Қавлаи таъолӣ : ва ман қавми Мӯсои أмаҳи иҳдўни болҳқи қисса дӯстонасту васфи улҳоли ҷавонмардону сирати соликон . Раби Алъоламин эшонро роҳ саодат намӯда ,у бтхосиси қурбату зулфат махсӯс карда ,у бҷзбаҳи каромат гиромӣ карда . Нисбати тақво боишон зинда ,у мнҳҷи сидқи бсботи қадами эшон маъмур ,у низоми давлати дайни ббркоти анфоси эшон пайваста .

قوله تعالی: وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی‌ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ قصه دوستان است و وصف الحال جوانمردان و سیرت سالکان. رب العالمین ایشان را راه سعادت نموده، و بتخاصیص قربت و زلفت مخصوص کرده، و بجذبه کرامت گرامی کرده. نسبت تقوی بایشان زنده، و منهج صدق بثبات قدم ایشان معمور، و نظام دولت دین ببرکات انفاس ایشان پیوسته.

Расӯл худо мегуяд салавоти аллоҳи алайҳ : « луи қисми нури аҳдҳми алии аҳли аларзи лўсъҳм » .

رسول خدا میگوید صلوات اللَّه علیه: «لو قسم نور احدهم علی اهل الارض لوسعهم».

Агар нури дили эшон роҳ боз диҳанд ,у тлأлؤи шуъоъи он бар олам ва оламён уфтад , мутамарридони ҳама муваҳҳид гирданд . Зуннорҳо бкмри ишқи дайн бадал шавад , локин азизанду арҷманди бкс шан нанамояд , бадунёу уқбои шани надиҳад , мутавории вори эшонро дар ҳифз хеш медорад ,у бнъти муҳаббат дар қбоби ғайрат май пурвирд . Бмўсӣ ( ъ ) ваҳй омад ки : Эй кулем мамлакат ! нигар то садаф дар дарди хеши пеш ҳар бедида Эй нишкофӣ ,у ояти сӯрати ишқи ҷалоли мо бар ҳеҷ номаҳрамӣ нахонӣ ки аз ҳақиқати самъу самоъи маъзул буд . эй Мӯсо ! агар хоҳӣ ки рози мо ошкоро кунӣ борӣ бар касоне кун ки маҳали аҳди асрор мо бошанд , блил ва наҳор бо хизмати даргоҳи мо пардохта , ва дар мушоҳидаи ҷалоли мо хайма ишқ зада , ва бар даргоҳи рубубияти ин доғ аҳқит ёфта ки : أмаҳи иҳдўни болҳқ ва ба иъдлўн . Ин доғи аҳқит сиррӣаст аз асрори илоҳӣ , латифае аз лтоӣФи раббонӣ , ки аз олами ғайб равон шуд ,у ҷуз дар пардаи атвори тинати даравишон манзил накард . Хоҳӣ то шамае аз он биёбӣ дар пардаҳои нафас бирав то бадали рисӣ , ва он гуҳ дар пардаҳои дил бирав то бҷони рисӣ , ва он гуҳ дар пардаҳои ҷон бирав то бўсоли ҷонони рисӣ , кони таъбияи ҷуз дар миёни ҷон дӯстон набинӣ :

اگر نور دل ایشان راه باز دهند، و تلألؤ شعاع آن بر عالم و عالمیان افتد، متمردان همه موحد گردند. زنّارها بکمر عشق دین بدل شود، لکن عزیزاند و ارجمند بکس‌شان ننماید، بدنیا و عقبی‌شان ندهد، متواری‌وار ایشان را در حفظ خویش میدارد، و بنعت محبت در قباب غیرت می‌پرورد. بموسی (ع) وحی آمد که: ای کلیم مملکت! نگر تا صدف درّ درد خویش پیش هر بی‌دیده‌ای نشکافی، و آیت صورت عشق جلال ما بر هیچ نامحرمی نخوانی که از حقیقت سمع و سماع معزول بود. ای موسی! اگر خواهی که راز ما آشکارا کنی باری بر کسانی کن که محل عهد اسرار ما باشند، بلیل و نهار با خدمت درگاه ما پرداخته، و در مشاهده جلال ما خیمه عشق زده، و بر درگاه ربوبیت این داغ احقّیت یافته که: أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ. این داغ احقیت سری است از اسرار الهی، لطیفه‌ای از لطائف ربّانی، که از عالم غیب روان شد، و جز در پرده اطوار طینت درویشان منزل نکرد. خواهی تا شمه‌ای از آن بیابی در پرده‌های نفس برو تا بدل رسی، و آن گه در پرده‌های دل برو تا بجان رسی، و آن گه در پرده‌های جان برو تا بوصال جانان رسی، کان تعبیه جز در میان جان دوستان نبینی:

Довӯди пайғомбар ҳар вақте ки дарвешӣ дидӣ азин сӯхтаи хирманӣ , ғортидаҳи ишқӣ , донистӣ ки маҳали аҳди асрор азаласт , бо вай бинишастӣ ва ором гирифтӣ , гуфтӣ : ончӣ мақсӯдасту ороми дили ман , дарав таъбияаст . Ёқӯби пайғомбар ки дар байт алоҳзон нишаст ,у бадаради фироқи Юсуф чандон бигирист ки бенаӣ дар сар он шуд , ту гӯйӣ дар банди сӯрати Юсуф буд , ва аз рӯй ҳақоиқи он бақиятаи нқоўаҳи сФоўти хулат буд ки дар носиаҳи Юсуфи таъбия буд ,у ёқӯбро зеру зибр ҳаме дошт . Рӯем Бағдодӣ гуяд : алъорФи мроаҳ , ман назари фӣҳо таҷаллии ?лаи мавлоа ,у илайҳи алошораҳи бқўлаҳи ъзу ҷл : снриҳми оётнои фии алоФоқу фии أнФсҳм ҳатто итбини ?лаами أнаҳ алҳақ .

داود پیغامبر هر وقتی که درویشی دیدی ازین سوخته خرمنی، غارتیده عشقی، دانستی که محل عهد اسرار ازل است، با وی بنشستی و آرام گرفتی، گفتی: آنچه مقصود است و آرام دل من، درو تعبیه است. یعقوب پیغامبر که در بیت الاحزان نشست، و بدرد فراق یوسف چندان بگریست که بینایی در سر آن شد، تو گویی در بند صورت یوسف بود، و از روی حقایق آن بقیت نقاوه صفاوت خلّت بود که در ناصیه یوسف تعبیه بود، و یعقوب را زیر و زبر همی داشت. رویم بغدادی گوید: العارف مرآة، من نظر فیها تجلی له مولاه، و الیه الاشارة بقوله عزّ و جلّ: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ.

Ва қтъноҳми аснтии ъушраи أсботои أммои ҷаъфари бен Муҳамад ( ъ ) мегуяд дар ҳқоӣқи ин оят ки : аз чашмаи маърифати дувоздаҳ ҷӯй равон карда , ҳар яке шурби фурқатии сохта ,у астқоءи давлати дайн ҳар якеро аз он мнҳл падед карда , ҳамонаст ки ҷои дигар бар ваҷҳи иҷмоли брмз ва ишорат гуфт :у أни луи астқомўои алии алтриқаҳи лأсқиноҳми моءи ғдқо эй : ҷълнои ?лаами сқёи алии алдўом . Дувоздаҳ наҳранд : аввали он ошноӣу охири дӯстӣ , ва даҳ миёни ин ва он : яке сидқи эътиқод , дигари ихлос дар аъмол , сдигри ризо додани бҳкм , чаҳоруми айни алиқин , панҷуми сарвари ваҷд , шашуми барқи кашф , ҳафтуми ҳайрати шуҳуд , ҳаштуми истеҳлоки шавоҳид , нуҳуми мутолиаи ҷамъ , даҳуми ҳақиқати афрод . Банда чун завқи ин шарбатҳо бҷон вай расад ,у ҳаловат он биёбад ,у ҷазбаи илоҳӣ дар он пайвандад , худ айн алҳёҳ гардад , ва ҳар ки аз дасти вай шарбатӣ хӯрд мқбл абад шавад .

وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً جعفر بن محمد (ع) میگوید در حقائق این آیت که: از چشمه معرفت دوازده جوی روان کرده، هر یکی شرب فرقتی ساخته، و استقاء دولت دین هر یکی را از آن منهل پدید کرده، همانست که جای دیگر بر وجه اجمال برمز و اشارت گفت: وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً ای:جعلنا لهم سقیا علی الدوام. دوازده نهراند: اول آن آشنایی و آخر دوستی، و ده میان این و آن: یکی صدق اعتقاد، دیگر اخلاص در اعمال، سدیگر رضا دادن بحکم، چهارم عین الیقین، پنجم سرور وجد، ششم برق کشف، هفتم حیرت شهود، هشتم استهلاک شواهد، نهم مطالعه جمع، دهم حقیقت افراد. بنده چون ذوق این شربتها بجان وی رسد، و حلاوت آن بیابد، و جذبه الهی در آن پیوندد، خود عین الحیاة گردد، و هر که از دست وی شربتی خورد مقبل ابد شود.

Пер тариқат гуфт : илоҳӣ ! машраб мешиносам аммо вохўрдн наме ёрам , дили ташна ва дар орзӯии қатрае мизорм . Сқоиаҳи маро сирӣ накунад , ман дар талаби дрёом . Бар ҳазор чашмау ҷӯй гузар кардам то бӯ ки дарё дарёбам . Дар оташи ишқ ғариқӣ дидӣ ? ман чунонам . Дар дарёи ташна Эй дидӣ ? ман онам . Рости бмтҳирии монам ки дар биёбонам . Фарёдами рас ки аз дасти бедилии бФғонм .

پیر طریقت گفت: الهی! مشرب میشناسم اما واخوردن نمی‌یارم، دل تشنه و در آرزوی قطره‌ای میزارم. سقایه مرا سیری نکند، من در طلب دریاام. بر هزار چشمه و جوی گذر کردم تا بو که دریا دریابم. در آتش عشق غریقی دیدی؟ من چنانم. در دریا تشنه‌ای دیدی؟ من آنم. راست بمتحیری مانم که در بیابانم. فریادم رس که از دست بیدلی بفغانم.

Ва қтъноҳми фии алأрзи أммо аз рӯй таҳқиқ бар завқ аҳл маввоҷед ишоратаст бсёҳони уммат ,у ғрбоءи тариқат , ки пайвастаи гирди олами мигрднди азин диёр бидон диёр , ва азин ғор бидон ғор , то вақти хеш аз халқ бапушанд ,у дайни хеш аз офот ағёр бакӯшанд .

وَ قَطَّعْناهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَماً از روی تحقیق بر ذوق اهل مواجید اشارت است بسیّاحان امّت، و غرباء طریقت، که پیوسته گرد عالم میگردند ازین دیار بدان دیار، و ازین غار بدان غار، تا وقت خویش از خلق بپوشند، و دین خویش از آفات اغیار بکوشند.

Ва Мустафо ( с ) бад-ӣни маънӣ ишорат карда ки : рӯзгорӣ бамурдам даройад ки дайни диндорон бсломт намонад , то аз халқ нафрат нагиранд . Басони сайёҳони бинии эшонро аз халқи гурезон , гуҳ дар кӯҳи гуҳ дар биёбон :

و مصطفی (ص) بدین معنی اشارت کرده که: روزگاری بمردم درآید که دین دینداران بسلامت نماند، تا از خلق نفرت نگیرند. بسان سیاحان بینی ایشان را از خلق گریزان، گه در کوه گه در بیابان:

Ва ишҳди лзлки қиссаи асҳоби алкҳФу қиссаи алғори ллнбии маъаи абии бикр , иқўли аллоҳи таъолӣ : сонии аснини إзи ҳумои фии алғор .

و یشهد لذلک قصة اصحاب الکهف و قصة الغار للنبی مع ابی بکر، یقول اللَّه تعالی: ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ.

Маънӣ дигар гуфтаанд саёҳату ғурбати эшонро яъне ки муштоқанд ,у муштоқ дар ағлаби рӯзгору умуми аҳвол беқарор ва беором буд . Гирд олам мегардад то магар ҷое расад ки онҷои нишон дӯст бинад , ё аз касе хабари дӯсти пурсад ,у фии маъноаи аншдўо :

معنی دیگر گفته‌اند سیاحت و غربت ایشان را یعنی که مشتاق‌اند، و مشتاق در اغلب روزگار و عموم احوال بی‌قرار و بی‌آرام بود. گرد عالم میگردد تا مگر جایی رسد که آنجا نشان دوست بیند، یا از کسی خبر دوست پرسد، و فی معناه انشدوا:

Пер тариқат гуфт : илоҳӣ ! ғариби турои ғурбат ватанаст , пас ин корро кӣ доманаст ? чаҳ сазоӣ фараҷаст ӯ ки бтў мумтаҳанаст ? ҳаргиз кӣ вохона расад ӯ ки ғурбат ӯро ватанаст . Илоҳӣ ! муштоқи кушта дӯстӣаст ,у куштаи дӯстиро дидори ту кафанаст .

پیر طریقت گفت: الهی! غریب ترا غربت وطن است، پس این کار را کی دامن است؟ چه سزای فرج است او که بتو ممتحن است؟ هرگز کی واخانه رسد او که غربت او را وطن است. الهی! مشتاق کشته دوستی است، و کشته دوستی را دیدار تو کفن است.

Ва блўноҳми болҳсноту алсиӣоти бёзмоӣими эшонро дар ком ва дар ноком , на дар ком фирефта шаванд на дар ноком . Аз мо баргарданд , шуғлӣ доранд дар пеши муҳимтар аз кому нокоми хеш . Бо халқ ориятанд ва бо худ бегона , ва аз таъаллуқи осӯда . Дилҳошон бо мавлои пайваста , ва сарҳо ботлоъи ваии ороста . Ҳаме гӯйанд бзбони аФтқори бнъти инкисор : худовандо ! вои даргоҳи омадеми бандаи вор , хоҳии азизи дори хоҳии хор .

وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ بیازمائیم ایشان را در کام و در ناکام، نه در کام فریفته شوند نه در ناکام. از ما برگردند، شغلی دارند در پیش مهم‌تر از کام و ناکام خویش. با خلق عاریت‌اند و با خود بیگانه، و از تعلق آسوده. دلهاشان با مولی پیوسته، و سرها باطلاع وی آراسته. همی گویند بزبان افتقار بنعت انکسار: خداوندا! وا درگاه آمدیم بنده وار، خواهی عزیز دار خواهی خوار.

Ва аллазӣнаи имскўни болктоби имон ,у أқомўои алслоаҳи эҳсон , Фболоимони вҷдўои аломон ,у болоҳсони вҷдўои алрзўон , Фоломони мؤҷлу алрзўони мъҷл ,у иқол : имскўни болктоби сабаби алнҷоаҳ ,у أқомўои алслоаҳи таҳқиқи алмноҷоаҳ , Фолнҷоаҳи фии алмол ,у алмноҷоаҳи фии улҳол . Ва афроди алслоаҳи болзкри эъломи анҳо афзали алъбодоти баъди муъаррифаи алзоту алсФот .

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتابِ ایمان، وَ أَقامُوا الصَّلاةَ احسان، فبالایمان وجدوا الامان، و بالاحسان وجدوا الرضوان، فالامان مؤجّل و الرضوان معجّل، و یقال: یمسّکون بالکتاب سبب النجاة، و أقاموا الصلاة تحقیق المناجاة، فالنجاة فی المآل، و المناجاة فی الحال. و افراد الصلاة بالذکر اعلام انها افضل العبادات بعد معرفة الذات و الصفات.