Қавлаи таъолӣ :у أўрснои алқўм эй млкноҳм , Фзкри блФзи алмироси лонаи аўрсҳми злки бҳлоки аҳлҳо ман алъмолқаҳ . Раби Алъоламин ҷли ҷалолаи қибтӣону ъмолқаҳ ки сокинони замин қудс буданд аз он замини бардошт , ва эшонро ҳалок кард , ва банӣ Исроилро биҷои эшон нишонд ,у диёру амволи эшон бадасти ӣнон боз дод ,у миннати худ дар ёд эшон дод ки : пас аз онкии мустазъафону забуни гирифтагон эшон буданд хлиФтони эшон гаштанд ,у бсроӣу ватани эшон фурӯ омаданд , ва дар миён азу Наим эшон нишастанд , Фзлки қавлаи таъолӣ : ва наамма конўои фӣҳо Фокҳини кзлку أўрсноҳои қўмои охирин .

قوله تعالی: وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ ای ملّکناهم، فذکر بلفظ المیراث لانّه اورثهم ذلک بهلاک اهلها من العمالقة. ربّ العالمین جلّ جلاله قبطیان و عمالقه که ساکنان زمین قدس بودند از آن زمین برداشت، و ایشان را هلاک کرد، و بنی اسرائیل را بجای ایشان نشاند، و دیار و اموال ایشان بدست اینان باز داد، و منت خود در یاد ایشان داد که: پس از آنکه مستضعفان و زبون گرفتگان ایشان بودند خلیفتان ایشان گشتند، و بسرای و وطن ایشان فرو آمدند، و در میان از و نعیم ایشان نشستند، فذلک قوله تعالی: وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ‌.

Мшорқи аларзи навоҳӣ Фаластинасту замини қудсу ъронини шом ,у мғорби ахрёт ғарбасту шеби замини Миср . Алтии боркнои фӣҳо инҳоу алиф дар фӣҳо бо мшорқ шавад замини шом , ки ҷой дигар гуфт : боркнои ҳавла , аммо мғорби дор алФосқинаст ва дар таҳт он нашавад . Ва раво бошад ки мшорқи алأрзу мғорбҳо бъмўм баронанду ҷумлаи замин дар таҳт он шавад , ки дар рӯзгори Довӯду сулаймони малики эшон баҳама замин барисед , ва эшонро дастрас буд баҳамаи ҷаҳон . Алтии боркнои фӣҳо яъне бохароҷи алзръу алсмору алонҳору алъиўн .

مشارق الارض نواحی فلسطین است و زمین قدس و عرانین شام، و مغارب اخریات غرب است و شیب زمین مصر. الَّتِی بارَکْنا فِیها این‌ها و الف در فیها با مشارق شود زمین شام، که جای دیگر گفت: بارَکْنا حَوْلَهُ، امّا مغارب دار الفاسقین است و در تحت آن نشود. و روا باشد که مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا بعموم برانند و جمله زمین در تحت آن شود، که در روزگار داود و سلیمان ملک ایشان بهمه زمین برسید، و ایشان را دسترس بود بهمه جهان. الَّتِی بارَکْنا فِیها یعنی باخراج الزّرع و الثمار و الانهار و العیون.

Ва темати клмти рбки алҳснӣ эй : сидқати алъдаҳи алҳасанаи ман аллоҳи ?лаам ,у ҳаии мо въди аллоҳ банӣ Исроили бқўлаҳ : ва наред أн наман алии аллазӣнаи астзъФўои фии алأрзу нҷълҳми أӣмаҳи алоиаҳ ,у қил : ҳаии қавлаи Мӯсо : ъсии рбкми أни иҳлки ъдўкми алоиаҳ . Бмои сбрўо эй бсбрҳми алии алоямону алшдоӣд , ва дмрно ҳамонаст ки тбрно . Дар луғати тдмиру ттбири табоҳ карданаст . Мо кони иснъи фиръавну қавма яъне мо ъмлўои фии арзи Мисри ман алқсўру алأбниаҳу анвоъи алъморот ,у қил : мо кони иснъи фиръавн , эй идбри фии ибтоли амри Мӯсо , ва мо конўои иършўн эй ибнўн . Қоли алҳсн : ҳаии арши алкрўм .

وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی‌ ای: صدقت العدة الحسنة من اللَّه لهم، و هی ما وعد اللَّه بنی اسرائیل بقوله: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً الایة، و قیل: هی قوله موسی: عَسی‌ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ الایة. بِما صَبَرُوا ای بصبرهم علی الایمان و الشّدائد، وَ دَمَّرْنا همانست که تبّرنا. در لغت تدمیر و تتبیر تباه کردن است. ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ یعنی ما عملوا فی ارض مصر من القصور و الأبنیة و انواع العمارات، و قیل: ما کان یصنع فرعون، ای یدبّر فی ابطال امر موسی، وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ ای یبنون. قال الحسن: هی عرش الکروم.

Шомӣу абӯи бикр иършўн хонанд бзми роء . Боқии иършўни бксри роء , ва маънӣ ҳамонаст .

شامی و ابو بکر یعرشون خوانند بضمّ راء. باقی یعرشون بکسر راء، و معنی همانست.

Ва ҷоўзнои ббнии إсроӣил эй : ъбрнои баҳами албҳру ҳўи қулзум , Фأтўои алии қавми иъкФўни Ҳамзау ксоиии бкср коф хонанд . Боқии бзм коф хонанд ,у ҳумои луғатон .

وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ ای: عبرنا بهم البحر و هو قلزم، فَأَتَوْا عَلی‌ قَوْمٍ یَعْکُفُونَ حمزه و کسایی بکسر کاف خوانند. باقی بضمّ کاف خوانند، و هما لغتان.

Ва маънии ъкўФ мувозибатасту мулозимат , ва касе ки масҷидро лузӯм гирад ӯро мӯътакиф гӯйанд . Банӣ Исроил чун бдрё боз гузоштанд , ва аз фиръавни бози растанад , бидиҳӣ фурӯ омаданд қавми он даҳ ъмолқаҳ буданд ,у бут май парастиданад . Ва гуфтаанд ки : тамосили гов сохта буданд ва онро май парастиданад ,у асли гӯсолаи парастии эшон аз ӣнҷо хост . Банӣ Исроил чун эшонро чунон диданди Мӯсоро гуфтанд : аҷъли лнои إлҳои комаи ?лаами ?алаа . Ин бигуфтанд ва дар дил ҳаме доштанд то он рӯз ки сомрӣ аз он перояи гӯсолаи сохт ва онро парастиданад .

و معنی عکوف مواظبت است و ملازمت، و کسی که مسجد را لزوم گیرد او را معتکف گویند. بنی اسرائیل چون بدریا باز گذاشتند، و از فرعون باز رستند، بدهی فرو آمدند قوم آن ده عمالقه بودند، و بت می‌پرستیدند. و گفته‌اند که: تماثیل گاو ساخته بودند و آن را می‌پرستیدند، و اصل گوساله پرستی ایشان از اینجا خاست. بنی اسرائیل چون ایشان را چنان دیدند موسی را گفتند: اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ. این بگفتند و در دل همی داشتند تا آن روز که سامری از آن پیرایه گوساله ساخت و آن را پرستیدند.

Мӯсои эшонро ҷавоб дод : إнкми қавми тҷҳлўни азмаи аллоҳу неъматаи алайкум , ва мо сунъи бкм , ҳайси тўҳмтми анаи иҷўзи ибодаи ғайра .

موسی ایشان را جواب داد: إِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ عظمة اللَّه و نعمته علیکم، و ما صنع بکم، حیث توهمتم انّه یجوز عبادة غیره.

Рӯй ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силами лмои харҷи илои хайбари мари бшҷраҳи иқоли лҳои зоти анўот , яъне инўти алмшркўн , эй иълқўни алайҳои аслҳтҳм , Фқолўо : ё расӯли аллоҳ ! аҷъли лнои зоти анўоти комаи канти ?лаам . Фқол алнабӣ ( с ) : « аллоҳи Акбар , ҳозои комаи қолати бнўи Исроил : аҷъли лнои إлҳои комаи ?лаами ?алаа . Ва алзии нафасии бедаи лтркбни сунани ман кони қблкм » .

روی ان النبی صلّی اللَّه علیه و سلم لمّا خرج الی خیبر مرّ بشجرة یقال لها ذات انواط، یعنی ینوط المشرکون، ای یعلّقون علیها اسلحتهم، فقالوا: یا رسول اللَّه! اجعل لنا ذات انواط کما کانت لهم. فقال النبی (ص): «اللَّه اکبر، هذا کما قالت بنو اسرائیل: اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ. و الّذی نفسی بیده لترکبنّ سنن من کان قبلکم».

إни ҳؤлоء яъне алқўми аллазӣнаи ъкФўои алии асномҳми мтбри мо ҳам фӣае мӯҳлик , ман алтбор ,у أслаҳи алкср ва манеҳ алтбр . Ва ботил эй зоӣл , мо конўои иъмлўн эй ъмлҳми ллшитон , лӣси ллаҳи фӣаи насиб . Ва ботили мо конўои иъмлўни хоҳӣ аз қавли Мӯсо на , хоҳии мстأнФ аз аллоҳ . Қроءти вараш :у бтли мо конўои иълмўн . Мегуяд : ончии эшон дар он буданд ҳама несту табоҳи гашт .

إِنَّ هؤُلاءِ یعنی القوم الذین عکفوا علی اصنامهم مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِیهِ ای مهلک، من التّبار، و أصله الکسر و منه التبر. وَ باطِلٌ ای زائل، ما کانُوا یَعْمَلُونَ ای عملهم للشیطان، لیس للَّه فیه نصیب. وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ خواهی از قول موسی نه، خواهی مستأنف از اللَّه. قراءت ورش: و بطل ما کانوا یعلمون. میگوید: آنچه ایشان در آن بودند همه نیست و تباه گشت.

Қоли أи ғайри аллоҳи أбғикми إлҳо яъне абғии лаками ?илҳо , араби ҷои ҷой дар сухани ин лоам бияфкананд , чунон ки дар сӯра алттФиФаст :у إзои колўҳми أўи взнўҳм яъне колўои ?лаам ӯ взнўои ?лаам , ва аз араб шунидаанд : сднии збё . Раби ағФри неи ҳам азин бобаст . Сднӣ , эй сад лӣ . АғФрнӣ эй : ағФри лӣ . Ва ҳўи Фзлкми алии Алъоламин эй : олимии змонкми бмои аътокми ман алкромот .

قالَ أَ غَیْرَ اللَّهِ أَبْغِیکُمْ إِلهاً یعنی ابغی لکم الها، عرب جای جای در سخن این لام بیفکنند، چنان که در سورة التّطفیف است: وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یعنی کالوا لهم او وزنوا لهم، و از عرب شنیده‌اند: صدنی ظبیا. ربّ اغفر نی هم ازین باب است. صدنی، ای صد لی. اغفرنی ای: اغفر لی. وَ هُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعالَمِینَ ای: عالمی زمانکم بما اعطاکم من الکرامات.

Ва إзи أнҷинокми ман оли фиръавни шомӣ анҷокм хонд яъне : анҷокми аллоҳи ман оли фиръавн . Тафсири ин оят дар сӯра албқраҳ рафт .

وَ إِذْ أَنْجَیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ شامی انجاکم خواند یعنی: انجاکم اللَّه من آل فرعون. تفسیر این آیت در سورة البقرة رفت.

Ва воъднои қроءаҳи мисрӣ въдноаст . намегуяд : ваъдаи додеми Мӯсоро слосини лайла . Ва ин ваъда додан он буд ки пас аз ғарқи фиръавн , Мӯсои китоби хост аз аллоҳ ки бар он дайн гирад . Аллоҳ ӯро ваъда дод ки пештари сӣ шаби хештанро бполоӣ ва риёзат кун . Гуфтаанд : сӣ шбонрўз дар рӯза буд пайвастаи мўосл , ва чунин гуфтаанд ки : моҳи зии алқъдаҳ буд ,у араб бо шаб музоф кунанд чизе ки он буруз буд , аз баҳри онкии шбонрўзи ҳамвор дар ин чизи дохил буд .

وَ واعَدْنا قراءة مصری وعدنا است. می‌گوید: وعده دادیم موسی را ثَلاثِینَ لَیْلَةً. و این وعده دادن آن بود که پس از غرق فرعون، موسی کتاب خواست از اللَّه که بر آن دین گیرد. اللَّه او را وعده داد که پیشتر سی شب خویشتن را بپالای و ریاضت کن. گفته‌اند: سی شبانروز در روزه بود پیوسته مواصل، و چنین گفته‌اند که:ماه ذی القعده بود، و عرب با شب مضاف کنند چیزی که آن بروز بود، از بهر آنکه شبانروز هموار در این چیز داخل بود.

Ва أтммноҳои бъшр яъне атммнои алмўоъдаҳи бъшри ман зии алҳҷаҳ . Фтми миқоти рабае алўқти алзии қадараи аллоҳи лсўми Мӯсо . أрбъини лайла ,у онҷо ки гуфт :у إзи воъднои Мӯсои أрбъини лайла ишоратаст бони сӣ рӯзу бони даҳ рӯз ки Фросри он барда . Мӯсои сӣ рӯз рӯза дошт .

وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ یعنی اتممنا المواعدة بعشر من ذی الحجّة. فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ ای الوقت الّذی قدّره اللَّه لصوم موسی. أَرْبَعِینَ لَیْلَةً، و آنجا که گفت: وَ إِذْ واعَدْنا مُوسی‌ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً اشارت است بآن سی روز و بآن ده روز که فراسر آن برده. موسی سی روز روزه داشت.

Аз нохӯрдани буии даҳани ваии мутағаййири гашт . Бчўби хрўб мисвок кард , то он буии даҳани ваии бгшт . Фриштгон бигуфтанд : эй Мӯсо ! аз даҳани ту буи машк медамид , акнӯн бтбоаҳи барадии бмсўок . Пас раби Алъоламин вайро даҳ рӯзи дигар рӯза фармуд ва гуфт : аммо илмати ани хлўФи Фми алсоӣми атиби ъндии ман риҳи алмск ? ! ва гуфтаанд ки : фитнаи қавми Мӯсо аз гӯсолаи парастии дарин даҳ рӯз афтод .

از ناخوردن بوی دهن وی متغیر گشت. بچوب خرّوب مسواک کرد، تا آن بوی دهن وی بگشت. فریشتگان بگفتند: ای موسی! از دهن تو بوی مشک می‌دمید، اکنون بتباه بردی بمسواک. پس ربّ العالمین وی را ده روز دیگر روزه فرمود و گفت: اما علمت انّ خلوف فم الصّائم اطیب عندی من ریح المسک؟! و گفته‌اند که: فتنه قوم موسی از گوساله پرستی درین ده روز افتاد.

Ва қоли Мӯсои лأхиаҳи ҳорӯн яъне ъанд антлоқаҳи илои алҷил . Чун Мӯсои хост ки бҷонб кӯҳ равад бўъдаҳи гоҳи фаро ҳорӯн гуфт : кун хлиФтии Фиҳм ,у أслҳҳми бҳмлки аёҳми алии тоъаҳи аллоҳ ,у қил : арФқи баҳам ,у лои ттъи ман ъсии аллоҳу лои тавофуқа , Фзлки қавла :у лои татаббуъи сиблати алмФсдин .

وَ قالَ مُوسی‌ لِأَخِیهِ هارُونَ یعنی عند انطلاقه الی الجیل. چون موسی خواست که بجانب کوه رود بوعده‌گاه فرا هارون گفت: کن خلیفتی فیهم، و أصلحهم بحملک ایّاهم علی طاعة اللَّه، و قیل: ارفق بهم، و لا تطع من عصی اللَّه و لا توافقه، فذلک قوله: وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ.

Ва лмои ҷоءи Мӯсо эй ҳайни ҷоءи Мӯсо , лмиқотно эй фии вақти алзии вқтнои ?ла , Фолмиқоти мФъоли ман алўқти колмиъоду алмилод , Фонқлбти алўоўи ёءи лскўнҳоу инкисори мо қаблҳо .

وَ لَمَّا جاءَ مُوسی‌ ای حین جاء موسی، لِمِیقاتِنا ای فی وقت الّذی وقّتنا له، فالمیقات مفعال من الوقت کالمیعاد و المیلاد، فانقلبت الواو یاء لسکونها و انکسار ما قبلها.

Ва калимаи раба яъне ман ғайри воситау лои тарҷумон .

وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ یعنی من غیر واسطة و لا ترجمان.

Муфассирон гуфтанд : Мӯсои хештанро таҳорат доду ҷомаро назофат , ва меодиро ки сохта буданд берун шуд , чун батавр сино расед , аллоҳ бевосита ва бе тарҷумони бахудии худ бо вай сухан гуфт . Дар хабараст : факони алкломи ман аллоҳу алостмоъи ман Мӯсо . Ва дурустаст аз ибни аббос ки гуфт : алхлаҳи лоброҳиму алкломи лмўсӣу алрؤиаҳи лмҳмди слии аллоҳи алайҳу силам . Ва ани ҳзиФаҳи бен ?илямони қол : қоли асҳоби расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силам : ё расӯли аллоҳ ! иброҳӣми халили аллоҳу исои калимаи аллоҳу рӯҳау Мӯсои алзии калимаи тклимо . Мо зои аътити анат ? қол . « валади одами каллаами таҳти ливои явми алқёмаҳ ,у анои أўли ман иФтҳи ?лаи боби алҷнаҳ » .

مفسّران گفتند: موسی خویشتن را طهارت داد و جامه را نظافت، و میعادی را که ساخته بودند بیرون شد، چون بطور سینا رسید، اللَّه بی‌واسطه و بی‌ترجمان بخودی خود با وی سخن گفت. در خبر است: فکان الکلام من اللَّه و الاستماع من موسی. و درست است از ابن عباس که گفت: الخلّة لابراهیم و الکلام لموسی و الرّؤیة لمحمّد صلّی اللَّه علیه و سلّم. و عن حذیفة بن الیمان قال: قال اصحاب رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلم: یا رسول اللَّه! ابراهیم خلیل اللَّه و عیسی کلمة اللَّه و روحه و موسی الّذی کلّمه تکلیما. ما ذا اعطیت انت؟ قال. «ولد آدم کلّهم تحت لوای یوم القیامة، و انا أول من یفتح له باب الجنة».

Ва рӯй абӯи ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силам : « лмои въди аллоҳи Мӯсои бен умрони алтўр , зарби байни идиаҳи сўоъқу барқи арбаъаи Фросхи фии арбаъаи Фросх , Фأқбли Мӯсои фии зрмонқаҳи мўсқои васатаи бҳбли инодии лаббайки лаббайку съдик . Анои ъбдки ?утии лдик , ҳатто сори илои алтўру ҳўи имили иминоу шмолои инодӣ : молӣу лак ё ибни умрон ? ё литнии лами ахлқ . Фأўҳии аллоҳи илайҳи ани қФи фии сФҳи алҷбл ҳатто имри бки ҷунудӣ , фонии лои аклмку фии алсмоўоти аҳад , Фнзли аҳли алсмоءи алднёи бмни фӣҳо ман алмлоӣкаҳ , сам назул аҳли алсмоءи ассонӣаи бмни фӣҳо ман алмлоӣкаҳ , сам назул аҳли алсмоءи алсолсаҳи бмни фӣҳо ман алмлоӣкаҳ , сам назул аҳли алсмоءи алробъаҳи бмни фӣҳо ман алмлоӣкаҳ , сам назул аҳли алсмоءи алхомсаҳи бмни фӣҳо ман алмлоӣкаҳ , сам назул аҳли алсмоءи алсодсаҳи бмни фӣҳо ман алмлоӣкаҳ , сам назул алкрўбиўну ҳамлаи алърш , ақдомҳми ман слҷу шдқҳми ман нору أўсотҳми ман барад . Фқоли аллоҳи ?ла : сил . Қоли раби أрнии أнзри إлик . Қоли анки лнтаронеу лни иронии шайъи ءи алои мот . Қол : раби Фأроку أмўт . Қоли расӯли аллоҳи слии аллоҳи алайҳу силаму злки қавли аллоҳи таъолӣ : Флмои таҷаллии рабаи ллҷбли ҷаълаи дкоу хари Мӯсои съқо .

و روی ابو هریرة قال: قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلم: «لمّا وعد اللَّه موسی بن عمران الطور، ضرب بین یدیه صواعق و برق اربعة فراسخ فی اربعة فراسخ، فأقبل موسی فی زرمانقة موثقا وسطه بحبل ینادی لبّیک لبّیک و سعدیک. انا عبدک اتی لدیک، حتی صار الی الطور و هو یمیل یمینا و شمالا ینادی: مالی و لک یا ابن عمران؟ یا لیتنی لم اخلق. فأوحی اللَّه الیه ان قف فی سفح الجبل حتی یمرّ بک جنودی، فانّی لا اکلّمک و فی السّماوات احد، فنزل اهل السماء الدّنیا بمن فیها من الملائکة، ثمّ نزل اهل السّماء الثّانیة بمن فیها من الملائکة، ثمّ نزل اهل السّماء الثالثة بمن فیها من الملائکة، ثمّ نزل اهل السّماء الرّابعة بمن فیها من الملائکة، ثمّ نزل اهل السّماء الخامسة بمن فیها من الملائکة، ثمّ نزل اهل السّماء السّادسة بمن فیها من الملائکة، ثمّ نزل الکروبیون و حملة العرش، اقدامهم من ثلج و شدقهم من نار و أوساطهم من برد. فقال اللَّه له: سل. قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ. قال انّک لن ترانی و لن یرانی شی‌ء الا مات. قال: ربّ فأراک و أموت. قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلم و ذلک قول اللَّه تعالی: فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسی‌ صَعِقاً.

Ва брўоитии дигар чун Мӯсои бмқом қурб расед Нидо омад аз ҷалилу ҷаббор ки ё мишо ! Мӯсои он сухан бишунид гуфт : мо ҳозои алсўти алъбронии иклмнӣ ?

و بروایتی دیگر چون موسی بمقام قرب رسید ندا آمد از جلیل و جبّار که یا میشا! موسی آن سخن بشنید گفت: ما هذا الصوت العبرانی یکلّمنی؟

Ҳақ ӯро ҷавоб дод ки : лсти бъбронии ании анои аллоҳи раби Алъоламин .

حق او را جواب داد که: لست بعبرانی انّی انا اللَّه ربّ العالمین.

Пас Мустафо ( с ) гуфт ки : аллоҳ дар он мақом бо Мӯсо ба ҳафтод луғат сухан гуфт , ки ҳеҷ луғати бони дигар монанда набӯд , гуфто : ва дар он мақоми таврот аз баҳр вай навишт ,у кони исмъи сриФи алқлм . Пас Мӯсо гуфт : илоҳии арнии анзри алик , қол : ё Мӯсои анаи лни иронии аҳади алои мот . Қоли Мӯсо : илоҳии арнии анзри алику амўт , қол : Фأҷоби Мӯсои ҷабали таври синоء : ё Мӯсои ибни умрон ! лақади сأлти умарои ъзимо ! лақади артъдти алсмоўоти алсбъ ва ман Фиҳн ,у алорзўни алсбъ ва ман Фиҳн ,у золати алҷболу азтрбти албҳори таъзими мо сأлт ё ибни умрон ! қол : Фқол ё Мӯсои анзри илои алҷбли ?фони астқри маконаи Фонктароне . Қол : Флмои таҷаллии рабаи ллҷбли ҷаълаи дкоу хари Мӯсои съқо »

پس مصطفی (ص) گفت که: اللَّه در آن مقام با موسی به هفتاد لغت سخن گفت، که هیچ لغت بآن دیگر ماننده نبود، گفتا: و در آن مقام تورات از بهر وی نوشت، و کان یسمع صریف القلم. پس موسی گفت: الهی ارنی انظر الیک، قال: یا موسی انّه لن یرانی احد الا مات. قال موسی: الهی ارنی انظر الیک و اموت، قال: فأجاب موسی جبل طور سیناء: یا موسی ابن عمران! لقد سألت امرا عظیما! لقد ارتعدت السّماوات السّبع و من فیهنّ، و الارضون السّبع و من فیهن، و زالت الجبال و اضطربت البحار تعظیم ما سألت یا ابن عمران! قال: فقال یا موسی انظر الی الجبل فان استقرّ مکانه فانّک ترانی. قال: فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسی‌ صَعِقاً»

То ӣнҷои хабар Мустафоаст босноди дуруст .

تا اینجا خبر مصطفی است باسناد درست.

Рҷънои илои алтФсир . Қоли раби أрнии أнзри إлики бскўнро қроءт ?маккейасту ёқӯб ,у бохтлоси қроءти абӯи Амр ,у араби арнӣ дар мавзе « ҳот » гӯйанд яъне биор . أрнии أнзр эй : арнии нФски анзри алик . Ва қил макунӣ ман рؤитк . Қоли лнтароне араб дар нафии лн кам гӯйанд , маънӣ онаст ки : акнӯн набинӣ маро яъне дар дунё ,у қил : лнтароне яъне бъини фонӣа ,у анмотароне бъини боқӣа ,у қил : лнтароне болсؤолу алдъоء , анмотароне болнўолу алътоء ,у қил : лнтароне қабл Муҳамаду уммата .

رجعنا الی التّفسیر. قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ بسکون را قراءت مکی است و یعقوب، و باختلاس قراءت ابو عمرو، و عرب ارنی در موضع «هات» گویند یعنی بیار. أَرِنِی أَنْظُرْ ای: ارنی نفسک انظر الیک. و قیل مکّنّی من رؤیتک. قالَ لَنْ تَرانِی عرب در نفی لن کم گویند، معنی آنست که: اکنون نبینی مرا یعنی در دنیا، و قیل: لن ترانی یعنی بعین فانیة، و انّما ترانی بعین باقیة، و قیل: لن ترانی بالسّؤال و الدّعاء، انّما ترانی بالنّوال و العطاء، و قیل: لن ترانی قبل محمّد و امّته.

Ва локини анзри إлии алҷбли он кӯҳӣ буд ба мадин номи он кӯҳи зубайр , баробари Мӯсо буд ,у таҷаллии онро афтод на таврро . Гуфт : бони кӯҳи нигар эй Мӯсо ! агар орамида бар ҷой худ бимонад ту марои бинӣ ва агар бар ҷой худ бинмоанд пас бидон ки ту тоқати руяти ман надорӣ , чунон ки он кӯҳ надорад . Флмои таҷаллии рабае зуҳру бон . Хабар дурустаст аз инси молики разии аллоҳи анҳу ки расӯли худои ибҳоми худ бар анмлаҳи хнсри ниҳод , ва ишорат кард ки : таҷаллӣ манеҳ ъзу ҷли қадари ҳзаҳ , Фсохи алҷбли фии аларз , Фҳўи иҳўии фӣҳо илои явми алқёмаҳ .

وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ آن کوهی بود به مدین نام آن کوه زبیر، برابر موسی بود، و تجلّی آن را افتاد نه طور را. گفت: بآن کوه نگر ای موسی! اگر آرمیده بر جای خود بماند تو مرا بینی و اگر بر جای خود بنماند پس بدان که تو طاقت رؤیت من نداری، چنان که آن کوه ندارد. فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ ای ظهر و بان. خبر درست است از انس مالک رضی اللَّه عنه که رسول خدا ابهام خود بر انمله خنصر نهاد، و اشارت کرد که: تجلّی منه عزّ و جلّ قدر هذه، فساخ الجبل فی الارض، فهو یهوی فیها الی یوم القیامة.

Мегуяд : таҷаллии ҳақи бон кӯҳ расед базмин фурушад , ҳануз меравад то бқёмт .

میگوید: تجلّی حق بآن کوه رسید بزمین فروشد، هنوز میرود تا بقیامت.

Садӣ гуфт : ҳФи ҳавли алҷбли болмлоӣкаҳ ,у ҳФи ҳавли алмлоӣкаҳи бнор ,у ҳФи ҳавли алнори бмлоӣкаҳу ҳавли алмлоӣкаҳи бнор . Сами таҷаллии рбки ллҷбл , қол : ва мо таҷаллӣ манеҳ алои қадари алхнср . Ва ани Муъовияи бен қурраи ани инси ан алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силами фии қавлаи Флмои таҷаллии рабаи ллҷбли ҷаълаи дкои сори лъзмтаҳи сетаи аҷбл , Фўқъти салосаи болмдинаҳ : аҳади зарқону разавӣ ,у вақъат солиса бимика : савру сбиру ҳроء .

سدی گفت: حف حول الجبل بالملائکة، و حف حول الملائکة بنار، و حف حول النار بملائکة و حول الملائکة بنار. ثمّ تجلّی ربّک للجبل، قال: و ما تجلّی منه الا قدر الخنصر. و عن معاویة بن قرة عن انس عن النّبیّ صلّی اللَّه علیه و سلّم فی قوله فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا صار لعظمته ستّة اجبل، فوقعت ثلاثة بالمدینة: احد زرقان و رضوی، و وقعت ثالثة بمکّة: ثور و ثبیر و حراء.

Ҷаълаи дко эй : ҷаъли аллоҳи алҷбли дко қатъан тробоу рмло . Мегуяд : кӯҳро хирад карду ҷойгоҳ аз ваии холӣ . Аз он баъзе кӯҳҳо бози ҷуст ва бшом афтоду Яман , ва баъзе хиради гашт чун рег ва бипароканад дар пеши нур .

جَعَلَهُ دَکًّا ای: جعل اللَّه الجبل دکا قطعا ترابا و رملا. میگوید: کوه را خرد کرد و جایگاه از وی خالی. از آن بعضی کوه‌ها باز جست و بشام افتاد و یمن، و بعضی خرد گشت چون ریگ و بپراکند در پیش نور.

Ҳамзау ксоиӣ дкоء хонанд ммдўду мафтӯҳ бетнўин ,у ҳаии сафаи мавсуфи мҳзўФ ,у алтқдири ҷаълаи ирзои дкоء эй млсоءи мстўиаҳ . Боқии қро дко хонанд мқсўрои мнўноу алўҷаҳи анаи алии ҳазфи алмзоФ , эй зои дк , ӯ масдари бмънии алмФъўл , эй ҷаълаи мдкўко .

حمزه و کسایی دکاء خوانند ممدود و مفتوح بی‌تنوین، و هی صفة موصوف محذوف، و التقدیر جعله ارضا دکّاء ای ملساء مستویة. باقی قرّا دکّا خوانند مقصورا منوّنا و الوجه انه علی حذف المضاف، ای ذا دکّ، او مصدر بمعنی المفعول، ای جعله مدکوکا.

Қоли абӯи бикри алўроқ : Фъзби ази зоки кули моء ,у أФоқи кули маҷнӯн ,у брأи кули марӣз ,у золати алшўки ани алошҷор ,у ахзарати аларзу азҳрт ,у хмдти нирони алмҷўс ,у харати алосноми лўҷўҳҳо . Ва хари Мӯсои съқо эй мғшёи алайҳ . Клбӣ гуфт : хари Мӯсои съқои явми алхмиси явми арафа ,у أътии алтўроаҳи явми алҷмъаҳи явми алнҳр .

قال ابو بکر الوراق: فعذب اذ ذاک کلّ ماء، و أفاق کلّ مجنون، و برأ کلّ مریض، و زالت الشّوک عن الاشجار، و اخضرت الارض و ازهرت، و خمدت نیران المجوس، و خرّت الاصنام لوجوهها. وَ خَرَّ مُوسی‌ صَعِقاً ای مغشیّا علیه. کلبی گفت: خرّ موسی صعقا یوم الخمیس یوم عرفة، و أعطی التّوراة یوم الجمعة یوم النّحر.

Воқдӣ гуфт : чун Мӯсои биФтод ва беҳуш шуд Фриштгон гуфтанд : мо лобни умрону саволи алрўиаҳ ? ва мо ллтробу раби алорбоб ? ё ибни алнсоءи алҳиз ! атмъти фии рؤиаҳи раби алъзаҳ ? Флмои аФоқ чун бҳўш боз омад , қоли сбҳонки тнзиҳои ман алсўءи таббати إлики ман масаълаи алрؤиаҳи фии алднёу أнои أўли алмؤмнини анки лотарӣ фии алднё . Аллоҳи таъолӣ дар қуръон аз чанд каси тавба ёд кард бе ҳеҷ ҷурм , чунон ки аз иброҳӣму Исмоилу Муҳамади алайҳими ассалом . Ва маънии тавбаи боз омаданаст ҳар чанд ки ҳеҷ гуноҳ набӯд . Мӯсо гуфт : худовандо покӣ ва бе айбии турои бтўи бозгаштам , ва ман нахустин грўидгонм ки бгрўиднд , ки турои аҳли замин дар дунё на бенанд .

واقدی گفت: چون موسی بیفتاد و بی‌هوش شد فریشتگان گفتند: ما لابن عمران و سؤال الرّویة؟ و ما للتراب و ربّ الارباب؟ یا ابن النّساء الحیّض! اطمعت فی رؤیة رب العزّة؟ فلمّا افاق چون بهوش باز آمد، قالَ سُبْحانَکَ تنزیها من السّوء تُبْتُ إِلَیْکَ من مسئلة الرؤیة فی الدّنیا وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ انّک لا تری فی الدّنیا. اللَّه تعالی در قرآن از چند کس توبه یاد کرد بی هیچ جرم، چنان که از ابراهیم و اسماعیل و محمد علیهم السّلام. و معنی توبه باز آمدن است هر چند که هیچ گناه نبود. موسی گفت: خداوندا پاکی و بی‌عیبی ترا بتو بازگشتم، و من نخستین گرویدگانم که بگرویدند، که ترا اهل زمین در دنیا نه بینند.

Мӯътазилӣ гуяд : лнтароне далеласт ки ҳақ дӣданӣ нест . Ҷавоб онаст ки : лн дар нафй ҳар ҷо ки ояд тўқитро ояд на таъӣдро , чунон ки аллоҳ гуфт ҷуҳудонро :у лни итмнўаҳи أбдои эшон ҳаргизи орзӯӣ марг накунанд . Пас хабар дод аз эшон ки вақте кунанд орзӯии марг ,у злки фии қавла :у нодаво ё молики лиқзи ълинои рбк ,у қоли таъолӣ : ё литҳои канти алқозиаҳ яъне аламут . Ҷой дигар гуфт , лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўну қади идхли алҷнаҳи ман лои инФқи мо иҳб . Пас маънии оят бар тўқитаст на бар таъӣд , яъне ки маро дар дунё на бинӣ , аммо дар охирати бинӣ ,у аллоҳро ҷли ҷалола дар дунё набенанд аммо дар охирати бенанд . Ва Мӯсо ки дидор мехост дар дунё мехост на дар охират ,у ҷавоби вай бақадр савол вай омаду савол вай онаст ки гуфт : Фإни астқри маконаи ФсўФтароне . Руят дар истиқрори кӯҳи баст , ва ин ҷоӣзаст на мустаҳил , ва агар руяти мустаҳил будӣ дар чизеи мустаҳили бастӣ на дар чизеи ҷоӣз . Набинӣ ки духули кофарон дар биҳишт чун мустаҳил буд ва нобӯданӣ , дар чизеи мустаҳили баст ва нобӯданӣ ,у злки қавлаи таъолӣ :у лои идхлўни алҷнаҳ ҳатто илҷи алҷмли фии сами алхёт .

معتزلی گوید: لَنْ تَرانِی دلیل است که حق دیدنی نیست. جواب آنست که: لن در نفی هر جا که آید توقیت را آید نه تأیید را، چنان که اللَّه گفت جهودان را: وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً ایشان هرگز آرزوی مرگ نکنند. پس خبر داد از ایشان که وقتی کنند آرزوی مرگ، و ذلک فی قوله: وَ نادَوْا یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ، و قال تعالی: یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ یعنی الموت. جای دیگر گفت، لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ و قد یدخل الجنّة من لا ینفق ما یحبّ. پس معنی آیت بر توقیت است نه بر تأیید، یعنی که مرا در دنیا نه بینی، امّا در آخرت بینی، و اللَّه را جلّ جلاله در دنیا نبینند اما در آخرت بینند. و موسی که دیدار میخواست در دنیا میخواست نه در آخرت، و جواب وی بقدر سؤال وی آمد و سؤال وی آنست که گفت: فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانِی. رؤیت در استقرار کوه بست، و این جائز است نه مستحیل، و اگر رؤیت مستحیل بودی در چیزی مستحیل بستی نه در چیزی جائز. نبینی که دخول کافران در بهشت چون مستحیل بود و نابودنی، در چیزی مستحیل بست و نابودنی، و ذلک قوله تعالی: وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ.

Далели дигар бар ҷавози руят , савол Мӯсоаст , донист ки ҳақро ҷли ҷалолаи бенанд ва дӣданӣаст , аз он талаб карду хост , ва агар дӣданӣ набӯдӣ саволи руяти маҳол будӣ , ва бар пайғомбарони саволи маҳол раво набошад .

دلیل دیگر بر جواز رؤیت، سؤال موسی است، دانست که حق را جل جلاله بینند و دیدنی است، از آن طلب کرد و خواست، و اگر دیدنی نبودی سؤال رؤیت محال بودی، و بر پیغامبران سؤال محال روا نباشد.

Ва рӯй أни Мӯсои кони баъди мо калимаи рабаи лои исттиъи аҳади ани инзри илайҳи лмои ғашии виҷҳаи ман алнўр ,у лами изли алии виҷҳаи бурқаъ ҳатто мот ,у қолати ?лаи амрأтаҳ : аноем мнки мнзи клмки рбк , ФкшФи лҳои ани виҷҳаи Фأхзҳо мисли шуъоъи алшмс , Фўзъти ядҳо алии ваҷҳҳоу харати ллаҳи соҷида ,у қолат : адъи аллоҳи ани иҷълнии зўҷтки фии алҷнаҳ , қол : зоки ани лами ттзўҷии баъдӣ , ?фони алмрأаҳи лохри азўоҷҳо .

و روی أن موسی کان بعد ما کلّمه ربه لا یستطیع احد ان ینظر الیه لمّا غشی وجهه من النور، و لم یزل علی وجهه برقع حتی مات، و قالت له امرأته: انا ایّم منک منذ کلّمک ربک، فکشف لها عن وجهه فأخذها مثل شعاع الشمس، فوضعت یدها علی وجهها و خرّت للَّه ساجدة، و قالت: ادع اللَّه ان یجعلنی زوجتک فی الجنة، قال: ذاک ان لم تتزوّجی بعدی، فان المرأة لآخر ازواجها.

Қол ё Мӯсои إнии астФитк эй ахтртку астхлстку атхзтки сФўаҳи алии аннос , брсолотии бўҳиӣу бкломии ман ғайри восита . Ибни касӣру нофеъу рӯҳ аз ёқӯб брсолтӣ хонанд алии алўҳдаҳ ,у алўҷаҳи أнаҳи исми иҷрии муҷрии алмсдр ,у алмсдри иФрди фии мавзеи алҷмъ , лони алмсодри лои тснӣу лои таҷаммуъи лкўнҳои ҷнсо . Боқии қроء брсолотӣ хонанд алии алҷмъу алўҷаҳи أни алмсдри қади иҷмъи азои ахтлФти анвоъа , ва алрасул ирсли бأнўоъи ман алрсолоти Флҳзои ҷамъ ,у ҳозои комаи қоли аллоҳи таъолӣ : إни أнкри алأсўоти лсўти алҳмир , Фҷмъи алсўту ҳўи масдари лмои ахтлФти анвоъа . Калом аз рисолат ҷудо кард то далел кунад ки он сухан бетарҷумон буд , ва аз ҷумлаи он калимоти ин чаҳор сухан нақл кардаанд ки гуфт : эй Мӯсо ! бар даргоҳи ман мулозим бош ки муқӣми манам . Дӯстӣ бо ман кун ки боқии манам . Ҳоҷат аз ман хоҳ ки мФзли манам . Суҳбат бо ман дор ки вофеи манам . Фхзи мо отитки ман алшрФу алФзилаҳ ,у қил : аъмли бмои фӣаи бҷду иҷтиҳод , ва кун ман алшокрини алии злк .

قالَ یا مُوسی‌ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ ای اخترتک و استخلصتک و اتّخذتک صفوة علی الناس، بِرِسالاتِی بوحیی و بکلامی من غیر واسطة. ابن کثیر و نافع و روح از یعقوب برسالتی خوانند علی الوحدة، و الوجه أنه اسم یجری مجری المصدر، و المصدر یفرد فی موضع الجمع، لان المصادر لا تثنی و لا تجمع لکونها جنسا. باقی قرّاء برسالاتی خوانند علی الجمع و الوجه أن المصدر قد یجمع اذا اختلفت انواعه، و الرّسول یرسل بأنواع من الرسالات فلهذا جمع، و هذا کما قال اللَّه تعالی: إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ، فجمع الصوت و هو مصدر لما اختلفت انواعه. کلام از رسالت جدا کرد تا دلیل کند که آن سخن بی‌ترجمان بود، و از جمله آن کلمات این چهار سخن نقل کرده‌اند که گفت: ای موسی! بر درگاه من ملازم باش که مقیم منم. دوستی با من کن که باقی منم. حاجت از من خواه که مفضل منم. صحبت با من دار که وافی منم. فَخُذْ ما آتَیْتُکَ من الشّرف و الفضیلة، و قیل: اعمل بما فیه بجدّ و اجتهاد، وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ علی ذلک.

Рӯй абӯи ҳрираҳ , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : аҳтҷи одам ва Мӯсо ъанд рбҳмои Фҳҷи одами Мӯсо , Фқоли Мӯсо : анати одами алзии хлқки аллоҳи бедау нафхи Фики ман рӯҳа ,у асҷди лаки млоӣктаҳ ,у аскнки ҷнтаҳ , сами аҳбтти анноси бхтиӣтки илои аларз , Фқоли одам : анати Мӯсои алзии астФоки аллоҳи брсолотаҳу бкломаҳу أътоки аллоҳи алолўоҳи фӣҳо табёни кули шайъи ءу қрбки нҷё . Фӣ кам ваҷдати аллоҳи кутуби алтўроаҳ қабл ани ихлқнӣ ? қоли Мӯсои бأрбъини ъомо . Қоли одам : Фҳли ваҷдати фӣҳо «у ъсии одами рабаи Фғўӣ » ? қол : нъм , Фтлўмнии алии ани амалат амалан кутубаи аллоҳи алии ани أъмлаҳ қабл أни ихлқнии бأрбъини сана ? !у фии рўоиаҳ : Фҳли ваҷдати фии китоби аллоҳи ани злки коӣни фии китоба қабл ани ахлқ ? қол : балӣ . Қол : Флми тлўмнии алии шайъи ءи сабақи алқзоءи фӣаи қаблӣ ? ! қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « Фҳҷи одами Мӯсо » .

روی ابو هریرة، قال: قال رسول اللَّه (ص): احتجّ آدم و موسی عند ربّهما فحجّ آدم موسی، فقال موسی: انت آدم الّذی خلقک اللَّه بیده و نفخ فیک من روحه، و اسجد لک ملائکته، و اسکنک جنته، ثمّ اهبطت الناس بخطیئتک الی الارض، فقال آدم: انت موسی الّذی اصطفاک اللَّه برسالاته و بکلامه و أعطاک اللَّه الالواح فیها تبیان کل شی‌ء و قرّبک نجیّا. فی کم وجدت اللَّه کتب التّوراة قبل ان یخلقنی؟ قال موسی بأربعین عاما. قال آدم: فهل وجدت فیها «وَ عَصی‌ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی‌»؟ قال: نعم، فتلومنی علی ان عملت عملا کتبه اللَّه علیّ ان أعمله قبل أن یخلقنی بأربعین سنة؟! و فی روایة: فهل وجدت فی کتاب اللَّه انّ ذلک کائن فی کتابه قبل ان اخلق؟ قال: بلی. قال: فلم تلومنی علی شی‌ء سبق القضاء فیه قبلی؟! قال رسول اللَّه (ص): «فحجّ آدم موسی».