Қавлаи таъолӣ :у ктбнои ?лаи фии алأлўоҳ эй : кутуби болқлми алзии кутуб ба аззикру астмди ман наҳри алнўр ,у кутуб ба алолўоҳ ,у аҳли алсмоўоти исмъўни срири алқлми фии алолўоҳ .

قوله تعالی: وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ ای: کتب بالقلم الّذی کتب به الذّکر و استمدّ من نهر النّور، و کتب به الالواح، و اهل السّماوات یسمعون صریر القلم فی الالواح.

Дурустаст хабари бӯи ҳрираҳ аз Мустафо ( с ) ки одам , Мӯсоро гуфт :у хати лаки алтўроаҳи беда . Брўоитии дигар :у кутуби ?лаи алтўроаҳи фии алмқоми аллазӣнаи калимаи раба ,у кони Мӯсои исмъи сриФи алқлм .

درست است خبر بو هریره از مصطفی (ص) که آدم، موسی را گفت: و خط لک التّوراة بیده. بروایتی دیگر: و کتب له التّوراة فی المقام الّذین کلّمه ربّه، و کان موسی یسمع صریف القلم.

Ва рӯй : халқи аллоҳи одами беда ,у кутуби алтўроаҳи беда ,у ғарси шаҷараи тӯбои беда .

و روی: خلق اللَّه آدم بیده، و کتب التّوراة بیده، و غرس شجرة طوبی بیده.

Алвоҳи ҷамъ лавҳаст ,у ҳўи мо илўҳи алмктўби фӣаи фавқи ғайра . Мигўинд : даҳ буданд ин алвоҳ ,у бқўлии ҳафт ,у бондозаҳи қаду болой Мӯсо буданд . Ва рӯй алии бен абии толиб ( ъ ) қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алолўоҳи алтии анзлти алии Мӯсои канти ман сидраи алҷнаҳ .

الواح جمع لوح است، و هو ما یلوح المکتوب فیه فوق غیره. میگویند: ده بودند این الواح، و بقولی هفت، و باندازه قد و بالای موسی بودند. و روی علی بن ابی طالب (ع) قال: قال رسول اللَّه (ص): «الالواح الّتی انزلت علی موسی کانت من سدرة الجنّة.

Кони тӯли аллўҳи аснии ъушри зроъо »

کان طول اللّوح اثنی عشر ذراعا»

Вҳб мнбаҳ гуфт : алвоҳ аз санг буд ки аллоҳи таъолии бадасти Мӯсои санги сохт , нарм кард , то чунон ки хости таҳтаҳо аз он бсохт .

وهب منبّه گفت: الواح از سنگ بود که اللَّه تعالی بدست موسی سنگ ساخت، نرم کرد، تا چنان که خواست تخته‌ها از آن بساخت.

Бӯи ҷаъфар розӣ гуфт : канти алвоҳи Мӯсои ман барад . Он лавҳҳо аз барад буд ки раби Алъоламин муъҷизаи Мӯсороу каромати вайро офарӣда буд ,у бадаст вай дода , то оламёнро ӯъҷубае буд , ва бар сиҳҳати набуввати ваии далелу гувоҳ буд .

بو جعفر رازی گفت: کانت الواح موسی من برد. آن لوحها از برد بود که رب العالمین معجزه موسی را و کرامت وی را آفریده بود، و بدست وی داده، تا عالمیان را اعجوبه‌ای بود، و بر صحت نبوت وی دلیل و گواه بود.

Қоли Саиди бен ҷбир : канти алолўоҳи ман ёқӯти аҳмар ,у қили ман зумуррад , амри аллоҳи Ҷабраил ҳатто ҷоءи баҳои ман адан . Мақотил гуфт : дар он лавҳҳо набшат : ании анои аллоҳи арраҳмони арраҳим , лои тшркўо бе шиӣои ман аҳли алсмоءу лои ман аҳли аларз , ?фони кули злки халқӣ ,у лои тқтъўои алсбл ,у лои тҳлФўои босаммии козбо , ?фони ман ҳлФи босаммии козбои Флои أзкиаҳ ,у лои тзнўо ,у лои тъқўои алўолдин . Ҷобири бен абд аллоҳ гуфт : самъати расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « кони Фимои аътии аллоҳи Мӯсои фии алолўоҳ : ё Мӯсои лои тшрк бешиӣо , Фқди ҳақи алқўли манӣ лтлФҳни вуҷӯҳи алмшркини алнор ,у ашкри лӣу лўолдики ақки алмтолФу أнсоки фии ъмрку أҳики ҳаёаи тайиба ,у лои тқтли алнФси алтии ҳурмати алои болҳқ , Фтзиқи алейк аларзи брҳбҳо ,у алсмоءи бأқторҳо ,у тбўءи бсхтӣу алнор ,у лои тҳлФи босаммии козбоу лои осмо , фонии лои атҳару лои азкии ман лами инзҳнӣу иъзми асмоиӣ ,у лои тҳсди анноси алии мо аътитҳми ман фазлӣ , ?фони алҳосди адуи лнъмтӣ , роди лқзоӣӣ , сохти лқсмтии алтии ақсми байни ибодӣ , ва ман икни кзлк фалсат манеҳу лӣси манӣ » .

قال سعید بن جبیر: کانت الالواح من یاقوت احمر، و قیل من زمرد، امر اللَّه جبرئیل حتی جاء بها من عدن. مقاتل گفت: در آن لوحها نبشت: انّی انا اللَّه الرّحمن الرّحیم، لا تشرکوا بی شیئا من اهل السّماء و لا من اهل الارض، فان کلّ ذلک خلقی، و لا تقطعوا السبل، و لا تحلفوا باسمی کاذبا، فانّ من حلف باسمی کاذبا فلا أذکّیه، و لا تزنوا، و لا تعقوا الوالدین. جابر بن عبد اللَّه گفت: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «کان فیما اعطی اللَّه موسی فی الالواح: یا موسی لا تشرک بی شیئا، فقد حق القول منی لتلفحنّ وجوه المشرکین النّار، و اشکر لی و لوالدیک اقک المتالف و أنساک فی عمرک و أحیک حیاة طیبة، و لا تقتل النّفس الّتی حرّمت الا بالحق، فتضیق علیک الارض برحبها، و السّماء بأقطارها، و تبوء بسخطی و النّار، و لا تحلف باسمی کاذبا و لا آثما، فانّی لا اطهر و لا ازکّی من لم ینزّهنی و یعظّم اسمایی، و لا تحسد النّاس علی ما اعطیتهم من فضلی، فانّ الحاسد عدوّ لنعمتی، رادّ لقضائی، ساخط لقسمتی التی اقسم بین عبادی، و من یکن کذلک فلست منه و لیس منی».

Ва ани мъқли бен ясор , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « алои ании аътити сӯраи бақараи ман аззикри алаввал ,у أътити тоҳоу алтўосини ман алвоҳи Мӯсо » .

و عن معقل بن یسار، قال: قال رسول اللَّه (ص): «الا انّی اعطیت سورة بقرة من الذّکر الاول، و أعطیت طه و الطواسین من الواح موسی».

Ҳасан гуфт дарин оят :у ктбнои ?лаи фӣ алأлўоҳ гуфт : ин оят дар тавроти ҳазор оятаст , яънеу аллоҳи аълам ки ончии дарин оят ҷамъаст аз Фроӣзу фазоъил дар тавроти бҳзори оят ҷамъаст , то бадоне ки қуръони ҷавомеъ алкуламаст , чунон ки Мустафо ( с ) гуфт : « беъсати бҷўомъи алкулам » .

حسن گفت درین آیت: وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ گفت: این آیت در تورات هزار آیت است، یعنی و اللَّه اعلم که آنچه درین آیت جمع است از فرائض و فضائل در تورات بهزار آیت جمع است، تا بدانی که قرآن جوامع الکلم است، چنان که مصطفی (ص) گفت: «بعثت بجوامع الکلم».

Ва ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лмои аътии аллоҳи Мӯсои алолўоҳи Фнзри фӣа , қол ё раб ! лақади акрмтнии бкромаҳи лами ткрми баҳои аҳдои қаблӣ » .

و عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص): «لمّا اعطی اللَّه موسی الالواح فنظر فیه، قال یا رب! لقد اکرمتنی بکرامة لم تکرم بها احدا قبلی».

Қол ё Мӯсои إнии астФитки алии анноси брсолотӣу бкломии Фхзи мо отитк ва кун ман алшокрин эй : иҷду муҳофизаи ани тмўти алии ҳуби Муҳамад .

قالَ یا مُوسی‌ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی فَخُذْ ما آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ ای: یجد و محافظة ان تموت علی حب محمد.

Қоли Мӯсо : ё раб ва ман Муҳамад ? қол : Аҳмади алзии асбти исмаи алии аршии ман қабл ани ахлқи алсмоўоту аларзи бأлФии ом , анаи набӣӣу ҳабибӣу сафеу хиртии ман халқӣ ,у ҳўи аҳби илои ман ҷамеъи халқӣ ,у ҷамеъи млоӣктӣ . Қоли Мӯсо : ё раб ! ани кони Муҳамади аҳби алики ман ҷамеъи хлқк , Фҳли хилқати ИМАи акрами алейк ман умматӣ ? қоли аллоҳ : ё Мӯсо ! ани фазли ИМАи акрами алейк ман умматӣ ? қоли аллоҳ : ё Мӯсо ! ани фазли ИМАи Муҳамади алии соири халқии кФзлии алии ҷамеъи халқӣ . Қол : ё раб ! литнии рأитҳм , қол ё Мӯсо ! анки лни троҳм ,у луи ардти ани тсмъи кломҳми лсмът . Қол : ё раб ! фонӣ аред ани асмъи кломҳм .

قال موسی: یا رب و من محمد؟ قال: احمد الذی اثبت اسمه علی عرشی من قبل ان اخلق السّماوات و الارض بألفی عام، انّه نبیّی و حبیبی و صفیّی و خیرتی من خلقی، و هو احبّ الیّ من جمیع خلقی، و جمیع ملائکتی. قال موسی: یا رب! ان کان محمّد احب الیک من جمیع خلقک، فهل خلقت امة اکرم علیک من امتی؟ قال اللَّه: یا موسی! انّ فضل امّة اکرم علیک من امتی؟ قال اللَّه: یا موسی! انّ فضل امّة محمد علی سائر خلقی کفضلی علی جمیع خلقی. قال: یا رب! لیتنی رأیتهم، قال یا موسی! انّک لن تراهم، و لو اردت ان تسمع کلامهم لسمعت. قال: یا رب! فانی ارید ان اسمع کلامهم.

Қоли аллоҳи таъолӣ : ё ИМАи Муҳамад ? Фоҷбнои клнои ман аслоби обоӣноу арҳоми амҳотно : лаббайк , аллоҳами лаббайк , лаббайк , ани алҳмду алнъмаҳи лак ,у алмалики лои шарики лак . Қоли аллоҳи таъолӣ : ё ИМАи Муҳамад ! ани раҳматии сабқати ғазабӣ ,у афвии уқобӣ , қади аътиткми ман қабл ани тсӣлўнӣ ,у қади аҷбткми ман қабл ани тдъўнӣ ,у қади ғФрти лаками ман қабл ани тъсўнӣ . Ман ҷоءнии явми алқёмаҳи бшҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳу ани мҳмдои абдӣу расӯлӣ , дахли алҷнаҳ ,у ани канти зунубаи аксари ман збди албҳр » .

قال اللَّه تعالی: یا امة محمّد؟ فاجبنا کلّنا من اصلاب آبائنا و ارحام امهاتنا: لبیک، اللّهمّ لبّیک، لبّیک، ان الحمد و النعمة لک، و الملک لا شریک لک. قال اللَّه تعالی: یا امّة محمد! انّ رحمتی سبقت غضبی، و عفوی عقابی، قد اعطیتکم من قبل ان تسئلونی، و قد اجبتکم من قبل ان تدعونی، و قد غفرت لکم من قبل ان تعصونی. من جاءنی یوم القیامة بشهادة ان لا اله الا اللَّه و انّ محمّدا عبدی و رسولی، دخل الجنة، و ان کانت ذنوبه اکثر من زبد البحر».

Ва қоли алрбиъи бен инс : нзлти алтўроаҳу ҳаии сбъўни вқри бъир , иқрأи алҷзءи минҳои фии сана , лами иқрأҳои алои арбаъаи нафар : Мӯсоу Юшаъу азизу исои алайҳими ассалом .

و قال الربیع بن انس: نزلت التوراة و هی سبعون وقر بعیر، یقرأ الجزء منها فی سنة، لم یقرأها الا اربعة نفر: موسی و یوشع و عزیز و عیسی علیهم السلام.

Ва ктбнои ?лаи фӣ алأлўоҳ мегуяд ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳ : мо бинвиштем Мӯсоро дар он таҳтаҳо , ман кули шайъи ءи аҳтоҷи илайҳи фии баёни аддӣн . Ҳар чаҳ Мӯсороу қавми вайро бидон ҳоҷат буд аз кори дайну равшани доштани роҳи дайн , мавъизау тФсилои лкли шайъи ءи ман алҳлол ваулҳарому алоўомру алнўоҳӣу алқссу алохбор ва мо кону сикўн . Ва қил : ман кули шайъи ء эй ман кули макрӯҳи минҳоа ,у лкли ҳукми тФсило ,у лкли мндўби бёно , яъне аз ҳар ношоистии боз задан , ва ҳар ҳукмиро тафсил додан , ва ҳар чаҳ писандида шаръаст эшонро намӯдан , ва бар эшон равшани доштан .

وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ میگوید جل جلاله و تقدست اسماؤه: ما بنوشتیم موسی را در آن تخته‌ها، من کلّ شی‌ء احتاج الیه فی بیان الدین. هر چه موسی را و قوم وی را بدان حاجت بود از کار دین و روشن داشتن راه دین، مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ من الحلال و الحرام و الاوامر و النواهی و القصص و الاخبار و ما کان و سیکون. و قیل: مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ای من کل مکروه منهاة، و لکلّ حکم تفصیلا، و لکل مندوب بیانا، یعنی از هر ناشایستی باز زدن، و هر حکمی را تفصیل دادن، و هر چه پسندیده شرع است ایشان را نمودن، و بر ایشان روشن داشتن.

Фхзҳои бқўаҳ эй бқўаҳи нафасу таслиму изъон . эй Мӯсо ! бқўти нафасу сиҳҳати азимату тани Фрокор додан ,у хешро баҳақи супурдан , ва бар тоъати мувозибат намӯдан бигир ин алвоҳро , ва дар худпазир ин аҳкомро ,у кор банд бош . Қол : Фأътоаҳи идои бед .

فَخُذْها بِقُوَّةٍ ای بقوة نفس و تسلیم و اذعان. ای موسی! بقوت نفس و صحت عزیمت و تن فراکار دادن، و خویش را بحق سپردن، و بر طاعت مواظبت نمودن بگیر این الواح را، و در خود پذیر این احکام را، و کار بند باش. قال: فأعطاه یدا بید.

Ва أмри қўмки иأхзўо бأҳснҳо гуфтаанд ки : аҳсан миллатаст ,у алмънии иأхзўои баҳо , бифармоӣ қавми худро то бигиранд онро , ва дар пазиранд , ва онро кор банд бошанд . Ва қил : бأҳснҳо , эй : бҳснҳо , ва кулҳо ҳасан , кқўлаҳ : أҳсни мқило ,у кқўлаҳ : «у лзкри аллоҳи أкбр » . Ва қили фӣҳо алФрзу алмндўбу алмбоҳ ,у алФрзи аҳсанҳо . Ва қил : алмأмўр ба аҳсани ман алмнҳии анҳу ,у қил : канти фӣҳо Фроӣзу лои иҷўзи таркҳоу фазоъили мндўби илоҳо ,у алоҳсни ани таҷаммуъи байни алФзоӣлу алФроӣз . Зҷоҷ гуфт : ин ҳам чунонаст ки аллоҳ гуфт :у лмни антсри баъди зулмаи Фмни ъФоу أслҳи Фأҷраҳи алии аллоҳу лмни сабру ғФр . Қисос некӯаст аммо афви некӯтар . Антсор некӯаст , сабри некӯтар .

وَ أْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها گفته‌اند که: احسن ملت است، و المعنی یأخذوا بها، بفرمای قوم خود را تا بگیرند آن را، و در پذیرند، و آن را کار بند باشند. و قیل: بأحسنها، ای: بحسنها، و کلّها حسن، کقوله: أَحْسَنُ مَقِیلًا، و کقوله: «وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ». و قیل فیها الفرض و المندوب و المباح، و الفرض احسنها. و قیل: المأمور به احسن من المنهی عنه، و قیل: کانت فیها فرائض و لا یجوز ترکها و فضائل مندوب الیها، و الاحسن ان تجمع بین الفضائل و الفرائض. زجاج گفت: این هم چنان است که اللَّه گفت: و لمن انتصر بعد ظلمه فمن عفا و أصلح فأجره علی اللَّه و لمن صبر و غفر. قصاص نیکو است اما عفو نیکوتر. انتصار نیکوست، صبر نیکوتر.

Сأрикми дори алФосқин яъне сأўрскму أътикми арзи Миср . Ин далели он касаст ки гуфт : арнӣ дар мавзе « ҳот »аст . Мегуяд : ореи бшмои даҳуми замини Мисру сарои фиръавну қавми вай , ва ҳамчунин кард раби алъзаҳ ки гуфт ҷли ҷалола : кам тркўои ман ҷиноту ъиўн , илои қавла : кзлку أўрсноҳои қўмои охирин , ва дар сӯра алшъроء гуфт : Фأхрҷноҳми ман ҷиноту ъиўни илои қавла « кзлку أўрсноҳо банӣ إсроӣил » . Ва гуфтаанд : « дор » эдар бмънӣ ҳалокаст ,у ҷумъаи адвор , эй : Эриками ҳалоки алФосқин . Фأроҳми злки ҳайни қзФи албҳри аҷсодҳми алии алсоҳл ,у қил : ҳўи ман алдўор эй : мо дори илайҳи амрҳм . Клбӣ гуфт : дори алФосқини мо мрўои алайҳи азои соФрўои ман манозили оду самуду алқрўни алмҳлкаҳ . Муҷоҳид : гуфт : дори алФосқин эй мсирҳми фии алохраҳи илои алнор .

سَأُرِیکُمْ دارَ الْفاسِقِینَ یعنی سأورثکم و أعطیکم ارض مصر. این دلیل آن کس است که گفت: ارنی در موضع «هات» است. میگوید: آری بشما دهم زمین مصر و سرای فرعون و قوم وی، و همچنین کرد رب العزه که گفت جل جلاله: کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ‌، الی قوله: کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ، و در سورة الشعراء گفت: فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ الی قوله «کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها بَنِی إِسْرائِیلَ». و گفته‌اند: «دار» ایدر بمعنی هلاک است، و جمعه ادوار، ای: اریکم هلاک الفاسقین. فأراهم ذلک حین قذف البحر اجسادهم علی الساحل، و قیل: هو من الدوار ای: ما دار الیه امرهم. کلبی گفت: دارَ الْفاسِقِینَ ما مرّوا علیه اذا سافروا من منازل عاد و ثمود و القرون المهلکة. مجاهد: گفت: دارَ الْفاسِقِینَ ای مصیرهم فی الآخرة الی النّار.

СأсрФи ани оётии аллазӣнаи иткбрўни фии алأрзи бғир алҳақ қавмӣ гуфтанд : ҳукми ин оят махсӯсаст бар аҳли Мисру касони фиръавн ,у ?ераади болоёти алоёти алтсъи алтии эътоҳо аллоҳи Мӯсо ,у злки фии қавлаи таъолӣ :у лақади отинои Мӯсои тсъи оёти байнот ,у бештарини муфассирон бар онанд ки ҳукми ин оят бар умумаст ,у оёти длоӣл ваҳдониятаст дар халқи осмону замин . Кофарону мушриконро мегуяд бар умум , ки бар дайни ҳақ такаббур овараданд , ва аз имону ислом рӯй гардониданд , мо дар ҷзоءи он такаббури эшонро аз роҳи тафаккур ва эътибор баргардонедем , то бароаи ҳудо роҳ набурданд , ва бадбахт бимонаданд !у қил : сأсрФи ани оётӣ , эй : ани фаҳми хитобӣу муъаррифаи каломӣ . Қоли зўи алнўн : абии аллоҳи ани икрми албтолини бмкнўни ҳукмаи алқуръон ,у қоли саҳл : ҳўи أни иҳрмҳми фаҳми алқуръону алоҳтдоءи болрсўл ( с ) .

سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ قومی گفتند: حکم این آیت مخصوص است بر اهل مصر و کسان فرعون، و اراد بالایات الآیات التسع الّتی اعطاها اللَّه موسی، و ذلک فی قوله تعالی: وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی‌ تِسْعَ آیاتٍ بَیِّناتٍ، و بیشترین مفسّران بر آنند که حکم این آیت بر عموم است، و آیات دلائل وحدانیت است در خلق آسمان و زمین. کافران و مشرکان را میگوید بر عموم، که بر دین حق تکبر آوردند، و از ایمان و اسلام روی گردانیدند، ما در جزاء آن تکبر ایشان را از راه تفکر و اعتبار برگردانیدیم، تا براه هدی راه نبردند، و بدبخت بماندند! و قیل: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ، ای: عن فهم خطابی و معرفة کلامی. قال ذو النون: ابی اللَّه ان یکرم البطالین بمکنون حکمة القرآن، و قال سهل: هو أن یحرمهم فهم القرآن و الاهتداء بالرسول (ص).

Ва إни ирўои кули оя эй кули муъҷиза , лои иؤмнўои баҳо . Ҳзаҳи кқўлаҳ :у إни ирўои ояи иързўоу иқўлўои саҳари мустамар ,у إни ирўои сиблати алршд эй : тариқи алҳдӣу албёни лои итхзўаҳи тариқау дино . Ҳамзау ксоиии сиблати алршди бФтҳро ва шин хонанд боқии бзми роءу сукӯни шин . Сиблати алршду рушду рушд ҳар ду яксонаст ҳамчун суқму суқму ҳузну ҳузну бухлу бухл . Абӯи умр фарқ кард , гуфт : алршди алслоҳи фии аламр , далела : Фإн онстм манеҳам ршдо ,у алршди алостқомаҳи фии аддӣн . Ҳалоли зодаро гӯйанд : ҳозои ани рушда ,у ҳароми зодаро гӯйанд : ҳозои ани ғайри рушда . Ва إни ирўои сиблати Улуғӣ эй : тоъаҳи алшитон , итхзўаҳи сбило . Ғӣ аз роҳ биФтоднаст , ғӣу ғўоит якеаст . Злки бأнҳм эй бсбби أнҳм , кзбўои боётноу конўои анҳо ғофилин ғайри нозирин фӣҳо ,у лои итъзўни баҳо .

وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ ای کل معجزة، لا یُؤْمِنُوا بِها. هذه کقوله: وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ، وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ ای: طریق الهدی و البیان لا یتخذوه طریقة و دینا. حمزه و کسایی سَبِیلَ الرُّشْدِ بفتح را و شین خوانند باقی بضم راء و سکون شین. سَبِیلَ الرُّشْدِ و رشد و رشد هر دو یکسان است همچون سقم و سقم و حزن و حزن و بخل و بخل. ابو عمر فرق کرد، گفت: الرّشد الصلاح فی الامر، دلیله: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً، و الرشد الاستقامة فی الدین. حلال زاده را گویند: هذا عن رشدة، و حرام زاده را گویند: هذا عن غیر رشدة. وَ إِنْ یَرَوْا سَبِیلَ الغَیِّ ای: طاعة الشیطان، یَتَّخِذُوهُ سَبِیلًا. غیّ از راه بیفتادن است، غیّ و غوایت یکی است. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ ای بسبب أنهم، کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ غیر ناظرین فیها، و لا یتّعظون بها.

Ва аллазӣнаи кзбўои боётнои ҷҳдўои болоямону лқоءи алохраҳи алсўобу алъқобу албъсу алҳсоб ,у қил : « кзбўои болохраҳ » эй блқоءи аллоҳи фии алохраҳ , ҳбтти أъмолҳм эй бтлт . Ҳилли иҷзўни фии алъқбии إлои мо конўои иъмлўн яъне ҷзоءи мо конўои иъмлўни фии алднё . Ину нзоӣри ин дар қуръон ҳар ҷое ки муқайядаст кофари рост , чунон ки гуфт :у ҳилли нҷозии إлои алкФўр , магар ҷое ки мубҳамаст , чунон киу أни лӣси ллإнсони إлои мо саъии илои қавла : « сами иҷзоаҳ » .

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا جحدوا بالایمان وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ الثّواب و العقاب و البعث و الحساب، و قیل: «کذبوا بالآخرة» ای بلقاء اللَّه فی الآخرة، حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ای بطلت. هَلْ یُجْزَوْنَ فی العقبی إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ یعنی جزاء ما کانوا یعملون فی الدنیا. این و نظائر این در قرآن هر جایی که مقید است کافر راست، چنان که گفت: وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ، مگر جایی که مبهم است، چنان که وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی‌ الی قوله: «ثُمَّ یُجْزاهُ».

Ва атхз эй сунъу соғи қавми Мӯсои ириди алсомрӣ ва ман аъонаи алии злк ва ман разӣ ба ва ман садақа , ман баъдае ман баъди антлоқаҳи ллмиқоту ҳўи алъшри алзии темами аллоҳ ба алмиқот , ман ҳлиҳми бФтҳи ҳоу сукӯни лоаму тахфиф ё қроءт ёқӯбаст бар лафзи воҳид ,у ҳўи алвоҳади алҳлии ккъбу къўбу фалсу Флўс . Ҳамзау ксоиии ҳлиҳми бксри ҳоу лоаму ташдид ёء хонанд , боқии бзми ҳоу касри лоаму ташдид ё хонанд ,у ҳиллӣу ҳиллии бзму каср ҳар ду яксонаст бмънии ҷамъ , ҳамчун слӣу слӣу бкӣу бкӣ . Ъҷло эй тимсоли аҷҷали мҷўФи кأҳсни мо икўн .

وَ اتَّخَذَ ای صنع و صاغ قَوْمُ مُوسی‌ یرید السامری و من اعانه علی ذلک و من رضی به و من صدّقه، مِنْ بَعْدِهِ ای من بعد انطلاقه للمیقات و هو العشر الّذی تمّم اللَّه به المیقات، مِنْ حُلِیِّهِمْ بفتح حا و سکون لام و تخفیف یا قراءت یعقوب است بر لفظ واحد، و هو الواحد الحلیّ ککعب و کعوب و فلس و فلوس. حمزه و کسایی حلیهم بکسر حا و لام و تشدید یاء خوانند، باقی بضمّ حا و کسر لام و تشدید یا خوانند، و حلی و حلی بضمّ و کسر هر دو یکسانست بمعنی جمع، همچون صلّی و صلّی و بکیّ و بکیّ. عِجْلًا ای تمثال عجل مجوّف کأحسن ما یکون.

Дар қисса овардаанд ки : банӣ Исроил аз қибтӣони перояҳои эшон бъорит хостанд рӯзи идро ки дар пеш буд , ва ин банӣ Исроил дар дасти қибтӣон ҳамчун аҳл ҷузят буданд дар миёни исломён , пас раби Алъоламин фиръавнроу қибтӣонро ҳалок кард , ва он перояҳоу зарринаҳо дар даст банӣ Исроил бимонад , ва бар эшон ҳаром буд харҷ кардан он . Ҳорӯн бифармуд то Нидо карданд , ва ҳар кас ки аз он пероя чизе дошт берун дод ,у ҳама бсомрӣ супурданд ,у сомрии заргар буд , аз он гӯсолае бсохт , ҷасади бирўҳ , тимсолии мҷўФ , чун сохта буд аз ваии як бонг биёмад , ва низ ҳеҷ бонг накард .

در قصه آورده‌اند که: بنی اسرائیل از قبطیان پیرایه‌های ایشان بعاریت خواستند روز عید را که در پیش بود، و این بنی اسرائیل در دست قبطیان همچون اهل جزیت بودند در میان اسلامیان، پس رب العالمین فرعون را و قبطیان را هلاک کرد، و آن پیرایه‌ها و زرّینه‌ها در دست بنی اسرائیل بماند، و بر ایشان حرام بود خرج کردن آن. هارون بفرمود تا ندا کردند، و هر کس که از آن پیرایه چیزی داشت بیرون داد، و همه بسامری سپردند، و سامری زرگر بود، از آن گوساله‌ای بساخت، جسد بیروح، تمثالی مجوّف، چون ساخته بود از وی یک بانگ بیامد، و نیز هیچ بانگ نکرد.

Вҳб гуфт : кон исмъ манеҳ алхўори алои анаи лои итҳрк . Садӣ гуфт : кони ихўру имшии Фклмои хори сҷдўои ?ла ,у азои скти рФъўои рؤсҳм . Ва гуфтаанд : ҷасад аз ҷсодаст ,у ҳўи алзъФрон , яъне ъҷлои асФри ?лаи хор . Қавмӣ гуфтанд : ҷасади лаҳм ва дамаст ,у бонг дар вай зоҳираст , ва баъӣд нест . Қавмӣ гуфтанд : тимсолӣ буд аз зари брнги зари мҷўФ ,у бонг дар вай аз рӯй талбис буду ҳиялат ,у алаввали асҳ .

وهب گفت: کان یسمع منه الخوار الا انه لا یتحرک. سدی گفت: کان یخور و یمشی فکلّما خار سجدوا له، و اذا سکت رفعوا رؤسهم. و گفته‌اند: جسد از جساد است، و هو الزّعفران، یعنی عجلا اصفر له خوار. قومی گفتند: جسد لحم و دم است، و بانگ در وی ظاهر است، و بعید نیست. قومی گفتند: تمثالی بود از زر برنگ زر مجوف، و بانگ در وی از روی تلبیس بود و حیلت، و الاول اصح.

أи лами ирўо наме бенанди ин гӯсола прессатон أнаҳи лои иклмҳм ки ин гӯсола бо эшон сухани нмигўид ? ! ин далеласт ки худоӣ ногуё набӯд . Ва лои иҳдиҳми сбило яъне лои иأмрҳму лои инҳоҳми атхзўаҳ эй ъбдўаҳу атхзўаҳи ?илҳоу конўои золимин возеъин алъбодаҳи ғайри мавзеҳо .

أَ لَمْ یَرَوْا نمی‌بینند این گوساله پرستان أَنَّهُ لا یُکَلِّمُهُمْ که این گوساله با ایشان سخن نمیگوید؟! این دلیل است که خدای ناگویا نبود. وَ لا یَهْدِیهِمْ سَبِیلًا یعنی لا یأمرهم و لا ینهاهم اتَّخَذُوهُ ای عبدوه و اتخذوه الها وَ کانُوا ظالِمِینَ واضعین العبادة غیر موضعها.

Ва лмои сиқти фии أидиҳми ҷумҳӯри муфассирон бар онанд ки ин калима иборатаст аз пушаймонӣ , ва ҳар чанд пушаймонӣ дар дил бошад , аммо нисбати он бо даст аз он ҷиҳатаст ки нисбати малику маҳбӯбу макрӯҳ бо даст кунанд , иқол : фии ядаи малик ,у фии ядаи маҳбӯб ,у ҳсли фии ядаи макрӯҳ , ва гуфтаанд : ҳар кас ки аз корӣ пушаймон шавад даст бар сар май наад ва бар он тҳср мехӯрд , аз ин ҷиҳат нисбат надам бояд кард ,у қил : ани алонсони азои ҳизбаи амри азими масҳи каффаи бкФаҳу ҳўлқ . Ва рأўои ин руяти бмънӣ илмаст , эй ълмўои أнҳми қади злўои бъбодаҳи алъҷл . Мегуяд : чун Мӯсо аз миқот боз омад , ва эшонро бар он сифат дид , ва хашм ронад , ва бо эшон сухан дурушт гуфт , эшон аз он карда пушаймон шуданд ,у бдонстнд ки аз роҳи ростии биФтоднд , гуфтанд : лӣни лами ирҳмнои рбноу иғФри лнои Ҳамзау ксоиии трҳмноу тғФри лно бета хонанд ,у рбнои бнсб бар маънии дуо , яъне : ё рбно . Лнкўнни ман алхосрини болъқўбаҳу фӯти алсўоб .

وَ لَمَّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ جمهور مفسّران بر آنند که این کلمه عبارت است از پشیمانی، و هر چند پشیمانی در دل باشد، اما نسبت آن با دست از آن جهت است که نسبت ملک و محبوب و مکروه با دست کنند، یقال: فی یده ملک، و فی یده محبوب، و حصل فی یده مکروه، و گفته‌اند: هر کس که از کاری پشیمان شود دست بر سر می‌نهد و بر آن تحسر میخورد، از این جهت نسبت ندم باید کرد، و قیل: انّ الانسان اذا حزبه امر عظیم مسح کفّه بکفّه و حولق. وَ رَأَوْا این رؤیت بمعنی علم است، ای علموا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا بعبادة العجل. میگوید: چون موسی از میقات باز آمد، و ایشان را بر آن صفت دید، و خشم راند، و با ایشان سخن درشت گفت، ایشان از آن کرده پشیمان شدند، و بدانستند که از راه راستی بیفتادند، گفتند: لَئِنْ لَمْ یَرْحَمْنا رَبُّنا وَ یَغْفِرْ لَنا حمزه و کسایی ترحمنا و تغفر لنا بتا خوانند، و رَبُّنا بنصب بر معنی دعا، یعنی: یا ربّنا. لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ بالعقوبة و فوت الثواب.

Ва лмои рҷъи Мӯсои ман алтўри إлии қавмаи ғазабони أсФо эй ғазабони ҳзино .

وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسی‌ من الطور إِلی‌ قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً ای غضبان حزینا.

АсФи ғоят хашмаст эдару онҷо ки гуфт : Флмои осФўно антқмно манеҳам ,у ғоят андӯҳаст онҷо ки гуфт : « ё أсФии алии Юсуф » . АлосФу алосФу алосиФ якеаст .

اسف غایت خشم است ایدر و آنجا که گفت: فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ، و غایت اندوه است آنجا که گفت: «یا أَسَفی‌ عَلی‌ یُوسُفَ». الآسف و الاسف و الاسیف یکی است.

Қоли бӣсмои хлФтмўнии ман баъдӣ эй бӣси мо нбтми анӣу қмтми мақомии баъди антлоқӣ ! أи ъҷлтм эй трктми أмри рбкм ?у қили тҷоўзтми амри рбкм ,у қил : астбтأтми мавъиди рбкм . Мӯсо чун бмиқот мешуд эшонро ваъда дод ки то чиҳил рӯз боз оем . Чун бист рӯзи баромад сомрӣ гуфт : бист рӯз ва бист шаби гузашт , ин чиҳил бошад тамом ,у занни бурданд ки Мӯсо худ намондааст . Пас чун Мӯсо ва аз омад гуфт : аи ъҷлтми въди рбкми алзии въдниаҳи ман алорбъини лайла ? зҷоҷ гуфт : ъҷлтаҳ эй сабқата . Ва أлқии алأлўоҳи алтии фӣҳо алтўроаҳи ғзбои алии қавмаи ҳайни ъбдўои алъҷл .

قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی ای بئس ما نبتم عنّی و قمتم مقامی بعد انطلاقی! أَ عَجِلْتُمْ ای ترکتم أَمْرَ رَبِّکُمْ؟ و قیل تجاوزتم امر ربّکم، و قیل: استبطأتم موعد ربّکم. موسی چون بمیقات می‌شد ایشان را وعده داد که تا چهل روز باز آیم. چون بیست روز برآمد سامری گفت: بیست روز و بیست شب گذشت، این چهل باشد تمام، و ظن بردند که موسی خود نمانده است. پس چون موسی و از آمد گفت: ا عجلتم وعد ربّکم الّذی وعدنیه من الاربعین لیلة؟ زجاج گفت: عجلته ای سبقته. وَ أَلْقَی الْأَلْواحَ الّتی فیها التوراة غضبا علی قومه حین عبدوا العجل.

Ани Саиди бен ҷбири ани ибни аббос , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лӣси алхбри колмъоинаҳ , ахбри аллоҳи Мӯсои ани қавмаи қади злўои баъдаи Флми илқи алолўоҳ , Флмои ъоинҳми илқоҳо Фксри минҳои мо ткср » , ва рӯй анаи қол : « ирҳми аллоҳи ахии Мӯсои мо алмхбри колмъоин , лақади ахбри аллоҳи бФтнаҳи ФърФи ани мо ахбраҳи рабаи ҳақ ,у анаи алии злки лмтмски бмои фии яда , Фрҷъи илои қавмау роҳми Фғзбу кони шадиди алғзби Фأлқии алолўоҳ » .

عن سعید بن جبیر عن ابن عباس، قال: قال رسول اللَّه (ص): «لیس الخبر کالمعاینة، اخبر اللَّه موسی ان قومه قد ضلّوا بعده فلم یلق الالواح، فلمّا عاینهم القاها فکسر منها ما تکسر»، و روی انه قال: «یرحم اللَّه اخی موسی ما المخبر کالمعاین، لقد اخبر اللَّه بفتنة فعرف انّ ما اخبره ربه حق، و انّه علی ذلک لمتمسّک بما فی یده، فرجع الی قومه و رآهم فغضب و کان شدید الغضب فألقی الالواح».

Муфассирон гуфтанд : тавроти ҳафт сабъ буд . Чун Мӯсои алвоҳ бар замин зад ва бишикаст , асари мактуб аз онкӣ бишикаст нопидо шуд . Шаш сабъ аз он бардоштанд ,у босмони бози бурданд , ва як сабъ бимонад ,у кони Фимои рафъи тафсили кули шайъи ءу Фимои бқии алҳдӣу алрҳмаҳ . Ва рӯй ани ибни аббос , қол : аўтии расӯли аллоҳ ( с ) алсбъу ҳаии алмсонии алтўл ,у аўтии Мӯсои стои Флмои алқии алолўоҳи рифъати аснтону бақиятаи арбъ .

مفسّران گفتند: تورات هفت سبع بود. چون موسی الواح بر زمین زد و بشکست، اثر مکتوب از آنکه بشکست ناپیدا شد. شش سبع از آن برداشتند، و بآسمان باز بردند، و یک سبع بماند، و کان فیما رفع تفصیل کلّ شی‌ء و فیما بقی الهدی و الرّحمة. و روی عن ابن عباس، قال: اوتی رسول اللَّه (ص) السبع و هی المثانی الطّول، و اوتی موسی ستا فلمّا القی الالواح رفعت اثنتان و بقیت اربع.

Қтодаҳ гуфт : анмои алқии алолўоҳи лксраҳи мо самъи ман фазоъили ИМАи Муҳамад ( с ) , Фأлқии алолўоҳу қол : раби аҷълнии ман ИМАи Муҳамад ( с ) . Аз бас ки фазоъили уммат Муҳамад шунид аз ҳақи ҷли ҷалола , алвоҳ бияфканад ва гуфт : худовандо маро аз уммат Муҳамад кун , «у أхзи брأси أхиаҳи иҷраҳи إлиаҳ » эй ахзи бшъри раъсау лҳитаҳ , тқўли алъараб : фалони ҳасани алрأс эй алшър . Ҷой дигар гуфт : тأхзи блҳитӣу лои брأсӣ » . Ҳорӯн аз Мӯсои бсни меҳтар буд басаи сол . Банӣ Исроил ӯро дӯст тар доштандӣ ки лини алғзб буд .

قتاده گفت: انّما القی الالواح لکثرة ما سمع من فضائل امّة محمّد (ص)، فألقی الالواح و قال: ربّ اجعلنی من امّة محمد (ص). از بس که فضائل امّت محمّد شنید از حق جلّ جلاله، الواح بیفکند و گفت: خداوندا مرا از امّت محمّد کن، «وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ» ای اخذ بشعر رأسه و لحیته، تقول العرب: فلان حسن الرّأس ای الشعر. جای دیگر گفت: تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی». هارون از موسی بسنّ مهتر بود بسه سال. بنی اسرائیل او را دوست‌تر داشتندی که لیّن الغضب بود.

Хашм бисёр нрондӣ ,у Мӯсои гарму тез буд ва бисёр хашм , чун боз омад бародарро бахшами фаро худ кашид , мӯии гирифта , ки чаро аз пас ман наомадӣу маро аз ҳол банӣ Исроилу феъли эшон хабар накардӣ ? ! ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : мо мнъки إзи рأитҳми злўои أлои ттбъни أи Фъсити أмрӣ ? ! қоли ибни أми қроءти аҳли Кӯфа ибнам бкср мемасту аслаи ибни уммӣ , ФҳзФи ёءи алозоФаҳи лأни мабнии алндоءи алии алҳзФ ,у бақиятаи алксраҳи фии алмими лтдли алии алозоФаҳ , кқўлаҳи таъолӣ : « ё ибод » . Боқӣ бФтҳ мем хонанд , яъне : ё ибн аммоа , ФҳзФи алолФи мқсўрои алии неаи алтрхим . Чун бксри хуоне , мегуяд : эй писари модари ман ! ва чун насби хуоне : эй писари модро !у ҳорӯну Мӯсо аз як модар ва як падар буданд , аммо зикр модар кард танҳо , лирққаҳи алайҳ . Гуфтаанд ки : Мӯсои ҳақи модари азими гзордӣ ,у дили ваии некӯ нигаҳ доштӣ то он ҳад ки ҳар гуҳи хашмгин будӣ , касе номи модари ваии барадӣ аз он хашм сокин шудӣ ,у хуши гаштӣ , гуфтӣ : модар биҳиштаст , ва дар биҳишти ранҷ ва хашм набӯд . Ҳорӯни азин ҷиҳати номи модари баради бнздики вай дар ҳоли хашм .

خشم بسیار نراندی، و موسی گرم و تیز بود و بسیار خشم، چون باز آمد برادر را بخشم فرا خود کشید، موی گرفته، که چرا از پس من نیامدی و مرا از حال بنی اسرائیل و فعل ایشان خبر نکردی؟! همانست که جای دیگر گفت: ما مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی؟! قالَ ابْنَ أُمَّ قراءت اهل کوفه ابن ام بکسر میم است و اصله ابن امّی، فحذف یاء الاضافة لأنّ مبنی النّداء علی الحذف، و بقیت الکسرة فی المیم لتدلّ علی الاضافة، کقوله تعالی: «یا عِبادِ». باقی بفتح میم خوانند، یعنی: یا ابن امّاه، فحذف الالف مقصورا علی نیة الترخیم. چون بکسر خوانی، میگوید: ای پسر مادر من! و چون نصب خوانی: ای پسر مادرا! و هارون و موسی از یک مادر و یک پدر بودند، اما ذکر مادر کرد تنها، لیرقّقه علیه. گفته‌اند که: موسی حق مادر عظیم گزاردی، و دل وی نیکو نگه داشتی تا آن حدّ که هر گه خشمگین بودی، کسی نام مادر وی بردی از آن خشم ساکن شدی، و خوش گشتی، گفتی: مادر بهشت است، و در بهشت رنج و خشم نبود. هارون ازین جهت نام مادر برد بنزدیک وی در حال خشم.

إни алқўми астзъФўнӣ эй : вҷдўнии зъиФои лўҳдтӣ ,у кодўои иқтлўннӣ эй ҳамвоу қорбўои ани иқтлўнии лонкории алайҳим , Флои тшмт бе алأъдоءи шамотат номӣаст шодӣ карданро ббд касе , ва дар хабараст : « наузи бки ман шмотаҳи алоъдоء » .

إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی ای: وجدونی ضعیفا لوحدتی، وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی ای هموا و قاربوا ان یقتلونی لانکاری علیهم، فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ شماتت نامی است شادی کردن را ببد کسی، و در خبر است: «نعوذ بک من شماتة الاعداء».

Мегуяд : душманонро бмн шодӣ макун бдонкаҳи маро хор кунӣ ё бизанӣ . Ва лои тҷълнии маъаи алқўми алзолмини аллазӣнаи ъбдўои алъҷл ,у маро бо эшон яксон макун ки ин ҷурм эшон кардаанд на ман .

میگوید: دشمنان را بمن شادی مکن بدانکه مرا خوار کنی یا بزنی. وَ لا تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ الّذین عبدوا العجل، و مرا با ایشان یکسان مکن که این جرم ایشان کرده‌اند نه من.

Пас чун Мӯсои узр бародар донисту бигноҳии вай , гуфт : раби ағФри лии мо санъати бأхӣ ,у қили болқоءи алолўоҳ ,у лأхии ҳайни лами имнъҳму лами илҳқ беу أдхлнои фии рҳмтки анъми ълинои бФзлку أнти أрҳми алроҳмини арҳми баннои мнои бأнФсноу арҳми баннои ман алأбўин .

پس چون موسی عذر برادر دانست و بیگناهی وی، گفت: رَبِّ اغْفِرْ لِی ما صنعت بأخی، و قیل بالقاء الالواح، وَ لِأَخِی حین لم یمنعهم و لم یلحق بی وَ أَدْخِلْنا فِی رَحْمَتِکَ انعم علینا بفضلک وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ ارحم بنا منّا بأنفسنا و ارحم بنا من الأبوین.

إни аллазӣнаи атхзўои алъҷли ?илҳо яъне фии айёми Мӯсо , синолҳми ғазаби ман рбҳми фии алохраҳу злаҳи фии алҳёҳи алднёу ҳаии мо амрўо ба ман қатли анФсҳм , факони алأби иқтли ибнау алобни абоа . Ътиаҳ гуфт : синолҳм эй синоли аўлодҳм ва ҳам аллазӣнаи конўои фии аҳд .

إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ الها یعنی فی ایّام موسی، سَیَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ فی الآخرة وَ ذِلَّةٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا و هی ما امروا به من قتل انفسهم، فکان الأب یقتل ابنه و الابن اباه. عطیّه گفت: سینالهم ای سینال اولادهم و هم الّذین کانوا فی عهد.

Алнабӣ ( с ) , ғазаби ман рбҳми фии алохраҳу фии алҳёҳи алднёу ҳаии мо асоби бнўи қризаҳу алнзири ман алқтлу алҷлоء ,у қили алҷзиаҳ ,у кзлки нҷзии алмФтрин эй алкозбин .

النّبی (ص)، غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ فی الآخرة و فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا و هی ما اصاب بنو قریظة و النضیر من القتل و الجلاء، و قیل الجزیة، وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ ای الکاذبین.

Қоли абӯи қуллоба : ҳайу аллоҳи ҷзоءи кули мФтри илои явми алқёмаҳи ани излаҳи аллоҳи ъзу ҷл .

قال ابو قلابه: هی و اللَّه جزاء کلّ مفتر الی یوم القیامة ان یذلّه اللَّه عزّ و جلّ.

Фзил ъёз гуфт :у кзлки нҷзии алмФтрин эй алмбтдъин . Молики бен инс гуфт :

فضیل عیاض گفت: وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِینَ ای المبتدعین. مالک بن انس گفت:

Мо ман мбтдъи алоу тҷди фавқи раъсаи злаҳ , сами қрأ : إни аллазӣнаи атхзўои алъҷли синолҳми алоиаҳ . Ва аллазӣнаи ъмлўои алсиӣоту ҳаии алшрки сами тобўои ман баъдҳо эй ман баъди алсиӣоту омнўои сдқўои анаи лои илоҳи ғайраи إни рбки ман баъдҳо эй ман баъди алтўбаҳи лғФўри раҳим .

ما من مبتدع الا و تجد فوق رأسه ذلة، ثمّ قرأ: إِنَّ الَّذِینَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنالُهُمْ الایة. وَ الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئاتِ و هی الشّرک ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها ای من بعد السّیّئات وَ آمَنُوا صدّقوا انّه لا اله غیره إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها ای من بعد التّوبة لَغَفُورٌ رَحِیمٌ.

Ва лмои скт яъне скн . Зару симро сомит хонанд аз онкӣ бе ҷонаст ,у лмои скти ани Мӯсои алғзб чун хомӯши истод аз Мӯсои хашм , яъне бёромиду хашм аз вай боз шуд , бсбби онкии ҳорӯн узр дод , ва банӣ Исроил аз куфр тавба карданд он таҳтаҳо ки биФкндаҳ буд барграфт . Шаш сабъ аз вай бирафта ,у фии нсхтҳо эйу Фимои насхи минҳо ,у қили Фимои бқии минҳоу лами изҳб : ҳудоу раҳма . Ва қил : ?ераади баҳои алолўоҳ лонҳо насахт ман аллўҳи алмҳФўз ,у қил : ани Мӯсои лмои алқии алолўоҳи тксрти Фнсхи минҳои нусхаи ахрии Фҳии алмрод . Ибн аббос гуфт : Мӯсои чиҳил рӯз рӯза дошт . Чун алвоҳ бияфканад ва бишикаст , чиҳил рӯзи дигар рӯза дошт , то он бо вай доданд дар ду лавҳи биҷои он шикаста . Ҳудоу раҳмае ҳудои ман алзлолаҳу раҳмаи ман алъзоб . Ллзини ҳам лрбҳми ирҳбўни ихшўни Фиъмлўни баҳо .

وَ لَمَّا سَکَتَ یعنی سکن. زر و سیم را صامت خوانند از آنکه بی‌جانست، وَ لَمَّا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ چون خاموش ایستاد از موسی خشم، یعنی بیارامید و خشم از وی باز شد، بسبب آنکه هارون عذر داد، و بنی اسرائیل از کفر توبه کردند آن تخته‌ها که بیفکنده بود برگرفت. شش سبع از وی برفته، وَ فِی نُسْخَتِها ای و فیما نسخ منها، و قیل فیما بقی منها و لم یذهب: هُدیً وَ رَحْمَةٌ. و قیل: اراد بها الالواح لانّها نسخت من اللوح المحفوظ، و قیل: انّ موسی لمّا القی الالواح تکسّرت فنسخ منها نسخة اخری فهی المراد. ابن عباس گفت: موسی چهل روز روزه داشت. چون الواح بیفکند و بشکست، چهل روز دیگر روزه داشت، تا آن با وی دادند در دو لوح بجای آن شکسته. هُدیً وَ رَحْمَةٌ ای هدی من الضلالة و رحمة من العذاب. لِلَّذِینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ یخشون فیعملون بها.