Қавлаи таъолӣ :у лўто эй :у арслнои лўто ,у ҳўи исми аъҷмии коброҳиму исҳоқ . Ва қил : ҳўи исми арабӣ . Ва анмои саммии лўтои лонаи ҳубаи лоти бқлби иброҳӣм , эй : таъаллуқ бау лсқ . Ва ҳўи лути бен ҳорони бен озри бародари зодаи иброҳӣм буд , бо ъам хеши иброҳӣм аз замин Бобул бирафт . Басӯии шом . Иброҳӣм ба Фаластин фурӯ омад ,у лут ба Урдун , пас раби Алъоламин лутро ба пайғомбарӣ фиристод боҳилли сдўму ъмўроу съўроу сомўро . Ин чаҳор шористон мؤтФкот хонанд , яъне : аӣтФкти баҳам , эй анқлбт . Ва маскани вай ба сдўм буд . Эшонро бист ваанд сол даъват кард , ва яке аз эшон имон наёвард ,у бони фоҳишау феъли бад ҳарис гашта буданд ,у лут боишон инкор менамӯд , ва мегуфт : إнкми лтأтўни алрҷол , қрأи аҳли алмдинаҳу ҳФси анкми бксри алолФи алии алхбр ,у қрأи алохрўн : аӣнкми болостФҳом .

قوله تعالی: وَ لُوطاً ای: و ارسلنا لوطا، و هو اسم اعجمی کابراهیم و اسحاق. و قیل: هو اسم عربی. و انما سمّی لوطا لانه حبّه لاط بقلب ابراهیم، ای: تعلق به و لصق. و هو لوط بن هاران بن آزر برادر زاده ابراهیم بود، با عم خویش ابراهیم از زمین بابل برفت. بسوی شام. ابراهیم به فلسطین فرو آمد، و لوط به اردن، پس رب العالمین لوط را به پیغامبری فرستاد باهل سدوم و عمورا و صعورا و صامورا. این چهار شارستان مؤتفکات خوانند، یعنی: ائتفکت بهم، ای انقلبت. و مسکن وی به سدوم بود. ایشان را بیست و اند سال دعوت کرد، و یکی از ایشان ایمان نیاورد، و بآن فاحشه و فعل بد حریص گشته بودند، و لوط بایشان انکار می‌نمود، و می‌گفت: إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ، قرأ اهل المدینة و حفص انکم بکسر الالف علی الخبر، و قرأ الآخرون: ائنکم بالاستفهام.

أи тأтўни алФоҳшаҳ яъне ?утёни аззикрон , мо сбқкми баҳои ман أҳди ман Алъоламин қоли умри бен динор : мо назо зикри алии зикри фии алднё ҳатто кони қавми лут . Ин феъли ливотаи пеш аз қавми лут дар ҳеҷ уммати набӯда ,у ҳаргиз то он рӯзгори каси нашинохта , ва ин феъли Иблиси эшонро бон роҳ намӯд , ки дар сӯрати кӯдакии зебо рӯй Бамёни эшон баромад ва эшонро бахуд даъват кард , бони амали хабис , ва эшон одат гирифтанд ,у алӣ алхусус бо ғрбоу абноء алсбил мекарданд , ва бо қавми худ албата накардандӣ ва раво надоштандӣ . Инаст ки аллоҳ гуфт : أи тأтўни аззикрони ман Алъоламин яъне болъолмини ҳоҳнои алғрбоء . Он гуҳ тафсир кард : إнкми лтأтўни алрҷол дар қуръон номҳоаст маҷомеъатро афзӯн аз даҳ , ?утён аз онаст . Шҳўаҳ эй кшҳўаҳи алҷмоъи алтии ҳақҳо ани тноли ман алнсоء . Ман дуни алнсоء эй лои ман алнсоء . Бали أнтми қавми мсрФўн эй мҷоўзўни амри аллоҳ . АлосроФу алҷҳли тавъамон ,у лиҳозои қоли фии сӯраи алнмли тҷҳлўн . Қол алнабӣ ( с ) « лои инзри аллоҳи илои раҷули ?утии рҷло ӯ амрأаҳи фии алдбр » .

أَ تَأْتُونَ الْفاحِشَةَ یعنی اتیان الذکران، ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِینَ قال عمر بن دینار: ما نزا ذکر علی ذکر فی الدنیا حتی کان قوم لوط. این فعل لواطه پیش از قوم لوط در هیچ امت نبوده، و هرگز تا آن روزگار کس نشناخته، و این فعل ابلیس ایشان را بآن راه نمود، که در صورت کودکی زیبا روی بمیان ایشان برآمد و ایشان را بخود دعوت کرد، بآن عمل خبیث، و ایشان عادت گرفتند، و علی الخصوص با غربا و ابناء السبیل میکردند، و با قوم خود البته نکردندی و روا نداشتندی. اینست که اللَّه گفت: أَ تَأْتُونَ الذُّکْرانَ مِنَ الْعالَمِینَ یعنی بالعالمین هاهنا الغرباء. آن گه تفسیر کرد: إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ در قرآن نامها است مجامعت را افزون از ده، اتیان از آنست. شهوة ای کشهوة الجماع التی حقها ان تنال من النساء. مِنْ دُونِ النِّساءِ ای لا من النساء. بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ ای مجاوزون امر اللَّه. الاسراف و الجهل توأمان، و لهذا قال فی سورة النمل تجهلون. قال النّبی (ص) «لا ینظر اللَّه الی رجل اتی رجلا او امرأة فی الدبر».

фасл

فصل

Бидон ки ливотат ҳаромаст , ва аз ҷумла кабоираст . Ҳамчун зинои мӯҷиби ҳад . Ва субути он ҳам аз он тариқаст ки субути зино : бгўоҳони удӯл ,у лафзи сариҳ , ки чаҳор мард адл гӯйанд блФзи сариҳи муфассиру мқшр ки : рأинои фараҷаи ғоби фии фараҷа . Пас чун собити гашт ва дуруст шуд ҳад воҷиб шавад . Ва шофииро дар ҳади лоӣти ду қавласт : бики қавли мустуҷиб қатл гардад , лқўл алнабӣ ( с ) : « ман амали амали қавми лути Фоқтлўаҳ » .

بدان که لواطت حرام است، و از جمله کبائر است. همچون زنا موجب حدّ. و ثبوت آن هم از آن طریقست که ثبوت زنا: بگواهان عدول، و لفظ صریح، که چهار مرد عدل گویند بلفظ صریح مفسر و مقشر که: رأینا فرجه غاب فی فرجه. پس چون ثابت گشت و درست شد حد واجب شود. و شافعی را در حدّ لائط دو قول است: بیک قول مستوجب قتل گردد، لقول النبی (ص): «من عمل عمل قوم لوط فاقتلوه».

Ва рӯй ибни аббос : ан алнабӣ ( с ) қол : « ман вҷдтмўаҳи иъмли амали қавми лути Фоқтлўои алФоълу алмФъўл ба » . Бойени қавли бикру сибу фоилу мафъӯл ба дар он дар он яксонанд ,у бқўли дигари ҳади зино воҷиб шавад , ани кони бкрои ҷилду ани кони сибои рҷм , лқўл алнабӣ : « азои ?утии алрҷли алрҷли фаҳмо зонён ,у азои ?утати алмрأаҳи алмрأаҳи фаҳмо зонятон » .

و روی ابن عباس: ان النبی (ص) قال: «من وجدتموه یعمل عمل قوم لوط فاقتلوا الفاعل و المفعول به». باین قول بکر و ثیّب و فاعل و مفعول به در آن در آن یکسانند، و بقول دیگر حدّ زنا واجب شود، ان کان بکرا جلّد و ان کان ثیّبا رجم، لقول النبی: «اذا اتی الرجل الرجل فهما زانیان، و اذا اتت المرأة المرأة فهما زانیتان».

Ва рӯй ани алӣ ( ъ ) қол : « ҳзаҳи мъсиаҳи мо ъсии аллоҳи таъолии баҳои алои ИМАи воҳидаи Фأҳлкҳм ,у анӣ арӣ ани иҳрқи болнор » .

و روی عن علی (ع) قال: «هذه معصیة ما عصی اللَّه تعالی بها الا امة واحدة فأهلکهم، و انی اری ان یحرق بالنار».

Ва сӣли ибни аббоси анҳу , Фқол : ирмии ман аъло шоҳқи фии тлки алқриаҳ . Сами итбъи болҳҷораҳ ҳатто имўт . Ва рӯй ани абди алмалики бен Марвони кутуби илои ҳабиби қозии ҳмси исأлаҳ кам ъқўбаҳи аллўтӣ , Фктб : ани алайҳи ани ирмии болҳҷораҳи комаи рҷми қавми лут , ?фони аллоҳи таъолии иқўл :у أмтрнои алайҳими ҳаҷҷораи ман сҷил , Фқбли абди алмалик злк манеҳу ҳасана .

و سئل ابن عباس عنه، فقال: یرمی من اعلی شاهق فی تلک القریة. ثم یتبع بالحجارة حتی یموت. و روی ان عبد الملک بن مروان کتب الی حبیب قاضی حمص یسأله کم عقوبة اللوطی، فکتب: ان علیه ان یرمی بالحجارة کما رجم قوم لوط، فان اللَّه تعالی یقول: وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ، فقبل عبد الملک ذلک منه و حسّنه.

Ва мо кони ҷавоби қавмаи إлои أни қолўои أхрҷўҳми ман қриткм чун лути эшонро насиҳат кард , ва бар тавба ва бар тарки маъсияту ливотат даъват кард , набӯд эшонро ҷавоби бсўобу ростӣ , бо сафоҳату астҳзоءи гаштанд ва гуфтанд : أхрҷўҳми ман қриткм дар ҳамаи қуръон қария нест магари бмънии шаҳр , самяти қарияи лонҳои тқрии алскн , эй тҷмъҳм ,у тҳтўии алайҳим . Бтриқи астҳзоء ва сафоҳат гуфтанд : эшонро аз шаҳр бадар кунед яъне лутро ва ду духтари ваии зъўроу рисо ,у қил : рисоу ъишо , ва ман омн маъаа мегуяд : эшонро бадар кунед , ки эшон мардумоне покизаанд . Аз ончӣ мо мекунем тҳрҷ мекунанд , ва покизагӣ меҷӯянд . Иттҳрўн яъне итқззўни ани ?утёни идбори алрҷолу идбори алнсоء . Қоли ибни баҳр : маъноаи иртқбўни атҳори алнсоءи Фиҷомъўҳни фӣҳо . Қоли ибни аббос : ъобўҳми бмои итмдҳ ба .

وَ ما کانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ چون لوط ایشان را نصیحت کرد، و بر توبه و بر ترک معصیت و لواطت دعوت کرد، نبود ایشان را جواب بصواب و راستی، با سفاهت و استهزاء گشتند و گفتند: أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ در همه قرآن قریه نیست مگر بمعنی شهر، سمّیت قریة لانها تقری السکن، ای تجمعهم، و تحتوی علیهم. بطریق استهزاء و سفاهت گفتند: ایشان را از شهر بدر کنید یعنی لوط را و دو دختر وی زعورا و ریثا، و قیل: ریثا و عیشا، و من آمن معه میگوید: ایشان را بدر کنید، که ایشان مردمانی پاکیزه‌اند. از آنچه ما می‌کنیم تحرج میکنند، و پاکیزگی میجویند. یَتَطَهَّرُونَ یعنی یتقززون عن اتیان ادبار الرجال و ادبار النساء. قال ابن بحر: معناه یرتقبون اطهار النساء فیجامعوهن فیها. قال ابن عباس: عابوهم بما یتمدّح به.

Фأнҷиноаҳу أҳлаҳ эй ман омн ба , إлои амрأтаҳ ва исмҳоу аҳла , ?фонҳо канти тсри алкФри канти ман алғобрин эй ман албоқини фии азоби аллоҳ . Ва қил : ман алғоӣбини ани алнҷоаҳ .

فَأَنْجَیْناهُ وَ أَهْلَهُ ای من آمن به، إِلَّا امْرَأَتَهُ و اسمها و اهلة، فانها کانت تسرّ الکفر کانَتْ مِنَ الْغابِرِینَ ای من الباقین فی عذاب اللَّه. و قیل: من الغائبین عن النجاة.

Ва أмтрнои алайҳими мтрои ҷои дигари азин кушода тар гуфт : أмтрти мтри алсўء . Ҷои дигари онро баён кард , гуфт :у أмтрнои алайҳими ҳаҷҷораи ман сҷил .

وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَراً جای دیگر ازین گشاده‌تر گفت: أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ. جای دیگر آن را بیان کرد، گفت: وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ.

Ин санги борони қавмиро буд аз эшон ки аз шористон берун буданд , буқати азоби сангҳо борониднд бар эшон , ки дар дидор гул менамӯд , ва дар захми санг ,у андаруни ваии ботши огндаҳ . Аммо шорштонроу аҳли он дар ҳавои бурданд , ва дар гардониданд , ва дар замин кӯфтанд ,у оби сиёҳ бар эшон бароварданд , ва он гуҳи эшонро дар оташ карданд . Ва он гуҳ дар охир қисса гуфт : Фонзри Киеви кони оқибаи алмҷрмин эй алкоФрин . Дар нигар ки саранҷоми кофарон чаҳ буд ?у бачаи рӯзи расиданд ?

این سنگ باران قومی را بود از ایشان که از شارستان بیرون بودند، بوقت عذاب سنگها بارانیدند بر ایشان، که در دیدار گل مینمود، و در زخم سنگ، و اندرون وی بآتش آگنده. اما شارشتان را و اهل آن در هوا بردند، و در گردانیدند، و در زمین کوفتند، و آب سیاه بر ایشان برآوردند، و آن گه ایشان را در آتش کردند. و آن گه در آخر قصه گفت: فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ ای الکافرین. در نگر که سرانجام کافران چه بود؟ و بچه روز رسیدند؟

Ва إлии мадин أхоҳми шъибо эйу أрслнои илои мадин ахоҳми шъибо . Яъне : аҳли мадин . Мигўинд : мадин номи он заминаст ки хонау маскани мадин бен иброҳӣми Алхалӣл буд , буи боз хонанд , ва гуфтаанд : ном қабӣлааст , ва эшон асҳоб аикаҳ буданд . Ва гуфтаанд : إлии мадин эй :у арслнои илои валади мадин бен иброҳӣм .

وَ إِلی‌ مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً ای و أرسلنا الی مدین اخاهم شعیبا. یعنی: اهل مدین. میگویند: مدین نام آن زمین است که خانه و مسکن مدین بن ابراهیم الخلیل بود، بوی باز خوانند، و گفته‌اند: نام قبیله است، و ایشان اصحاب ایکه بودند. و گفته‌اند: إِلی‌ مَدْیَنَ ای: و ارسلنا الی ولد مدین بن ابراهیم.

Қтодаҳ гуфт : Шуайбро бадв қавм фиристоданд : як бор ба мадин ва як бор ба асҳоби аикаҳ , ва мадин дигаранд ,у асҳоби аикаҳи дигар . أхоҳми шъибои ҳўи Шуайби бен нўиби бен мадин бен иброҳӣм ,у қил : ани нисбатаи фии алтўроаҳи Шуайби бен ҳаддии бен шаҷари бен лоами бен ёқӯби бен исҳоқ ,у қили ҳўи Шуайби бен Микоил , кони иқоли ?лаи хатиби алонбёء , лҳсни муроҷиатаи қавма . أхоҳми шъибои араб ҳар чизеро ки манӯт буд бчизӣ ,у мудовим буд , онро ах гӯйанд , агар чаҳ ҷамод буду ҷонвари берун аз мардум , иқоли ахўи албғлаҳу ахўи алноқаҳу ахўи алсФр . Қоли ибни абии рабеъа :

قتاده گفت: شعیب را بدو قوم فرستادند: یک بار به مدین و یک بار به اصحاب ایکه، و مدین دیگراند، و اصحاب ایکه دیگر. أَخاهُمْ شُعَیْباً هو شعیب بن نویب بن مدین بن ابراهیم، و قیل: ان نسبته فی التوراة شعیب بن حدی بن شجر بن لام بن یعقوب بن اسحاق، و قیل هو شعیب بن میکائیل، کان یقال له خطیب الانبیاء، لحسن مراجعته قومه. أَخاهُمْ شُعَیْباً عرب هر چیزی را که منوط بود بچیزی، و مداوم بود، آن را اخ گویند، اگر چه جماد بود و جانور بیرون از مردم، یقال اخو البغلة و اخو الناقة و اخو السفر. قال ابن ابی ربیعه:

Қол ё қавми аъбдўои аллоҳ эй вҳдўои аллоҳ , мо лаками ман إлаҳи ғайраи лӣси лаками раби ғайра .

قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ای وحّدوا اللَّه، ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ لیس لکم رب غیره.

Қади ҷоءткми байнаи ман рбкми ин далеласт ки вайро муъҷиза буд бхлоФи эшон ки гуфтанд : пайғомбар буд , ва ӯро муъҷиза набӯд . Қоли алзҷоҷ : лои тақаббули нбўаҳи бғири муъҷиза .

قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ این دلیل است که وی را معجزه بود بخلاف ایشان که گفتند: پیغامبر بود، و او را معجزه نبود. قال الزجاج: لا تقبل نبوة بغیر معجزة.

Қади ҷоءткми байнаи ман рбкм яъне мо аўтии ман алмъҷзаҳ . Бӯи бикр наққош гуфт : ӯро ояту мӯъҷизот буд , аммо зикри муъҷизаи вай дар қуръон нест , ва на муъҷиза ҳар пайғомбарӣ дар қуръон кардаанд . На бинӣ ки Мустафоро салавоти аллоҳи алайҳи мӯъҷизоту оёт бисёр буд , ва на ҳама дар қуръонаст , бали баъзе дар қуръонаст , ва баъзе на .

قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ یعنی ما اوتی من المعجزة. بو بکر نقاش گفت: او را آیت و معجزات بود، اما ذکر معجزه وی در قرآن نیست، و نه معجزه هر پیغامبری در قرآن کرده‌اند. نه بینی که مصطفی را صلوات اللَّه علیه معجزات و آیات بسیار بود، و نه همه در قرآن است، بل بعضی در قرآن است، و بعضی نه.

ФأўФўои алкилу алмизони қавми вай кофар буданд аҳли бахсу хиёнат дар паймонау тарозу ,у Шуайби эшонро насиҳат кард ,у ботамоми паймона ва тарозу фармуд , гуфт : паймонау тарозу рост медоред , ва дар он газоф кор мабошед , ва бар дигарон зулм ва ҳайф макунед .

فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزانَ قوم وی کافر بودند اهل بخس و خیانت در پیمانه و ترازو، و شعیب ایشان را نصیحت کرد، و باتمام پیمانه و ترازو فرمود، گفت: پیمانه و ترازو راست میدارید، و در آن گزاف کار مباشید، و بر دیگران ظلم و حیف مکنید.

Ва лои тбхсўои анноси أшёءҳм ашёъ гуфт то ҳзр ва ъаду заръу масоҳати ҳама дар он шавад . Ва лои тФсдўои фии алأрз яъне болкФри баъди إслоҳҳои баъди баъси алонбёءу аламри болъдлу алоҳсон . Ва қил : лои тФсдўои болзлму алъдўони фии алкилу алмизон . Злкм эй алзии зикрати лакаму أмрткм ба хайри лаками إни кантами муъминин эй Мусаддиқин мо ақўл .

وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ اشیاء گفت تا حزر و عدّ و ذرع و مساحت همه در آن شود. وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ یعنی بالکفر بَعْدَ إِصْلاحِها بعد بعث الانبیاء و الامر بالعدل و الاحسان. و قیل: لا تفسدوا بالظلم و العدوان فی الکیل و المیزان. ذلِکُمْ ای الّذی ذکرت لکم و أمرتکم به خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ای مصدقین ما اقول.

Ва лои тқъдўои бакули сироти тўъдўни ин хитоб бо асҳоб Максаст .

وَ لا تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ این خطاب با اصحاب مکس است.

Ъшорро мегуяд ки бар сар роҳ нишинад ,у мардумро тарсанд , ва боҷ сетанд .

عشار را میگوید که بر سر راه نشیند، و مردم را ترساند، و باج ستاند.

Ва тсдўни ани сиблати аллоҳ . Ин сад аз сиблат аз баҳр он гуфт ки дар Макс ки ъшор сетанд қатъ уфтад сиблатро , ва сад аз он , ва чун чизеи чунин буд ҳараҷ уфтад бар ҳоҷу мътмру зоиру толиби илму восили раҳму муҷоҳид . На бинӣ ки Иблиси рӯзи тард чаҳ гуфт : лأқъдни ?лаами сротки алмстқим ки он ҳама дар таҳт онаст . Ва гуфтаанд : ин хитоб бо қитоъ тариқаст , эшон ки роҳ ба бим доранд , ва корвон зананд ,у қатл ва ғорат кунанд . Ва ҳукми ин дар мавзе хеш гуфтаем . Ва гуфтаанд ин оят дар шаъни он кофаронаст алӣ алхусус ки бар сар роҳ менишастанд то касе ки қасд Шуайб дошт то бо ваии имони орад , аз вай боз доранд , ва битарсонанд . Ҳаме гуфтанд : Шуайби мардии дурӯғ занаст фаттон . Нигар ки буи имон наёред , ва бар вай наравед , ки бботли вай фирефта гардид , ва аз дайн хеш беафтед , раб Алъоламин гуфт эшонро : чунин макунед ,у муъминонро аз вай боз мадоред , ва эшонро мтрсонид .

وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ. این صدّ از سبیل از بهر آن گفت که در مکس که عشّار ستاند قطع افتد سبیل را، و صدّ از آن، و چون چیزی چنین بود حرج افتد بر حاج و معتمر و زائر و طالب علم و واصل رحم و مجاهد. نه بینی که ابلیس روز طرد چه گفت: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ که آن همه در تحت آنست. و گفته‌اند: این خطاب با قطّاع طریق است، ایشان که راه به بیم دارند، و کاروان زنند، و قتل و غارت کنند. و حکم این در موضع خویش گفته‌ایم. و گفته‌اند این آیت در شأن آن کافران است علی الخصوص که بر سر راه می‌نشستند تا کسی که قصد شعیب داشت تا با وی ایمان آرد، از وی باز دارند، و بترسانند. همی گفتند: شعیب مردی دروغ زن است فتان. نگر که بوی ایمان نیارید، و بر وی نروید، که بباطل وی فریفته گردید، و از دین خویش بیفتید، ربّ العالمین گفت ایشان را: چنین مکنید، و مؤمنان را از وی باز مدارید، و ایشان را مترسانید.

Ва тсдўни ани сиблати аллоҳи ин сиблат эдар дайн аст мегуяд : дайни худоиро меайб ҷӯйед ки онро кажӣ май нмоӣиди тбғўнҳои ъўҷо эй тбғўни лҳои ъўҷо .

وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ این سبیل ایدر دین است میگوید: دین خدایی را می‌عیب جویید که آن را کژی می‌نمائید تَبْغُونَها عِوَجاً ای تبغون لها عوجا.

Ъўҷи бксри айни кажӣ буд дар чизеи нодӣданӣ , чун дайну аҳду насабу ҷуз аз он .

عوج بکسر عین کژی بود در چیزی نادیدنی، چون دین و عهد و نسب و جز از آن.

Аммо дар чизеи дӣданӣ ъўҷаст бФтҳи айн чун девору чӯбу ҷуз аз он . Ва гуфтаанд : сирот дар ҳамаи қуръони бадв маънӣ ояд : яке бмънии тариқ , чунон ки дарин оят гуфт : бакули сироти тўъдўн , эй бакули тариқ . Ҳамонаст ки дар сӯра алсоФот гуфт : Фоҳдўҳми إлии сироти алҷҳим яъне илои тариқи алҷҳим . Ваҷҳи дувум сиротаст бмънии дайн , чунон ки гуфт : аҳднои алсроти алмстқим эй аддӣни алмстқим , ва дар сӯра алонъом гуфт :у أни ҳозои сиротӣ мустақиман ,у ҳозои сироти рбк мустақиман ,у назири ин дар қуръон фаровонаст .

اما در چیزی دیدنی عوج است بفتح عین چون دیوار و چوب و جز از آن. و گفته‌اند: صراط در همه قرآن بدو معنی آید: یکی بمعنی طریق، چنان که درین آیت گفت: بِکُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ، ای بکل طریق. همانست که در سوره الصافات گفت: فَاهْدُوهُمْ إِلی‌ صِراطِ الْجَحِیمِ یعنی الی طریق الجحیم. وجه دوم صراط است بمعنی دین، چنان که گفت: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ ای الدّین المستقیم، و در سورة الانعام گفت: وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً، وَ هذا صِراطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً، و نظیر این در قرآن فراوان است.

Ва азкрўои إзи кантами қлилои Фксркм эй Фأксри ъддкми баъди алқлаҳ ,у أъзкми баъди алзлаҳ . Злки أни мадин бен иброҳӣми тзўҷи рисои бинти лути Фўлдт ҳатто ксри адади аўлодҳмо . Ва қил : кантами Фқроءи Фأғнокм ,у қил : кантами аҷзаи Фҷълкми зўии муқаддара . Неъмати худ дар ёд эшон дод , ва он гуҳ панд доду назар ибрат фармуд , гуфт :у анзрўои Киеви кони оқибаи алмФсдини фии аларзи болмъосӣ мисли қавми Нӯҳу оду самуду қавми лут .

وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلًا فَکَثَّرَکُمْ ای فأکثر عددکم بعد القلة، و أعزّکم‌ بعد الذلة. ذلک أن مدین بن ابراهیم تزوّج ریثا بنت لوط فولدت حتی کثر عدد اولادهما. و قیل: کنتم فقراء فأغناکم، و قیل: کنتم عجزة فجعلکم ذوی مقدرة. نعمت خود در یاد ایشان داد، و آن گه پند داد و نظر عبرت فرمود، گفت: وَ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ فی الارض بالمعاصی مثل قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط.

Оқиба номӣаст саранҷомро ,у уқбои ҳам чунон , аммо онҷо ки гуфт :у алъоқбаҳи ллтқўӣ ,у алъоқбаҳи ллмтқин яънеу алъоқбаҳи алмҳмўдаҳу алъқбии алмҳмўдаҳ .

عاقبة نامی است سرانجام را، و عقبی هم چنان، اما آنجا که گفت: وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوی‌، وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ یعنی و العاقبة المحمودة و العقبی المحمودة.

Ва إни кони тоӣФаҳи мнкми омнўои болзии أрслт ба ман алъзобу тоӣФаҳи лами иؤмнўо эй лами исдқўои болъзоби Фосбрўо ҳатто иҳкми аллоҳи биннои ибн аббос гуфт :у мақотили бен ҳён : ин хитоб бо муъминонаст ,у таслият эшонаст , мегуяд : сабр кунед бар дайни хеш , ва бар азӣу ранҷи кофарон , то он гуҳ ки аллоҳи кор бар гузорад ва ҳукм кунад дар азоб фиристодан . Мақотили бен сулаймон гуфт : ин хитоб кофаронаст бар сиблати таҳдид , ҳаме гуяд : эй кофарон сабр кунед то байнед ончии шуморо дар пешаст аз азобу уқубат ,у ҳўи хайри алҳокмини лأнаҳи лои иҷўзи алайҳи алҳўру лои алмҳобоаҳи фии алҳкм .

وَ إِنْ کانَ طائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ من العذاب وَ طائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا ای لم یصدقوا بالعذاب فَاصْبِرُوا حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا ابن عباس گفت: و مقاتل بن حیان: این خطاب با مؤمنان است، و تسلیت ایشان است، میگوید: صبر کنید بر دین خویش، و بر اذی و رنج کافران، تا آن گه که اللَّه کار بر گزارد و حکم کند در عذاب فرستادن. مقاتل بن سلیمان گفت: این خطاب کافران است بر سبیل تهدید، همی گوید: ای کافران صبر کنید تا بینید آنچه شما را در پیش است از عذاب و عقوبت، وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ لأنه لا یجوز علیه الحور و لا المحاباة فی الحکم.

Қоли алмлأи аллазӣнаи асткбрўои ман қавма яъне аллазӣнаи асткбрўои ани аллоҳу ани расӯлаи Флми иؤмнўо , лнхрҷнк ё Шуайбу аллазӣнаи омнўои мъки ман қритнои أўи лтъўдни фии млтно эй диннои алзии нҳни алайҳ ,у ттркўни динкм . Ъзмоءу рؤсоءи қавм Шуайб гуфтанд , эшон ки аз ҳақи гардан кашӣ карданд ва бар худоу расӯл исён овараданд ки : аз ду кор берун нест эй Шуайб ! ё туроу муъминон ки бо тавонад аз шаҳр берун кунем , ё бад-ӣни мо боз гардид ,у бони оӣид . Шуайб гуфт : аи тҷбрўннои алии алъўду ани крҳно ? ва ҳар чанд ки мо дайн шумо нахоҳем , ва онро кроҳит дорем , моро бо ҷаббор бар он медоред ва мехонед ? ! эшон гуфтанд : оре , чунин мекунем . Пас Шуайб гуфт : қади аФтринои алии аллоҳи кзбо бар аллоҳи пас дурӯғ сохта бошем агар бмлти шумо дроӣим , ва бо дайн шумо гирдем , пас аз онкии аллоҳи моро аз он бурҳонед , ва дар он наёвард .

قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ یعنی الذین استکبروا عن اللَّه و عن رسوله فلم یؤمنوا، لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا ای دیننا الذی نحن علیه، و تترکون دینکم. عظماء و رؤساء قوم شعیب گفتند، ایشان که از حق گردن کشی کردند و بر خدا و رسول عصیان آوردند که: از دو کار بیرون نیست ای شعیب! یا ترا و مؤمنان که با تواند از شهر بیرون کنیم، یا بدین ما باز گردید، و بآن آئید. شعیب گفت: ا تجبروننا علی العود و ان کرهنا؟ و هر چند که ما دین شما نخواهیم، و آن را کراهیت داریم، ما را با جبار بر آن میدارید و میخوانید؟! ایشان گفتند: آری، چنین میکنیم. پس شعیب گفت: قَدِ افْتَرَیْنا عَلَی اللَّهِ کَذِباً بر اللَّه پس دروغ ساخته باشیم اگر بملت شما درآئیم، و با دین شما گردیم، پس از آنکه اللَّه ما را از آن برهانید، و در آن نیاورد.

Он гуҳ гуфт : ва мо икўни лно أн наавд фӣҳо إлои أни ишоءи аллоҳи рбно эй : алои ани икўни қади сабақи фии илми аллоҳу фии мшитаҳ ан наавд фӣҳо » . Мегуяд : насазад моро ки бо дайну миллат шумо гирдем , магар ки дар илми аллоҳ ва дар машйати ваии рафта дар азал ки мо боз гирдем , ки пас ночори илми вай бар мо баравад ,у қазои вай дар ҳукми вай равон гардад ,у аллоҳ донистааст ончӣ хоҳад буд , пеш аз онкӣ бошад . Инаст ки гуфт : вусъи рбнои кули шайъи ءи уламо . Ва қил : алои ани ишоءи аллоҳи аҳлокно , ?фони аллоҳи исъди ман ишоءи болтоъаҳ ,у ишқии ман ишоءи болмъсиаҳ .

آن گه گفت: وَ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِیها إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا ای: الّا ان یکون قد سبق فی علم اللَّه و فی مشیته ان نعود فیها». میگوید: نسزد ما را که با دین و ملت شما گردیم، مگر که در علم اللَّه و در مشیت وی رفته در ازل که ما باز گردیم، که پس ناچار علم وی بر ما برود، و قضای وی در حکم وی روان گردد، و اللَّه دانسته است آنچه خواهد بود، پیش از آنکه باشد. اینست که گفت: وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً. و قیل: الا ان یشاء اللَّه اهلاکنا، فان اللَّه یسعد من یشاء بالطاعة، و یشقی من یشاء بالمعصیة.

Агар касе гуяд : Шуайби пайғомбар буд ,у ҳаргиз бар дайни эшон ва бар куфри набӯда , чунаст ки мегуяд : ва мо икўни лно أн наавд фӣҳо ? « авд » бозгаштанаст бчизӣ ки як бор дар он бӯда . Ҷавоб онаст ки « авд » бмънии ибтидо низ истеъмол кунанд бмънии сирўрт , од , эй : сор ,у од , эй : лҳқ . Иқол : оди алии ман фалони макрӯҳ ,у ани лами икни сабақи макрӯҳ қабл злк ,у таъвила : лҳқнӣ манеҳ макрӯҳ , феълии ҳозои маънии қавла : лтъўдни фии млтно эй : лтдхлну лтсирни фии млтно . Ва мо икўни лно أн наавд фӣҳо эй : надахлу насири фӣҳо . Ва маънии қавла : إз наҷоно аллоҳи минҳо эй фии собиқи илма ва ъанд аллўҳу алқлм ,у қил : إз наҷоно аллоҳи минҳои лами иҷълнои ман аҳли млткм .

اگر کسی گوید: شعیب پیغامبر بود، و هرگز بر دین ایشان و بر کفر نبوده، چونست که میگوید: وَ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِیها؟ «عود» بازگشتن است بچیزی که یک بار در آن بوده. جواب آنست که «عود» بمعنی ابتدا نیز استعمال کنند بمعنی صیرورت، عاد، ای: صار، و عاد، ای: لحق. یقال: عاد علیّ من فلان مکروه، و ان لم یکن سبق مکروه قبل ذلک، و تأویله: لحقنی منه مکروه، فعلی هذا معنی قوله: لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا ای: لتدخلن و لتصیرن فی ملتنا. وَ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِیها ای: ندخل و نصیر فیها. و معنی قوله: إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها ای فی سابق علمه و عند اللوح و القلم، و قیل: إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها لم یجعلنا من اهل ملتکم.

Маънӣ дигар гуфтаанд дар ҷавоби ин масаъла ки : ин хитоб бо қавм Шуайб меравад ки дар ибтидо кофар буданд , ва пас имон овараданд , ва раво бошад , ки мусулмонони бобтдо дар тақия буданду дайни худ пинҳон медоштанд . Пас бохр изҳор карданд , ва эшон он сухан аз сари занн хеш гуфтанд , ки мепиндоштанд ки эшон дар абтдоء бар куфр буданд .

معنی دیگر گفته‌اند در جواب این مسئله که: این خطاب با قوم شعیب میرود که در ابتدا کافر بودند، و پس ایمان آوردند، و روا باشد، که مسلمانان بابتدا در تقیه بودند و دین خود پنهان میداشتند. پس بآخر اظهار کردند، و ایشان آن سخن از سر ظن خویش گفتند، که می‌پنداشتند که ایشان در ابتداء بر کفر بودند.

Алии аллоҳи тўклнои ин ҷавоб эшонаст ки гуфтанд : лнхрҷнк ё Шуайб эй : Фўзнои أмўрнои илайҳ . Пас Шуайб чун аз имон ва аз салоҳи эшон навмеди гашт , раби алъзаҳ ӯро дастурӣ дод то бар эшон дуо кард , гуфт : рбнои аФтҳи бинноу байни қўмнои болҳқ эй : ақзи бинно , эй байни лнои мсирноу мсирҳм ,у أнти хайри алФотҳин эй алҳокмин , эй : азҳари амрнои бонзоли алъзоби алайҳим , ҳатто инФтҳи мо бинноу байни қўмноу изҳри анои алӣ алҳақ , ФФтҳи аллоҳи бинҳми Фнҷии алмؤмнину أҳлки алкоФрин .

عَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْنا این جواب ایشان است که گفتند: لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ ای: فوّضنا أمورنا الیه. پس شعیب چون از ایمان و از صلاح ایشان نومید گشت، رب العزة او را دستوری داد تا بر ایشان دعا کرد، گفت: رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ ای: اقض بیننا، ای بیّن لنا مصیرنا و مصیرهم، وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ ای الحاکمین، ای: اظهر امرنا بانزال العذاب علیهم، حتی ینفتح ما بیننا و بین قومنا و یظهر انا علی الحق، ففتح اللَّه بینهم فنجی المؤمنین و أهلک الکافرین.

Ва қоли алмлأи аллазӣнаи кФрўои ман қавмаи лӣни атбътми шъибои алии дайнаи إнкми إзои лхосрўни лъҷзаҳи ҷоҳлўн .

وَ قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً علی دینه إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ لعجزة جاهلون.

Фأхзтҳми алрҷФаҳ эй алъзоб . Амри аллоҳи аларзи Фтҳркти баҳам . Ҷой дигар гуфт : Фأхзтҳми алсиҳаҳ эй сиҳаҳи Ҷабраил . Ҷой дигар гуфт : Фأхзҳми азоби явми алзлаҳ . Муфассирон гуфтанд : чун аллоҳи таъолии хост ки эшонро ҳалок кунад , дарӣ аз дарҳои дӯзах бар эшон кушод , то гармои азим бар эшон тофт , чунон ки нафасҳои эшон боз гирифт .

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ای العذاب. امر اللَّه الارض فتحرکت بهم. جای دیگر گفت: فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ ای صیحة جبرئیل. جای دیگر گفت: فَأَخَذَهُمْ عَذابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ. مفسران گفتند: چون اللَّه تعالی خواست که ایشان را هلاک کند، دری از درهای دوزخ بر ایشان گشاد، تا گرمای عظیم بر ایشان تافت، چنان که نفسهای ایشان باز گرفت.

Дар андарунҳо гурехтанд , ва дар об шуданд , ва ҳеҷ суд надошт , ва он гармии ҳавоу боди гарми эшонро гирифта ,у қарору ором аз эшон барда , то раби алъзаҳ дар он саҳрои пораи меғи барангехт , онро сояи хунак буд ,у насими хуш ,у боди сард , эшон ҳама дар зери он меғ муҷтамаъ шуданд , мардону занону кӯдакон . Пас раби Алъоламин аз боло оташ фиристод , ва аз замини зилзила падед оварад ,у Ҷабраили бонг бар эшон зад . Як бор ҳама бсухтанд , ва чун хокистари гаштанд . Инаст ки раб алъзаҳ гуфт : Фأсбҳўои фии дораам яъне фии қритҳми ҷосмин яъне амўотои хомдин .

در اندرونها گریختند، و در آب شدند، و هیچ سود نداشت، و آن گرمی هوا و باد گرم ایشان را گرفته، و قرار و آرام از ایشان برده، تا رب العزة در آن صحرا پاره میغ برانگیخت، آن را سایه خنک بود، و نسیم خوش، و باد سرد، ایشان همه در زیر آن میغ مجتمع شدند، مردان و زنان و کودکان. پس رب العالمین از بالا آتش فرستاد، و از زمین زلزله پدید آورد، و جبرئیل بانگ بر ایشان زد. یک بار همه بسوختند، و چون خاکستر گشتند. اینست که رب العزة گفت: فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ یعنی فی قریتهم جاثِمِینَ یعنی امواتا خامدین.

Аллазӣнаи кзбўои шъибои кأни лами иғнўои фӣҳо эй кأни лами иқимўои фӣҳо ,у лами итнъмўо ,у أслаҳи ман алмғнӣ ,у алмғонии ҳаии алмнозл . Иқол ғнино бимикон кзо , эй ақмно ба . Қоли бъзҳм : аҳлки мадин болзлзлаҳ ,у асҳоби алоикаҳи болҳр ,у кони Шуайби мбъўсои алиҳмо . Аллазӣнаи кзбўои шъибои конўои ҳам алхосрини алҳолкини лои алмؤмнини комаи зъмўо .

الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا ای کأن لم یقیموا فیها، و لم یتنعموا، و أصله من المغنی، و المغانی هی المنازل. یقال غنینا بمکان کذا، ای اقمنا به. قال بعضهم: اهلک مدین بالزلزلة، و اصحاب الایکة بالحرّ، و کان شعیب مبعوثا الیهما. الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کانُوا هُمُ الْخاسِرِینَ الهالکین لا المؤمنین کما زعموا.

Фтўлии анҳуам эй аързи анҳуам Шуайби баъд أн назул баҳами алъзоб ,у қил : ҳайни раъии авоили алъзоб . Ва қол ё қавми лақади أблғткми рисолоти рабии фии нузули алъзоб , ва насиҳҳат лакам . Сами ъзӣ нафса анҳуам ,у қол : ФкиФи осӣ эй аҳзни баъди алнсиҳаҳи алии қавми кофарин ази ъзбўо . Ин сухан бар сиблати инкор берун дод , иқўл : Киеви яштади ҳузнии алайҳим ? ! эй лои аҳзн . Мегуяд . Чун ғам хӯрам бар эшон ? ! яъне ки нахӯрам , ки дар эшон ҷои ғам хӯрдан нест , ва бар эшон ҷузи азобу ғазаб аллоҳ нест .

فَتَوَلَّی عَنْهُمْ ای اعرض عنهم شعیب بعد أن نزل بهم العذاب، و قیل: حین رأی اوائل العذاب. وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی فی نزول العذاب، وَ نَصَحْتُ لَکُمْ. ثم عزی نفسه عنهم، و قال: فَکَیْفَ آسی‌ ای احزن بعد النصیحة عَلی‌ قَوْمٍ کافِرِینَ اذ عذّبوا. این سخن بر سبیل انکار بیرون داد، یقول: کیف یشتدّ حزنی علیهم؟! ای لا احزن. میگوید. چون غم خورم بر ایشان؟! یعنی که نخورم، که در ایشان جای غم خوردن نیست، و بر ایشان جز عذاب و غضب اللَّه نیست.

Қоли абӯи абди аллоҳи албҷлӣ : кони абӯи ҷоаду ҳўзу ҳтӣу клмўну съФсу қршти мулӯки мадин ,у кони малакаами фии змни Шуайб . Клмўн , Флмои ҳлки қолати абнтаҳи тбкиаҳ :

قال ابو عبد اللَّه البجلی: کان ابو جاد و هوز و حطی و کلمون و سعفص و قرشت ملوک مدین، و کان ملکهم فی زمن شعیب. کلمون، فلمّا هلک قالت ابنته تبکیه:

Ҷаълати нори алайҳими дораами колмзмҳлаҳ

جعلت نار علیهم دارهم کالمضمحلة