Қавлаи таъолӣ : ва ман қавми Мӯсои أмаҳи иҳдўни болҳқу ҳаии алФрқаҳи алноҷиаҳи ман алоҳдӣ ва сабъин ,у злки Фимо

قوله تعالی: وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی‌ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ و هی الفرقة الناجیة من الاحدی و سبعین، و ذلک فیما

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « тафарруқати ИМАи Мӯсои алии аҳадӣ ва сабъин млаҳ , сбъўни минҳои фии алнору воҳидаи фии алҷнаҳ » ,у кони алии бен абии толиб ( ъ ) азои ҳдси бҳзои алҳдиси қрأ : ва ман қавми Мӯсои أмаҳи иҳдўни болҳқ .

روی انّ النّبیّ (ص) قال: «تفرّقت امّة موسی علی احدی و سبعین ملة، سبعون منها فی النّار و واحدة فی الجنة»، و کان علی بن ابی طالب (ع) اذا حدّث بهذا الحدیث قرأ: وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی‌ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ.

Ин ҳамон қавманд ки онҷо гуфт : ман أҳли алкитоби أмаҳи қоима , ва он абди аллоҳ саломасту ибни сўрёу ёрони вай .

این همان قوم‌اند که آنجا گفت: مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ، و آن عبد اللَّه سلام است و ابن صوریا و یاران وی.

Қавли садӣу ибни ҷриҷу ҷамоатӣ муфассирон онаст ки : ин қавмӣанд ки маскани эшон сӯй мағрибаст аз иқлӣми син бргзштаҳ . Рӯй бқблаҳи аҳл ислом доранд , ва мусулмононанд , ва аз қавм Мӯсоанд аз банӣ Исроил . Расӯли худои шаби миъроҷи эшонро дида ва бо эшон сухан гуфта . Ҷабраил гуфт эшонро : ҳилли търФўни ман тклмўн ? ҳеҷ майдонед ки бо ки сухан мегуед ? эшон гуфтанд : нмидоним . Ҷабраил гуфт : ҳозои Муҳамад алнабӣ аломӣ , Фомнўо ба . Пас эшон гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! Мӯсои моро васият карда ки ҳар ки аз мо бтў дар расад салом Мӯсо бирасонад . Мустафо ( с ) гуфт : « алии Мӯсоу алайкуми ассалом » .

قول سدی و ابن جریج و جماعتی مفسران آنست که: این قومی‌اند که مسکن ایشان سوی مغرب است از اقلیم صین برگذشته. روی بقبله اهل اسلام دارند، و مسلمانان اند، و از قوم موسی‌اند از بنی اسرائیل. رسول خدا شب معراج ایشان را دیده و با ایشان سخن گفته. جبرئیل گفت ایشان را: هل تعرفون من تکلمون؟ هیچ میدانید که با که سخن می‌گویید؟ ایشان گفتند: نمیدانیم. جبرئیل گفت: هذا محمد النبی الامّیّ، فآمنوا به. پس ایشان گفتند: یا رسول اللَّه! موسی ما را وصیت کرده که هر که از ما بتو در رسد سلام موسی برساند. مصطفی (ص) گفت: «علی موسی و علیکم السلام».

Он гуҳи даҳ сӯра аз қуръон бар эшон хонд , аз он сўртҳо ки ба абтдоء ислом бимика фурӯ омад ,у онкӣ аз аҳкому шроӣъи фаризаи намозу зкоаҳи омада буд эшонро фармуд , то ҳар ду бпо медоранд , ва бар он бошанд . Ва сабаби афтодани эшон бони ҷойгаҳи он буд ки банӣ Исроили пайғомбаронро микштнд , ва ин як сибт буданд аз ҷумлаи дувоздаҳ сибт ,у тоқат дидан он надоштанд , ва бар феъли эшон мункир буданд . Аз эшон безорӣ карданд , баргаштанд ва дуо карданд , то раби алъзаҳи миёни ин қавм ва банӣ Исроили ҷудои афканд . Раби Алъоламин дар зери замини роҳӣ бар эшон кушода кард , то дар он роҳ бирафтанд ,у бдёри мағриб берун омаданд ,у онҷо маскан гирифтанд .

آن گه ده سورة از قرآن بر ایشان خواند، از آن سورتها که به ابتداء اسلام بمکه فرو آمد، و آنکه از احکام و شرائع فریضه نماز و زکاة آمده بود ایشان را فرمود، تا هر دو بپا میدارند، و بر آن باشند. و سبب افتادن ایشان بآن جایگه آن بود که بنی اسرائیل پیغامبران را میکشتند، و این یک سبط بودند از جمله دوازده سبط، و طاقت دیدن آن نداشتند، و بر فعل ایشان منکر بودند. از ایشان بیزاری کردند، برگشتند و دعا کردند، تا رب العزّة میان این قوم و بنی اسرائیل جدایی افکند. ربّ العالمین در زیر زمین راهی بر ایشان گشاده کرد، تا در آن راه برفتند، و بدیار مغرب بیرون آمدند، و آنجا مسکن گرفتند.

Ва қтъноҳм яъне : банӣ ёқӯби ман банӣ алоснии ъушр . Ва алосботи фӣ банӣ Исроили колқбоӣли фӣ банӣ Исмоил . Ва иштиқоқи сибт аз сибтаст , номи дарахтӣ ки шутуронро алафаст , ва ҳамчунин қабӣлаи ном дарахтӣаст , яъне ки Исмоилу исҳоқ чун асл дарахтанд ,у авлод чун ағсон . Зҷоҷ гуфт : маъноаи қтъноҳми аснтии ъушраи фирқаи асбото , кأнаҳи қол : Фрқноҳми асбото , Фикўн « أсбото » бдлои ман қавла « аснтии ъушра » , ва « أммо » ман наъти асбото .

وَ قَطَّعْناهُمُ یعنی: بنی یعقوب من بنی الاثنی عشر. و الاسباط فی بنی اسرائیل کالقبائل فی بنی اسماعیل. و اشتقاق سبط از سبط است، نام درختی که شتران را علف است، و همچنین قبیله نام درختی است، یعنی که اسماعیل و اسحاق چون اصل درخت‌اند، و اولاد چون اغصان. زجاج گفت: معناه قطعناهم اثنتی عشرة فرقة اسباطا، کأنّه قال: فرقناهم اسباطا، فیکون «أَسْباطاً» بدلا من قوله «اثْنَتَیْ عَشْرَةَ»، و «أُمَماً» من نعت اسباطا.

Ва أўҳинои إлии Мӯсои إзи истисқоаи қавмаи фии алтиаҳи أни азрби бъсоки алҳҷри кони ллҳҷри арбаъаи авҷа , лкли ваҷҳи слоси аъин , лкли сибти айни лои ихолтҳми сўоҳм .

وَ أَوْحَیْنا إِلی‌ مُوسی‌ إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ فی التیه أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ کان للحجر اربعة اوجه، لکلّ وجه ثلاث اعین، لکل سبط عین لا یخالطهم سواهم.

Фонбҷсти ӣнҷо дар сухан ихтисораст , яъне Фзрби Мӯсои бъсоаҳи алҳҷри Фонбҷст , эй Фонсбту анФҷрт , алои ани алонФҷори аўсъи ман алонбҷоси фии файзони алмоء . Тафсири ин дар сӯра албқраҳ рафт , илои қавла : нғФри лаками маданӣу шомӣу ёқӯби тғФри бтоءи мзмўмаҳу фатҳ Фо хонанд , боқии бнўни мафтӯҳау каср Фо хонанд . Хтоёкм беҳамз ва бе то қроءти абӯ Амраст « хтиӣткм » брФъ то бе алифи қроءт шомӣаст . « хтиӣоткм » болФу зм то қроءти маданӣ ва ёқӯбаст . Хтиӣоткми болФу каср то қроءти ?маккей ва кӯфӣаст .

فَانْبَجَسَتْ اینجا در سخن اختصار است، یعنی فضرب موسی بعصاه الحجر فانبجست، ای فانصبّت و انفجرت، الّا ان الانفجار اوسع من الانبجاس فی فیضان الماء. تفسیر این در سورة البقره رفت، الی قوله: نَغْفِرْ لَکُمْ مدنی و شامی و یعقوب تغفر بتاء مضمومه و فتح فا خوانند، باقی بنون مفتوحه و کسر فا خوانند. خطایاکم بی‌همز و بی تا قراءت ابو عمرو است «خطیئتکم» برفع تا بی‌الف قراءت شامی است. «خطیئاتکم» بالف و ضمّ تا قراءت مدنی و یعقوب است. خطیئاتکم بالف و کسر تا قراءت مکی و کوفی است.

Фбдли аллазӣнаи злмўои алоиаҳи мзии тафсираи фии албқраҳ .

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الایة مضی تفسیره فی البقرة.

Ва сӣлҳми ан алқриаҳ мегуяд : пресс азин ҷуҳудон . Саволи тавбих ва тқриъаст то куфри қадим эшон бишносад , ва « қария » элааст , қарияи байни мадину алтўр ,у қил : ҳаии алтбриаҳ ,у қил : ариҳо . Ҳозираи албҳр Эй ъанд албҳр , шаҳрӣаст бқрби дарё . Мегуяд : слҳми ъмои вақъи бأҳлҳо . Аз эшон пресс ки чаҳ афтод боҳилли он шаҳр ? إзи иъдўни фии алсбт эй ҷоўзўо алҳақ явми алсбт , إзи тأтиҳми ҳитонҳми ҷамъ ҳутаст ,у ҳўи алсмк ,у азоФҳои илайҳами лонаами ародўои сайдҳо , явми сбтҳми рӯз шанбеасту азоФт бо эшон аз онаст ки эшон боҳуккоми ин рӯз махсӯсанд ,у явми сбтҳм яъне явми исбтўн , ки бар ақаб гуфт :у явми лои исбтўн . Иқол : сбти исбти сбтоу сбўто , азои аъзами алсбт ,у асбати азои дахли фии алсбт ,у қил : явми сбтҳм эй явми роҳтҳми бтрки аъмолҳм . Кони алксби явми алсбти мҳрмои алӣ банӣ Исроил ,у конўои амрўои أни итФрғўои фӣаи лъбодаҳи аллоҳ . Шръо эй ворида ,у қил : зоҳираи алии алмоء ,у қил : рофеъаи рؤсҳо ,у қил : мттобъаҳ . Ва явми лои исбтўни лои тأтиҳми алҳитон .

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ میگوید: پرس ازین جهودان. سؤال توبیخ و تقریع است تا کفر قدیم ایشان بشناسد، و «قریه» ایلة است، قریة بین مدین و الطور، و قیل: هی الطبریة، و قیل: اریحا. حاضِرَةَ الْبَحْرِ ای عند البحر، شهریست بقرب دریا. میگوید: سلهم عمّا وقع بأهلها. از ایشان پرس که چه افتاد باهل آن شهر؟ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ ای جاوزوا الحقّ یوم السّبت، إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ جمع حوت است، و هو السّمک، و اضافها الیهم لانّهم ارادوا صیدها، یَوْمَ سَبْتِهِمْ روز شنبه است و اضافت با ایشان از آن است که ایشان باحکام این روز مخصوص‌اند، و یوم سبتهم یعنی یوم یسبتون، که بر عقب گفت: وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ. یقال: سبت یسبت سبتا و سبوتا، اذا اعظّم السّبت، و اسبت اذا دخل فی السبت، و قیل: یَوْمَ سَبْتِهِمْ ای یوم راحتهم بترک اعمالهم. کان الکسب یوم السّبت محرما علی بنی اسرائیل، و کانوا امروا أن یتفرغوا فیه لعبادة اللَّه. شُرَّعاً ای واردة، و قیل: ظاهرة علی الماء، و قیل: رافعة رؤسها، و قیل: متتابعة. وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ الحیتان.

Сӣли алҳусайн бен алФзл : ҳилли тҷди фии китоби аллоҳи алҳлоли лои иأтики алои қўто , ваулҳаром иأтики ҷрФои ҷрФо ? қол : нъм , фии қавлаи таъолӣ : إзи тأтиҳми ҳитонҳми явми сбтҳми шръоу явми лои исбтўни лои тأтиҳм . Кзлки қили муттасили болоўл , алии тақдири лои тأтиҳми шръо , мисли ?утёни явми алсбт ,у қил : муттасили бмои баъда ,у ҳўи қавла : нблўҳм эй нхтбрҳм мисли ҳозои алохтбор , эй нъомлҳми муомилаи алмхтбр , бмои конўои иФсқўн .

سئل الحسین بن الفضل: هل تجد فی کتاب اللَّه الحلال لا یأتیک الا قوتا، و الحرام یأتیک جرفا جرفا؟ قال: نعم، فی قوله تعالی: إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ. کَذلِکَ قیل متصل بالاوّل، علی تقدیر لا تأتیهم شرعا، مثل اتیان یوم السّبت، و قیل: متصل بما بعده، و هو قوله: نَبْلُوهُمْ ای نختبرهم مثل هذا الاختبار، ای نعاملهم معاملة المختبر، بِما کانُوا یَفْسُقُونَ.

Қоли ибни зайд : конўои қади қрмўои лаҳми алҳитон ,у кони фии ғайри явми алсбти лои иأтиҳми ҳути воҳид , Фأхз раҷул манеҳам ҳўто , Фрбти фии занбаи хито , сами рабтаи илои хшбтаҳи фии алсоҳл , сами таркаи фии алмоءи илои явми алоҳд , Фأхзаҳу шўоаҳ , фавҷади ҷори ?лаи риҳи алҳўт , Фқоли ?ла : ё фалон ! ании аҷди фии битки риҳи алҳўт . Қол : ло . Фитлъи фии танураи Фозои ҳўи фӣа , Фқол : анӣ арӣ аллоҳи сиъзбк , Флмои лами ираҳи ъзб ,у лами иъҷли алайҳи алъзоби ахзи фии алсбти алохри ҳутин аснини Флмои рأўои ани алъзоби лои иъоҷлҳми ахзўоу أклўоу млҳўоу боъўоу ксри амўолҳм , Фқсти қлўбҳму тҷрўои алии алзнб ,у қолўо : мо нарай алсбти алоу қади أҳли лно ,у кони аҳл алқриаҳ наҳавво ман сабъин алФо , Фсорўои слоси фарқ : фирқаи содту أклт , ва фирқа на?ҳуту заҷрат ,у фирқаи амскти ани алсид , ва ҳам аллазӣнаи қоли таъолӣ :у إзи қолат أмаҳ манеҳам лами тъзўни қўмо яъне : қолўои ллФрқаҳи алноҳиаҳи лои мўҳми алии мавъизаи қавми иълмўни анҳми ғайри мқлъин . Мегуяд : ҷумлаи он қавми се гуруҳ буданд : як гуруҳи гунаҳкорон , ва як гуруҳи ноҳӣон ки панд медоданд , ва як гуруҳ ки фарои панд даҳон мегуфтанд : лами тъзўни қўмои аллоҳи мҳлкҳм ? фирқаи ноҳӣа ҷавоб доданд : мъзраҳи إлии рбкм яъне мъзраҳи лнои илои рбкми фӣа , абӯ Амр гуфт : эй ҳзаҳи мъзраҳи илои рбкм ,у маъноа : аламри болмърўФи воҷиби ълино , Фълинои мўъзтҳму нсҳҳм ҳатто икўни лно узро ъанд рбкми ани лами интҳўо . Қроءаҳи ҳФс аз ъосм « мъзраҳ » бнсбаст , эй : нъзҳми мъзраҳи илои рбкм , эй ман аҷали злк , комаи қол : « ҳазари аламут » эй ман аҷала ,у қил : нътзри мъзраҳ эй аътзорои илои рбкм .

قال ابن زید: کانوا قد قرموا لحم الحیتان، و کان فی غیر یوم السّبت لا یأتیهم حوت واحد، فأخذ رجل منهم حوتا، فربط فی ذنبه خیطا، ثم ربطه الی خشبته فی الساحل، ثمّ ترکه فی الماء الی یوم الاحد، فأخذه و شواه، فوجد جار له ریح الحوت، فقال له: یا فلان! انّی اجد فی بیتک ریح الحوت. قال: لا. فیطلع فی تنوره فاذا هو فیه، فقال: انی اری اللَّه سیعذبک، فلمّا لم یره عذب، و لم یعجّل علیه العذاب اخذ فی السّبت الآخر حوتین اثنین فلمّا رأوا ان العذاب لا یعاجلهم اخذوا و أکلوا و ملحوا و باعوا و کثر اموالهم، فقست قلوبهم و تجرّوا علی الذنب، و قالوا: ما نری السّبت الا و قد أحلّ لنا، و کان اهل القریة نحوا من سبعین الفا، فصاروا ثلاث فرق: فرقة صادت و أکلت، و فرقة نهت و زجرت، و فرقة امسکت عن الصید، و هم الذین قال تعالی: وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً یعنی: قالوا للفرقة الناهیة لا موهم علی موعظة قوم یعلمون انهم غیر مقلعین. میگوید: جمله آن قوم سه گروه بودند: یک گروه گنهکاران، و یک گروه ناهیان که پند میدادند، و یک گروه که فرا پند دهان میگفتند: لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ؟ فرقه ناهیه جواب دادند: مَعْذِرَةً إِلی‌ رَبِّکُمْ یعنی معذرة لنا الی ربکم فیه، ابو عمرو گفت: ای هذه معذرة الی ربکم، و معناه: الامر بالمعروف واجب علینا، فعلینا موعظتهم و نصحهم حتی یکون لنا عذرا عند ربّکم ان لم ینتهوا. قراءة حفص از عاصم «معذرة» بنصب است، ای: نعظهم معذرة الی ربّکم، ای من اجل ذلک، کما قال: «حذر الموت» ای من اجله، و قیل: نعتذر معذرة ای اعتذارا الی ربّکم.

Ва лълҳми итқўни ин аъзор ҳамонаст ки онҷо гуфт : Флўи лои кони ман алқрўни ман қблкми أўлўои бақияи инҳўни ани алФсоди фии алأрзи إлои қлилои ммн أнҷино манеҳам . Дарин ҳар ду ояти мисдоқи сухан Мустафоаст ки гуфт : « мо ман қавми иъмли байни зҳрониҳми бмъосии аллоҳи Флми иғирўои алои аммаами аллоҳи бъзоб » .

وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ این اعذار همانست که آنجا گفت: فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ. درین هر دو آیت مصداق سخن مصطفی است که گفت: «ما من قوم یعمل بین ظهرانیهم بمعاصی اللَّه فلم یغیروا الا عمّهم اللَّه بعذاب».

Ва ҳам мисдоқ инаст онҷо ки гуфт : « конўои лои итноҳўни ани мункири Фълўаҳ » , луи лои инҳоҳми алрбониўни алоиаҳ .

و هم مصداق اینست آنجا که گفت: «کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه»، لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ الایة.

Флмои нсўо яъне тркўо ,у алнсёни фии аллғаҳи алтрк , « мо зкрўо ба » эй : мо възўо ба ман алъзоби алии сайди алҳитон , أнҷинои аллазӣнаи инҳўни ани алсўء эй ани алъзоби алшдид , Фикўн « ан » мтслои бأнҷино ,у яҳтамили ани икўни мтслои инҳўн эй ани алмъсиаҳ .

فَلَمَّا نَسُوا یعنی ترکوا، و النّسیان فی اللغة الترک، «ما ذُکِّرُوا بِهِ» ای: ما وعظوا به من العذاب علی صید الحیتان، أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ ای عن العذاب الشدید، فیکون «عن» متّصلا بأنجینا، و یحتمل ان یکون متّصلا ینهون ای عن المعصیة.

Ва أхзнои аллазӣнаи злмўо эй содўои фии алсбту холФўои амри аллоҳ , бъзоби бӣис : шадид . Маданӣу шомии бейси бўзн бир хонанд . Ибни омири бӣис мҳмўз хонд . Абӯи бикри бӣис бар вазн Фиъл хонд . Боқии бӣис бар вазни Фъил , иқоли бؤси ибؤси бأсо , азои Аштад ,у албأси алшдаҳ . Бъзоби бӣис эй вҷиъи шадид ,у ҳўи أнҳми сорўои қрдаҳ .

وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا ای صادوا فی السّبت و خالفوا امر اللَّه، بِعَذابٍ بَئِیسٍ: شدید. مدنی و شامی بیس بوزن بیر خوانند. ابن عامر بئیس مهموز خواند. ابو بکر بئیس بر وزن فیعل خواند. باقی بئیس بر وزن فعیل، یقال بؤس یبؤس بأسا، اذا اشتدّ، و البأس الشدة. بِعَذابٍ بَئِیسٍ ای وجیع شدید، و هو أنهم صاروا قردة.

Ва алФрқаҳи алأхрии мухталифи фӣҳо , қоли алҳсн : наҷет фарқатон ,у ҳлкти фирқа ,у қоли бъзҳм : ҳлкти фарқатон ,у қоли бъзҳми болтўқФи фии амрҳм ,у алрўоёти алслоси ани ибни аббос .

و الفرقة الأخری مختلف فیها، قال الحسن: نجت فرقتان، و هلکت فرقة، و قال بعضهم: هلکت فرقتان، و قال بعضهم بالتوقف فی امرهم، و الروایات الثلاث عن ابن عباس.

Флмои ътўои ан мо наҳаво анҳу асткбрўоу мрдўои алии алмъсиаҳ , қлнои ?лаами кўнўои қрдаҳи хосӣини мбъдини матрудин . Қоли бъзҳм : хўтбўои бҳзои алқўл , Фикўни аблғи фии алнозлаҳ ,у қоли бъзҳм : сирўои қрдаҳ ,у ҳзаҳи алқсаҳи зкрноҳои машрӯҳаи фии сӯраи албқраҳ .

فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ استکبروا و مردوا علی المعصیة، قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ مبعّدین مطرودین. قال بعضهم: خوطبوا بهذا القول، فیکون ابلغ فی النازلة، و قال بعضهم: صیّروا قردة، و هذه القصة ذکرناها مشروحة فی سورة البقرة.

Ва إзи тأзни рбк эй : озн ,у маъноа : аълам . ТФълу أФъли бик маънӣ ояд , чун тўъдаҳу أўъдаҳ . Трзоаҳу أрзоаҳ , тиқнаҳу أиқнаҳ ,у қил : тأзни амри ман алозн ,у қил : ҳукм ,у қили ахбр ,у қил : въд ,у қил : ҳлФ . Либъсни алайҳими إлии явми алқёмаҳи назми оят чунинаст : либъсни алайҳими ман исўмҳми сӯъи алъзоби илои явми алқимаҳ . Барангезанд бар ҷуҳудон ва баргуморад бар эшон касе ки эшонро ранҷоанд то бурузи қиёмат ,у ҳўи Муҳамад ( с )у уммата . Иқотлўнҳм ҳатто ислмўо ӯ иътўои алҷзиаҳ . Саиди бен ҷбир гуфт : ҳам аҳли алкитоб , баъси аллоҳи алайҳими алъараб , иҷбўнҳми алхроҷи илои явми алқёмаҳ . إни рбки лсриъи алъқоби лмни астҳқи таъҷила ,у إнаҳи лғФўри ллмؤмнини раҳими баҳам .

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکَ ای: آذن، و معناه: اعلم. تفعل و أفعل بیک معنی آید، چون توعّده و أوعده. ترضّاه و أرضاه، تیقنه و أیقنه، و قیل: تأذّن امر من الاذن، و قیل: حکم، و قیل اخبر، و قیل: وعد، و قیل: حلف. لَیَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ نظم آیت چنین است: لیبعثن علیهم من یسومهم سوء العذاب الی یوم القیمة. برانگیزاند بر جهودان و برگمارد بر ایشان کسی که ایشان را رنجاند تا بروز قیامت، و هو محمد (ص) و امته. یقاتلونهم حتی یسلموا او یعطوا الجزیة. سعید بن جبیر گفت: هم اهل الکتاب، بعث اللَّه علیهم العرب، یجبونهم الخراج الی یوم القیامة. إِنَّ رَبَّکَ لَسَرِیعُ الْعِقابِ لمن استحق تعجیله، وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ للمؤمنین رَحِیمٌ بهم.

Ва қтъноҳми фии алأрзи أммо банӣ Исроилро дар замин пурканда гирдем гуруҳи гуруҳ , яъне нжодонжод ,у ҷўки ҷўк , ва ин аз онаст ки эшон як қавм буданд як ҷўк дар як иқлӣм . Аввали бмср , боз ба байти алмуқаддасу бнўоҳии Мадина , акнӯн парокандаанду гусаста дар ҷаҳон ,у қил : ҷълноҳми алии адёни мухталифа . Манеҳам алсолҳўн яъне ман омн манеҳам бъисӣу Муҳамади ъалиҳумо алслоаҳу ассалом , ва манеҳам дуни злк яъне алкФор ,у қил : манеҳам алсолҳўни аллазӣнаи роҳми расӯли аллоҳ ( с ) лайлаи алмъроҷ , ва манеҳам дуни злк , эй ъосўни мФсдўн . Ва блўноҳми болҳсноту алсиӣот ва эшонро бёзмўдими бшодиҳо ва ғамҳо , ба некҳо ва бадҳо . Аммо ҳасанот онаст ки : «у إзи Фрқно » , «у зллно » , «у أнзлно » , «у ҷоўзно » , « Фأнҷино » ,у сиӣот чун ҳабси эшон дар тӣаи чиҳил сол ,у қатли нафаси тавбаро аз ибодати гӯсолау ҷуз аз он . Лълҳми ирҷъўн кӣ итзкрўоу иъўдўои илои алтоъаҳ .

وَ قَطَّعْناهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَماً بنی اسرائیل را در زمین پرکنده گردیم گروه گروه، یعنی نژادانژاد، و جوک جوک، و این از آن است که ایشان یک قوم بودند یک جوک در یک اقلیم. اول بمصر، باز به بیت المقدس و بنواحی مدینه، اکنون پراکنده‌اند و گسسته در جهان، و قیل: جعلناهم علی ادیان مختلفة. مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ یعنی من آمن منهم بعیسی و محمد علیهما الصلاة و السلام، وَ مِنْهُمْ دُونَ ذلِکَ یعنی الکفار، و قیل: منهم الصالحون الذین رآهم رسول اللَّه (ص) لیلة المعراج، وَ مِنْهُمْ دُونَ ذلِکَ، ای عاصون مفسدون. وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ و ایشان را بیازمودیم بشادیها و غمها، به نیکها و بدها. امّا حسنات آنست که: «وَ إِذْ فَرَقْنا»، «وَ ظَلَّلْنا»، «وَ أَنْزَلْنا»، «وَ جاوَزْنا»، «فأنجینا»، و سیئات چون حبس ایشان در تیه چهل سال، و قتل نفس توبه را از عبادت گوساله و جز از آن. لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ کی یتذکروا و یعودوا الی الطاعة.

ФхлФи ман бъдҳми халафи қавми сӯъ . Иштиқоқаи ман халафи аллбни азои толи максаи фии алсқоء , Фтғир , ва манеҳ алхлўФ . Ин халафи ҷуҳудони айём Мустафоанд ва ҳар ки пас эшон омад , тавроти мироси бурданд аз пешинон . Иأхзўни арзи ҳозои алأднии аднии тзкир дунёаст , яъне : арзи ҳзаҳи алднё ,у алързи мо иързи лаки ман манофеи алднё , ӯ таъаррузи лаки алҳоҷаҳи илайҳ ,у қили алързи бФтҳи алроءи матоъи алднёи аҷмъ ,у баскони алроءи мо кони ман алмоли сӯии алдроҳму алднонир , мегуяд : арзи ин ҷаҳонии мигирнди бони илм , яъне миФрўшнд ва баҳо меситонанд , ва дар сўртҳои пеши бчнди ҷойгаҳи шарҳи ин аштроء рафту иқўлўни сиғФри лноу ани лами нстғФр . Ин тмнӣ маҳоласт , чунон ки ҷой дигар гуфтанд : лни идхли алҷнаҳи إлои ман кони ҳўдои أўи насоро , ва гуфтанд : нҳни أбноءи аллоҳу أҳбоؤаҳ , лни тмснои алнори إлои أёмои маъдӯда . Ва إни иأтҳми арз мислаи иأхзўаҳ эй :у луи аўтўои ързо мисли алързи алзии кФрўои ман аҷалаи бмҳмд , ликФрўои бмўсии лкФрўо ба артшўои ман содтҳми ФкФрўои бмҳмд ,у луи ршўои ликФрўои бмўсии лкФрўо . Ва қил : ани иأти яҳуди Ясриби аллазӣнаи конўои фии аҳди расӯли аллоҳ ( с ) арзи ман алднё мислаи иأхзўаҳи комаи ахзи аслоФҳм ,у қил : ани иأтҳми арз мислаи манулҳаром иأхзўаҳ , эй ҳам мсрўни алии алзнб ,у лои ишбъҳми шайъи ء .

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ قوم سوء. اشتقاقه من خلف اللّبن اذا طال مکثه فی السقاء، فتغیر، و منه الخلوف. این خلف جهودان ایّام مصطفی‌اند و هر که پس ایشان آمد، تورات میراث بردند از پیشینان. یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی‌ ادنی تذکیر دنیا است، یعنی: عرض هذه الدّنیا، و العرض ما یعرض لک من منافع الدنیا، او تعرض لک الحاجة الیه، و قیل العرض بفتح الرّاء متاع الدّنیا اجمع، و باسکان الراء ما کان من المال سوی الدراهم و الدّنانیر، میگوید: عرض این جهانی میگیرند بآن علم، یعنی میفروشند و بها می‌ستانند، و در سورتهای پیش بچند جایگه شرح این اشتراء رفت وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنا و ان لم نستغفر. این تمنی محال است، چنان که جای دیگر گفتند: لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری‌، و گفتند: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ، لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَیَّاماً مَعْدُودَةً. وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ ای: و لو اوتوا عرضا مثل العرض الّذی کفروا من اجله بمحمّد، لیکفروا بموسی لکفروا به ارتشوا من سادتهم فکفروا بمحمد، و لو رشوا لیکفروا بموسی لکفروا. و قیل: ان یأت یهود یثرب الّذین کانوا فی عهد رسول اللَّه (ص) عرض من الدّنیا مثله یأخذوه کما اخذ اسلافهم، و قیل: ان یأتهم عرض مثله من الحرام یأخذوه، ای هم مصرون علی الذّنب، و لا یشبعهم شی‌ء.

أи лами иؤхзи алайҳими мисоқи алкитоби أни лои иқўлўои алии аллоҳи إло алҳақ ин ҳамонаст ки гуфт :у лои тқўлўои алии аллоҳи إло алҳақ , паймон гирифтанд бар эшон ки бар худои дурӯғу ботили нгўинд , ва ботил гуфтанд ончӣ гуфтанд : « сиғФри лно » , ази лӣси фии алтўроаҳи меоди алмғФраҳи маъаи алосрор , ва гуфтаанд : أи лами иؤхз истифҳомаст бмънии тақрир , эй : амрўои ани лои исФўо алҳақ алои бнъти алҷлолу истеҳқоқи сифоти алкмол ,у ани лои итҳкмўои алайҳи бмои лам иأт манеҳ хабар ,у лами ишҳди бсҳтаҳи бурҳону лои назар . Ва дрсўои мо фӣаеу қрءўои мо фии алкитоб , эй лами иФълўои ани ҷаҳл . Ва ?илдори алохраҳи алҷнаҳи хайри ллзини итқўни алшрку алмъсиаҳ , أи Флои тъқлўни анҳо хайри ман алързи алоднӣ .

أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ این همانست که گفت: وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ، پیمان گرفتند بر ایشان که بر خدا دروغ و باطل نگویند، و باطل گفتند آنچه گفتند: «سَیُغْفَرُ لَنا»، اذ لیس فی التوراة میعاد المغفرة مع الاصرار، و گفته‌اند: أَ لَمْ یُؤْخَذْ استفهام است بمعنی تقریر، ای: امروا ان لا یصفوا الحق الا بنعت الجلال و استحقاق صفات الکمال، و ان لا یتحکموا علیه بما لم یأت منه خبر، و لم یشهد بصحّته برهان و لا نظر. وَ دَرَسُوا ما فِیهِ ای و قرءوا ما فی الکتاب، ای لم یفعلوا عن جهل. وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ الجنة خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ الشرک و المعصیة، أَ فَلا تَعْقِلُونَ انّها خیر من العرض الادنی.

Ва аллазӣнаи имскўни болктоб эй алтўроаҳ ,у яҳтамили алқуръон . Абӯи бикр аз ъосми имскўн бтхФиФ хонд . Боқӣ бтшдид хонанд ,у ҳумои фии алмънии воҳид , эй : итмскўн ба Фиълмўни бмои фӣа , абди аллоҳ саломасту асҳоби вай ки дар китоби таҳриф ва табдил наёварданд ,у шароеъу аҳком он пазируфтанд , ва бпоӣ доштанд . Ато гуфт : уммат Муҳамаданд .

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ ای التوراة، و یحتمل القرآن. ابو بکر از عاصم یُمَسِّکُونَ بتخفیف خواند. باقی بتشدید خوانند، و هما فی المعنی واحد، ای: یتمسّکون به فیعلمون بما فیه، عبد اللَّه سلام است و اصحاب وی که در کتاب تحریف و تبدیل نیاوردند، و شرایع و احکام آن پذیرفتند، و بپای داشتند. عطا گفت: امّت محمداند.

Ва أқомўои алслоаҳи алтии шаръҳо Муҳамад ( с ) . إнои лои нзиъи أҷри алмслҳин яъне манеҳам , кқўлаҳ : إнои лои нзиъи أҷри ман أҳсн амалан эй аҷри ман аҳсан манеҳам амалан . Ва алмслҳи алмқими алии алоямони алмؤдии фароизаи аътқодо ва амалан , лони ман кони ғайри муъмину أслҳи Фأҷраҳи соқит .

وَ أَقامُوا الصَّلاةَ الّتی شرعها محمد (ص). إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ یعنی منهم، کقوله: إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ای اجر من احسن منهم عملا. و المصلح المقیم علی الایمان المؤدی فرایضه اعتقادا و عملا، لانّ من کان غیر مؤمن و أصلح فأجره ساقط.

Ва қил : алмслҳўни ҳам аллазӣнаи имскўн ,у алхбри фӣаи мҳзўФ ,у маъноа : нътиҳми аҷўрҳми إнои лои нзиъи أҷри алмслҳин .

و قیل: المصلحون هم الّذین یمسکون، و الخبر فیه محذوف، و معناه: نعطیهم اجورهم إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ.

Ва إзи нтқнои алҷбли Фўқҳми алнтқи фии аллғаҳи икўни қлъоу икўни рФъо ,у икўни бсто ,у кули злки қади кони ман аллоҳи ъзу ҷли иўмӣзи бзлки алҷбл , қалъаи Ҷабраилу рафъау бастаи фии алҳўоءи Фўқҳм . Мегуяд : ёд кун барин ҷуҳудон ки мо кӯҳ баркандем , яъне Ҷабраилро фармудем то аз бех барканд ва дар ҳавои барад ва бар сари эшон паҳни бдошт , кأнаҳи зиллае сақифа ,у ҳаии кули мо азлк ,у знўои аиқнўои أнаҳи воқеъи баҳами أни холФўо . « хзўо эй , қлнои ?лаами хзўои мо отинокми бқўаҳ » гуфтем бустонед ин китобро , яъне Ҷабраил гуфт эшонро ки ин китоб бустонед ва бипазиред биҷаҳаду қӯту қудрат ки доред бигрифтан ва пазируфтан он ,у азкрўои мо фӣае аъмлўои бмои фӣау лои тнсўаҳ , лълкми ттқўни лакии ттқўои алнор ,у сабақи шарҳаи фии сӯраи албқраҳ .

وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ النتق فی اللغة یکون قلعا و یکون رفعا، و یکون بسطا، و کل ذلک قد کان من اللَّه عز و جل یومئذ بذلک الجبل، قلعه جبرئیل و رفعه و بسطه فی الهواء فوقهم. میگوید: یاد کن برین جهودان که ما کوه برکندیم، یعنی جبرئیل را فرمودیم تا از بیخ برکند و در هوا برد و بر سر ایشان پهن بداشت، کَأَنَّهُ ظُلَّةٌ ای سقیفة، و هی کل ما اظلّک، وَ ظَنُّوا ایقنوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ أن خالفوا. «خُذُوا ای، قلنا لهم خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ» گفتیم بستانید این کتاب را، یعنی جبرئیل گفت ایشان را که این کتاب بستانید و بپذیرید بجهد و قوت و قدرت که دارید بگرفتن و پذیرفتن آن، وَ اذْکُرُوا ما فِیهِ ای اعملوا بما فیه و لا تنسوه، لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ لکی تتّقوا النّار، و سبق شرحه فی سورة البقرة.