تقول العرب: هذه المرأة قریبة منک اذا کانت بمعنی المسافة و المکان.

Ва ҳўи алзии ирсли алрёҳи бшрои дарин ҳарфи чаҳор қроءтаст : бзми боءу искони шини қроءт ъосмаст , яъне : анҳо тбшри болмтр . Идли алайҳи қавла : « ва ман оётаи أни ирсли алрёҳи мубашширот » ,у бнўни мзмўмаҳу зми шини қроءти ибни касӣру нофеъу абӯ Амраст ,у бнўни мзмўмаҳу искони шини қроءти ибни омир , ва бФтҳ навену искони шини қроءти Ҳамзау ксоиӣ ва маънӣ онаст ки : лҳои нашр , эй роӣҳаҳи тайиба , яъне он бодҳо нармаст , ва онро буи хушаст , дар ҳавои фурӯи кушода , ва дар пеш борон дошта . Ва раво бошад ки нашр аз интишор буд , яъне он бодҳои мутафарриқ ки аз ҳар сӯеи даройад ,у меғи фароҳами орад , то аз он борон ояд , кқўлаҳ :у алношроти ншро . Ани абии бикри бен айёши қол : лои тқтри ман алсмоءи қатра ҳатто тъмли фӣҳо арбъи рёҳ , Фолсбои тҳиҷи алсҳоб ,у алшмоли таҷаммуъа ,у алҷнўби тдраҳ ,у алдбўри тафриқа .

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً درین حرف چهار قراءت است: بضم باء و اسکان شین قراءت عاصم است، یعنی: انها تبشر بالمطر. یدل علیه قوله: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ»، و بنون مضمومه و ضم شین قراءت ابن کثیر و نافع و ابو عمرو است، و بنون مضمومه و اسکان شین قراءت ابن عامر، و بفتح نون و اسکان شین قراءت حمزه و کسایی و معنی آنست که: لها نشر، ای رائحة طیبة، یعنی آن بادها نرم است، و آن را بوی خوش است، در هوا فرو گشاده، و در پیش باران داشته. و روا باشد که نشر از انتشار بود، یعنی آن بادهای متفرق که از هر سویی درآید، و میغ فراهم آرد، تا از آن باران آید، کقوله: وَ النَّاشِراتِ نَشْراً. عن ابی بکر بن عیاش قال: لا تقطر من السماء قطرة حتی تعمل فیها اربع ریاح، فالصبا تهیج السحاب، و الشمال تجمعه، و الجنوب تدرّه، و الدبور تفرقه.

Ҳатто إзои أқлти алрёҳи сҳобо эй рифъата . Иқол : ақали алшии ء , азои рафъа ,у астқл ба , азои ?утӣ ба сҳобои сқоло эй ҳамлати алриҳи сҳобои сқолои болмоء , Фозои Фрғти алмоءи Фсбтаҳи канти хФоФо ,у злки أни аллоҳи ъзу ҷли ирсли алрёҳи Фтншии алсҳоб , Фтсираҳ ,у инзли алмоءи ман алсмоءи илои алсҳоби Фиқсмаҳи Киеви ишоء , Фикўни алсҳоби ҳўи имтраҳи баъди мо инзлаҳи аллоҳи ман алсмоء , Фискнаҳи алсҳоб , лқўлаҳи ъзу ҷл :у нзлнои ман алсмоءи моءи мборко . Ва саҳоби дарин оят ҷамъаст ,у саммии алсҳоби сҳобои лонаи имри мнсҳбо .

حَتَّی إِذا أَقَلَّتْ الریاح سَحاباً ای رفعته. یقال: اقلّ الشی‌ء، اذا رفعه، و استقل به، اذا اتی به سَحاباً ثِقالًا ای حملت الرّیح سحابا ثقالا بالماء، فاذا فرغت الماء فصبّته کانت خفافا، و ذلک أن اللَّه عز و جل یرسل الریاح فتنشئ السحاب، فتثیره، و ینزل الماء من السماء الی السحاب فیقسمه کیف یشاء، فیکون السحاب هو یمطره بعد ما ینزله اللَّه من السماء، فیسکنه السحاب، لقوله عزّ و جلّ: وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَکاً. و سحاب درین آیت جمع است، و سمّی السحاب سحابا لانه یمرّ منسحبا.

Сқноаҳ лблд мет эй илои балади лӣси фӣаи набот ,у қил лблд мет , эй : ёбс .

سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ ای الی بلد لیس فیه نبات، و قیل لبلد میت، ای: یابس.

Нофеъу Ҳамзау ксоиӣ ва ҳФс мет бтшдид хонанд ,у ҳумои фии алмънии воҳиди Фأнзлно ба яъне бзлки алсҳоби алмоءи алии аларзи алмитаҳ , Фأхрҷно ба яъне болмоءи ман кули алсмроти анвоъи ҳамли алошҷор . Кзлк эй комаи аҳиинои ҳозои алблди бохароҷи алсмроту ҳаёаи аларзи хурӯҷи наботҳо , нахарҷ аламутии ман алоҷдос . Лълкми тзкрўни Фтътбрўни болбъси ФтърФўни қадараи аллоҳ бмо насарф лаками ман алоёт ва назарб лаками ман аломсол .

نافع و حمزه و کسایی و حفص میّت بتشدید خوانند، و هما فی المعنی واحد فَأَنْزَلْنا بِهِ یعنی بذلک السحاب الْماءَ علی الارض المیتة، فَأَخْرَجْنا بِهِ یعنی بالماء مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ انواع حمل الاشجار. کَذلِکَ ای کما احیینا هذا البلد باخراج الثمرات و حیاة الارض خروج نباتها، نُخْرِجُ الْمَوْتی‌ من الاجداث. لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ فتعتبرون بالبعث فتعرفون قدرة اللَّه بما نصرّف لکم من الآیات و نضرب لکم من الامثال.

Рӯй ани абии ҳрираҳу ибни аббос : азои моти анноси каллаами фии алнФхаҳи алаввалии амтри алайҳими арбаъӣни ъомои кмнии алрҷол , ман моءи таҳти алърш ,у идъии моءи алҳиўон , Финбтўни фии қбўрҳми бзлки алмтр , комаи инбтўни фии бутуни амҳотҳм ,у комаи инбти алзръи ман алмоء , ҳатто азои асткмлти аҷсодҳми нафхи Фиҳми алрўҳ , сами илқии алайҳими нўмаҳ , Финомўни фии қбўрҳм , Фозои нафхи фии алсўри ассонӣаи ъошўо ва ҳам иҷдўни таъми алнўми фии рؤсҳму أъинҳм , комаи иҷди алноӣми азои астиқзи ман нўмаҳ , Фънди злки иқўлўн : ё вилнои ман бъснои ман мрқдно ? Финодиҳми алмнодӣ : ҳозои мо въди арраҳмону сидқи алмрслўн . Он гуҳ мисл зад раби алъзаҳи муъминонроу кофаронро , гуфт :у алблд алтиб мегуяд : хоки хушу турбати пок ки дар он омиғи намаку санг ва нохуш набӯд , ихрҷи наботаи бإзни раба берун ояд наботи он бозни худо , чунон ки худо хоҳад . Аз мақодӣру мўоқит ва аз алвону тъўми наботии некӯ ,у таомии хуш ,у риъии тамом , чунон ки мардумро бакор ояд ,у бон мунтафаъ шаванд . Ин мисли муъминаст ки дар қуръон башнавад ,у асари имону қуръону эътиқоди доштани бон бар ваии пайдо буд ,у нафъи он буи расад . Ва алзии хбси ман алблдон , яъне аларзи алсбхаҳи асобҳои алмтр , Флми тунбати алои нкдо . Ва замини шӯри нохуш агар чаҳ борон бидон расад набот аз он берун наёяд магари андакии заъиф беҳосил бериъ , ки ҳам бар ҷои бхўшд ,у каси бон мунтафаъ нашавад . Ин мисли кофараст ки имон ва қуръон башнавад , аммо дар вай асар накунад , ва бидон мунтафаъ нагардад , ва гуфтаанд : ин мисли одаму зрит вайаст , Фмнҳми таййиби муъмин ва манеҳам хабиси кофар .

روی عن ابی هریرة و ابن عباس: اذا مات الناس کلهم فی النفخة الاولی امطر علیهم اربعین عاما کمنی الرجال، من ماء تحت العرش، و یدعی ماء الحیوان، فینبتون فی قبورهم بذلک المطر، کما ینبتون فی بطون امهاتهم، و کما ینبت الزرع من الماء، حتی اذا استکملت اجسادهم نفخ فیهم الروح، ثم یلقی علیهم نومة، فینامون فی قبورهم، فاذا نفخ فی الصور الثانیة عاشوا و هم یجدون طعم النوم فی رؤسهم و أعینهم، کما یجد النائم اذا استیقظ من نومه، فعند ذلک یقولون: یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا؟ فینادیهم المنادی: هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ. آن گه مثل زد رب العزة مؤمنان را و کافران را، گفت: وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ میگوید: خاک خوش و تربت پاک که در آن آمیغ نمک و سنگ و ناخوش نبود، یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ بیرون آید نبات آن باذن خدا، چنان که خدا خواهد. از مقادیر و مواقیت و از الوان و طعوم نباتی نیکو، و طعامی خوش، و ریعی تمام، چنان که مردم را بکار آید، و بآن منتفع شوند. این مثل مؤمن است که در قرآن بشنود، و اثر ایمان و قرآن و اعتقاد داشتن بآن بر وی پیدا بود، و نفع آن بوی رسد. وَ الَّذِی خَبُثَ من البلدان، یعنی الارض السبخة اصابها المطر، فلم تنبت الا نکدا. و زمین شور ناخوش اگر چه باران بدان رسد نبات از آن بیرون نیاید مگر اندکی ضعیف بی‌حاصل بی‌ریع، که هم بر جای بخوشد، و کس بآن منتفع نشود. این مثل کافر است که ایمان و قرآن بشنود، اما در وی اثر نکند، و بدان منتفع نگردد، و گفته‌اند: این مثل آدم و ذریت وی است، فمنهم طیب مؤمن و منهم خبیث کافر.

Кзлк насарф алоёти лқўми ишкрўни шукри дарин оят номӣаст имону тасдиқро , ишкрўн яъне иؤмнўн , кқўлаҳи таъолӣ :у сиҷзии аллоҳи алшокрин .

کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ شکر درین آیت نامی است ایمان و تصدیق را، یشکرون یعنی یؤمنون، کقوله تعالی: وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ.