Қавлаи таъолӣ :у лақади хлқнокми сами сўрнокми алоиаҳи ақволи муфассирони дарин оят мухталифаст . Қавмӣ гуфтанд : ин халқ одамасту тасвири вай , яъне : хлқнои абокму сўрнои абокм , яъне одам ( ъ ) , бҳкми онкии фарзандони ҳама аз аҷзоъ ӯанд ,у мунфасили азу .

قوله تعالی: وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ الایة اقوال مفسران درین آیت مختلف است. قومی گفتند: این خلق آدم است و تصویر وی، یعنی: خلقنا اباکم و صوّرنا اباکم، یعنی آدم (ع)، بحکم آنکه فرزندان همه از اجزاء اواند، و منفصل ازو.

Халқи одамро манзалати халқ ҳамагон дод ,у музофи илайҳи биҷои музофи ниҳод . Ва қавли ҷумҳӯри муфассирон дар халқу тасвири одам ( ъ ) онаст ки : раби алъзаҳ чун хост ки одамро биёфрианад , базмин ваҳй омад ки : ании холиқи мнки хлқо , манеҳам ман итиънӣ , ва манеҳам ман иъсинӣ , Фмни атоънии адхлтаҳи алҷнаҳ , ва ман ъсонии адхлтаҳи алнор .

خلق آدم را منزلت خلق همگان داد، و مضاف الیه بجای مضاف نهاد. و قول جمهور مفسران در خلق و تصویر آدم (ع) آنست که: رب العزة چون خواست که آدم را بیافریند، بزمین وحی آمد که: انی خالق منک خلقا، منهم من یطیعنی، و منهم من یعصینی، فمن اطاعنی ادخلته الجنة، و من عصانی ادخلته النار.

Гуфт : ман аз ту халқӣ хоҳам офарид азишон ҳаст ки фармон бурдорӣ кунад , ва ҳаст ки нофармон шавад . Ҳар ки фармон бурдор буд , ӯро ббҳшти фурӯи орм , ва ҳар ки нофармон буд ӯро ботш бисӯзам .

گفت: من از تو خلقی خواهم آفرید ازیشان هست که فرمان برداری کند، و هست که نافرمان شود. هر که فرمان بردار بود، او را ببهشت فرو آرم، و هر که نافرمان بود او را بآتش بسوزم.

Пас Ҷабраилро фиристод , то қабзае хок бардорад . Замин бФрёд омад : ании аъўзи бъзаҳи алзии арслки أни тأхзи манӣ алиўми шиӣои икўни фӣаи ғдои ллнори насиб . Замин бзнҳор омад Ҷабраил ӯро зинҳор дод ,у бозгашт . Микоил омад бФрмони ҳақ то қабза Эй бардорад , ҳамон шуниду бозгашт . Малик аламут омад бФрмони ҳақи ҷли ҷалола . Замин ҳамон гуфт . Малики аламут ҷавоб дод ки :у أнои аъўзи бъзтаҳи ани аъсии ?лаи умаро . Қабза Эй барграфт аз чаҳор гӯшаи замин , аз рӯй онкӣ дар он ҳам шӯр буд ва ҳам хуш , ҳам сурх ва ҳам сиёҳ ва ҳам сипед , ҳам ҳомӯн ва ҳам шикаста . Лои ҷурми фарзандони одам мухталиф омаданд чунон ки қабзаи хоки мухталиф буд , Фмнҳми алтибу алхбису алсолҳу алҷмилу алқбиҳ . Аз онаст ки рангҳошон мухталифаст , ва сӯратҳо ва лавнҳо ва халқҳо мухталиф . Қоли аллоҳи таъолӣ : ва ман оётаи халқи алсмоўоту алأрзу ихтилофи أлснткму أлўонкми إни фии злки лоёти ллъолмин .

پس جبرئیل را فرستاد، تا قبضه‌ای خاک بردارد. زمین بفریاد آمد: انی اعوذ بعزة الذی ارسلک أن تأخذ منی الیوم شیئا یکون فیه غدا للنّار نصیب. زمین بزنهار آمد جبرئیل او را زنهار داد، و بازگشت. میکائیل آمد بفرمان حق تا قبضه‌ای بردارد، همان شنید و بازگشت. ملک الموت آمد بفرمان حق جل جلاله. زمین همان گفت. ملک الموت جواب داد که: و أنا اعوذ بعزته ان اعصی له امرا. قبضه‌ای برگرفت از چهار گوشه زمین، از روی آنکه در آن هم شور بود و هم خوش، هم سرخ و هم سیاه و هم سپید، هم هامون و هم شکسته. لا جرم فرزندان آدم مختلف آمدند چنان که قبضه خاک مختلف بود، فمنهم الطیّب و الخبیث و الصالح و الجمیل و القبیح. از آن است که رنگهاشان مختلف است، و صورتها و لونها و خلقها مختلف. قال اللَّه تعالی: وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ.

Малики аламути он хоки босмони барад , ва фармуданд то он хоки боби хушу об шӯртар карданд . Азинҷост ки табоиъу ахлоқи фарзандони одам мутафовитаст : баъзе хўшхўӣанд , ва баъзе бади хуй . Пас Ҷабраилро фармуд то аз равзаи Мадинаи онҷо ки қабр Мустафоаст салавоти аллоҳи алайҳ , қабзае сипеди бардошт , қабзаи нӯронӣ ки нури замин аз он буд ,у бҳўзи кавсару таснӣму слсбил тар карданд , ва Биёлуданд , ва аз он шмомаҳ эй бсохтнд ҳамчун донаи марвориди равшан ,у босмонҳои бгрдониднд , то осмонёну ҷумлаи Каррӯбӣону қиддӣсони Муҳамадро слии аллоҳ алайҳ бишнохтанд ,у фазлу каромат вай бидиданд , пеш аз онкии одамро шинохтанд . Пас он шмомаҳ дар тинат одам ниҳоданд ,у мояи хамир вай карданд ,у рӯзгории чунин фурӯ гузоштанд , тинои лозбо , гулии дўсндаҳ . Пас рӯзгории баромад то слсоли гашти гулии хушк . Слсл эй савт ,у ҳикмати дарин гули хушки он буд то оламён бидонанд ки кори ваии бснъу қудрат буд на бтбъу ҳиялат , ?фони алтини алёбси лои инқоду лои итأтии тасвира . Пас раби алъзаҳи бкмоли қудрати хеш ,у ҷалоли иззати хеши онро ҷасадии сохт афкандаи миёни Маккау тоӣФ бар тариқи Фриштгони чиҳил сол . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : ҳилли أтии алии алإнсони ҳайни ман алдҳри лами икни шиӣои мзкўро . Қол :у клмои мар ба малаъи ман алмлоӣкаҳи ъҷбўои ман ҳасани сӯратау тӯли қомата ,у лами икўнўои рأўо қабл злк мислаи ,у мар ба Иблис , Фқол : ломри мо хилқат ? сами зарбаи беда , Фозои ҳўи аҷўФ , Фдхли ман фӣау харҷи ман дбраҳ ,у қоли лосҳобаҳи аллазӣнаи маъааи ман алмлоӣкаҳ : ҳозои халқи аҷўФ , лои исбту лои итмоск . Ва қол алнабӣ ( с ) : « халқи аллоҳи одами ммои қади васфи лаками ман тин ,у хилқати алмлоӣкаҳи ман нур » . Ва дуруст онаст ки аллоҳи таъолии қабзае хок ки одамро аз он офарид аз рӯй замин худ гирифт , идли алии злки мо рӯй абӯи Мӯсои алошърии أн алнабӣ ( с ) қол : « ани аллоҳи таъолии халқи одами ман қабзаи қабзҳо ман ҷамеъи аларз , Фҷоءи бнўи одами алии қадари аларз , манеҳам алоҳмру алأбизу алосўду байни злк ,у алсҳлу алҳзну алхбису алтиб » ,у қади аўрди ҳозои алҳдиси абӯи Довӯди сулаймони бен алошъси алсҷстонии раҳмаи аллоҳи фии сунната . Ва алайҳи аҳли алснаҳу алҷмоъаҳ .

ملک الموت آن خاک بآسمان برد، و فرمودند تا آن خاک بآب خوش و آب شورتر کردند. ازینجاست که طبایع و اخلاق فرزندان آدم متفاوت است: بعضی خوشخوی‌اند، و بعضی بد خوی. پس جبرئیل را فرمود تا از روضه مدینه آنجا که قبر مصطفی است صلوات اللَّه علیه، قبضه‌ای سپید برداشت، قبضه نورانی که نور زمین از آن بود، و بحوض کوثر و تسنیم و سلسبیل‌تر کردند، و بیالودند، و از آن شمامه‌ای بساختند همچون دانه مروارید روشن، و بآسمانها بگردانیدند، تا آسمانیان و جمله کروبیان و قدیسان محمّد را صلی اللَّه علیه بشناختند، و فضل و کرامت وی بدیدند، پیش از آنکه آدم را شناختند. پس آن شمامه در طینت آدم نهادند، و مایه خمیر وی کردند، و روزگاری چنین فرو گذاشتند، طینا لازبا، گلی دوسنده. پس روزگاری برآمد تا صلصال گشت گلی خشک. صلصل ای صوّت، و حکمت درین گل خشک آن بود تا عالمیان بدانند که کار وی بصنع و قدرت بود نه بطبع و حیلت، فان الطین الیابس لا ینقاد و لا یتأتی تصویره. پس رب العزة بکمال قدرت خویش، و جلال عزت خویش آن را جسدی ساخت افکنده میان مکّه و طائف بر طریق فریشتگان چهل سال. اینست که رب العالمین گفت: هَلْ أَتی‌ عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً. قال: و کلّما مرّ به ملأ من الملائکة عجبوا من حسن صورته و طول قامته، و لم یکونوا رأوا قبل ذلک مثله، و مرّ به ابلیس، فقال: لامر ما خلقت؟ ثم ضربه بیده، فاذا هو اجوف، فدخل من فیه و خرج من دبره، و قال لاصحابه الذین معه من الملائکة: هذا خلق اجوف، لا یثبت و لا یتماسک. و قال النبی (ص): «خلق اللَّه آدم مما قد وصف لکم من طین، و خلقت الملائکة من نور». و درست آنست که اللَّه تعالی قبضه‌ای خاک که آدم را از آن آفرید از روی زمین خود گرفت، یدل علی ذلک ما روی ابو موسی الاشعری أن النبی (ص) قال: «ان اللَّه تعالی خلق آدم من قبضة قبضها من جمیع الارض، فجاء بنو آدم علی قدر الارض، منهم الاحمر و الأبیض و الاسود و بین ذلک، و السهل و الحزن و الخبیث و الطّیب»، و قد اورد هذا الحدیث ابو داود سلیمان بن الاشعث السجستانی رحمة اللَّه فی سنته. و علیه اهل السنة و الجماعة.

Қавмӣ гуфтанд :у лақади хлқнокм бо одам шавад , сами сўрнокм бо фарзандон . Яъне : хлқнои абокми сами сўрнокми фии зуҳра ,у фии злки мо рӯй : ан алнабӣ ( с ) қол : « халқи аллоҳи одам , сами масҳи зуҳраи биминаҳ , Фостхрҷ манеҳ зуррия »у зикри алҳдис . Ин офариниш авваласт ки фарзандони одамро нигоштанд , ва эшонро аз сулби вай берун овараданд , ва бирав арз карданд . Миёни абии каъбу абди аллоҳи аббос дар он хилофаст . Абди аллоҳ аббос гуфт : нтФ буданд , абӣ каъб гуфт : арвоҳ буданд . Қавмӣ гуфтанд : хлқнокми сами сўрнокм ҳар ду бо фарзандон шавад , яъне : хлқнокми фии аслоби алобоء , сами сўрнокми фии бутуни аломҳот ,у фии злки мо рӯй : ан алнабӣ ( с ) қол : « азои ?ераади аллоҳи халқи абд , Фҷомъи алрҷли алмрأаҳи тори моؤаҳи фии кули арақу узв , Фозои кони явми алсобъи ҷумъаи аллоҳи ъзу ҷл , сами аҳзраҳи кули арақи ?лаи фӣ эй сувараи мо шоءи ркбаҳ » ,у қил : хлқнокми нтФоу ълқоу мзғо , сами сўрнокми болўҷўаҳу алъиўну алоъзоء .

قومی گفتند: وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ با آدم شود، ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ با فرزندان. یعنی: خلقنا اباکم ثم صورناکم فی ظهره، و فی ذلک ما روی: ان النبی (ص) قال: «خلق اللَّه آدم، ثم مسح ظهره بیمینه، فاستخرج منه ذریة» و ذکر الحدیث. این آفرینش اول است که فرزندان آدم را نگاشتند، و ایشان را از صلب وی بیرون آوردند، و برو عرض کردند. میان ابی کعب و عبد اللَّه عباس در آن خلاف است. عبد اللَّه عباس گفت: نطف بودند، ابی کعب گفت: ارواح بودند. قومی گفتند: خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ هر دو با فرزندان شود، یعنی: خلقناکم فی اصلاب الآباء، ثم صورناکم فی بطون الامهات، و فی ذلک ما روی: ان النبی (ص) قال: «اذا اراد اللَّه خلق عبد، فجامع الرجل المرأة طار ماؤه فی کل عرق و عضو، فاذا کان یوم السابع جمعه اللَّه عز و جل، ثم احضره کل عرق له فی ایّ صورة ما شاء رکبه»، و قیل: خلقناکم نطفا و علقا و مضغا، ثم صوّرناکم بالوجوه و العیون و الاعضاء.

Ва фии злки мо рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : « ани халқи аҳдкми иҷмъи фии батни ИМАи арбаъӣни лайла , сами икўни ълқаҳ мисли злк , сами икўни мзғаҳ мисли злк , сами ибъси аллоҳи ъзу ҷли илайҳи маликои бأрбъи калимот , Фиқўл : актби аҷалау ризқа . Ва шқӣ ӯ Саид » ,у фии баъзи алосор : « ани аллоҳи ъзу ҷли халқи аларзу алсмоءу алҷомдоти азҳорои лқдртаҳ ,у халқи алмлоӣкаҳу алшётину алҷни азҳорои лслтонаҳу ҳайбата ,у халқ банӣ одами азҳорои лмғФртаҳу раҳмата . »

و فی ذلک ما روی ان النبی (ص) قال: «ان خلق احدکم یجمع فی بطن امه اربعین لیلة، ثم یکون علقة مثل ذلک، ثم یکون مضغة مثل ذلک، ثم یبعث اللَّه عز و جل الیه ملکا بأربع کلمات، فیقول: اکتب اجله و رزقه. و شقیّ او سعید»، و فی بعض الآثار: «ان اللَّه عز و جل خلق الارض و السماء و الجامدات اظهارا لقدرته، و خلق الملائکة و الشیاطین و الجن اظهارا لسلطانه و هیبته، و خلق بنی آدم اظهارا لمغفرته و رحمته.»

Сами қлнои ллмлоӣкаҳ бар қавли аввал « сам » бмўқъи хеши афтода ,у сухан бар як назм ростаст бтртиби хеш , ки халқу тасвиру хитоб ҳар се бо одам шавад . Аввали халқи вай буд аз гул , пас тасвир , пас хитоб , ва агар халқу тасвир бо фарзандон шавад пас « сам » маънӣ онаст ки : сами ахбркми анои қлнои ллмлоӣкаҳи асҷдўои лодми Фсҷдўои إлои إблиси лами икни ман алсоҷдини лодми маъаи алмлоӣкаҳ ,у фии илми аллоҳ . Ва дар баъзе тафсир овардаанд ки раби алъзаҳи ду бори Фриштгонро суҷуд фармуд : одамро як бори он гуҳ ки хилқати вай тамом гашта буд ,у злки қавла : Фإзои сўитаҳу нафхати фӣаи ман рӯҳии Фқъўои ?лаи соҷдин , ва як бори он гуҳ ки гуфт : أнбӣўнии бأсмоءи ҳؤлоءи إни кантами содиқин . Ва ин қавл бар хилофи иҷмоъ муфассиронаст . Қавмӣ гуфтанд : бист ваанд Фриштаҳ буданд ки эшонро суҷуд фармуданд . Қавмӣ гуфтанд : Фриштгони заминро фармуданд ,у қавл дуруст онаст ки ҳама Фриштгон буданд , ки раб алъзаҳ гуфт : Фсҷди алмлоӣкаҳи каллаами أҷмъўн , ва ин ниҳоят тўкидаст . Каллаам далеласт ки ҳама суҷуд карданд на баъзе ,у аҷмъўни далели суръат тоъатаст яъне ки ҳама баҳам буданд дар як вақт на дар авқоти мухталифа ,у тамомии шарҳи ин қисса дар сӯра албқраҳ рафт .

ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ بر قول اوّل «ثم» بموقع خویش افتاده، و سخن بر یک نظم راست است بترتیب خویش، که خلق و تصویر و خطاب هر سه با آدم شود. اول خلق وی بود از گل، پس تصویر، پس خطاب، و اگر خلق و تصویر با فرزندان شود پس «ثم» معنی آنست که: ثمّ اخبرکم انّا قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ لآدم مع الملائکة، و فی علم اللَّه. و در بعضی تفسیر آورده‌اند که رب العزة دو بار فریشتگان را سجود فرمود: آدم را یک بار آن گه که خلقت وی تمام گشته بود، و ذلک قوله: فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ، و یک بار آن گه که گفت: أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ. و این قول بر خلاف اجماع مفسران است. قومی گفتند: بیست و اند فریشته بودند که ایشان را سجود فرمودند. قومی گفتند: فریشتگان زمین را فرمودند، و قول درست آنست که همه فریشتگان بودند، که رب العزّة گفت: فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ، و این نهایت توکید است. کلهم دلیل است که همه سجود کردند نه بعضی، و اجمعون دلیل سرعت طاعت است یعنی که همه بهم بودند در یک وقت نه در اوقات مختلفه، و تمامی شرح این قصه در سورة البقرة رفت.

Қоли мо мнъки أлои тсҷди إзи أмртки ин саволи тавбих ва тъниФаст , ва « ло » зиёдааст , яъне : мо мнъки ани тсҷди ази أмртк ? ин далеласт ки алии алонФрод ӯро суҷуд фармуданд , пас бо Фриштгон дар хитоб шуд ,у раб Алъоламин донист ки чаҳ чиз ӯро боздошт аз суҷуд , локини хост ки вайро дарин савол тавбих кунад , ва то ончӣ дар дил дорад бзбон бигӯед , ва бо халқи намояд , ки вай муонидаст , то ин маънӣ мавъизатӣ бошад фарзанди одамро , ва заҷрӣ бошад эшонро аз нофармонӣ .

قالَ ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ این سؤال توبیخ و تعنیف است، و «لا» زیادة است، یعنی: ما منعک ان تسجد اذ أمرتک؟ این دلیل است که علی الانفراد او را سجود فرمودند، پس با فریشتگان در خطاب شد، و رب العالمین دانست که چه چیز او را بازداشت از سجود، لکن خواست که وی را درین سؤال توبیخ کند، و تا آنچه در دل دارد بزبان بگوید، و با خلق نماید، که وی معاند است، تا این معنی موعظتی باشد فرزند آدم را، و زجری باشد ایشان را از نافرمانی.

Қоли أно хайр манеҳ яъне мнънии ман алсҷўди ?лаи анӣ хайр манеҳ , ази канти нориёу кони тинё ,у алнори тғлби алтин . Қоли ибни аббос : аввали ман қоси Иблис , Фأхтأи алқёс , Фмни қоси аддӣни бшии ءи ман раъйаи қарнаи аллоҳи маъаи Иблис ,у қоли ибни сайрин : аввали ман қоси Иблис , ва мо абдати алшмсу алқмри алои болмқоиис . Иблис қиёс кард , ва дар қиёс хато кард гуфт : ман аз оташам ,у одам аз гул ,у оташ ба аз гул , пас ман баам аз одам . Қиёс кард ва дар қиёс хато кард , ки баъзе ҷавоҳир бар баъзе тафзили ниҳод , бе онкии вайро дар он илмӣ буд . Ҷавҳар оташ бипасандед ,у ҷавҳари гули бнкўҳид , ва надонист ки ин ду ҷавҳари ду халқанд аз халқи худо , ки манофеи ибодро офарӣдаанд , ва аз онҷо ки ҷавҳарятаст ҳама яксонанд агар ихтилофӣаст дар эъроз ва авсофаст , ва агар ночораст тафзили баъзе бар баъзе , пас гул фазл дорад бар оташ . Аз вуҷӯҳи яке онкӣ дар ҷавҳари гул рзонтасту сукӯну виқору ҳаламу ҳаёу сабр , ва ин доъияи тавбау тавозуъ ва тазаррӯъасту мӯҷиби мағфират , ва дар ҷавҳар оташ хуфту тиш ва ҳадатасту иртифоъу изтироб , ва ин доъияи тамарруд ва истикборасту мӯҷиби лаънат . Дигар ваҷҳ онаст ки гули сабаб ҷамъаст ,у оташи сабаби тафреқ .

قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ یعنی منعنی من السجود له انی خیر منه، اذ کنت ناریا و کان طینیا، و النّار تغلب الطین. قال ابن عباس: اول من قاس ابلیس، فأخطأ القیاس، فمن قاس الدین بشی‌ء من رأیه قرنه اللَّه مع ابلیس، و قال ابن سیرین: اوّل من قاس ابلیس، و ما عبدت الشمس و القمر الا بالمقاییس. ابلیس قیاس کرد، و در قیاس خطا کرد گفت: من از آتشم، و آدم از گل، و آتش به از گل، پس من به‌ام از آدم. قیاس کرد و در قیاس خطا کرد، که بعضی جواهر بر بعضی تفضیل نهاد، بی‌آنکه وی را در آن علمی بود. جوهر آتش بپسندید، و جوهر گل بنکوهید، و ندانست که این دو جوهر دو خلق‌اند از خلق خدا، که منافع عباد را آفریده‌اند، و از آنجا که جوهریت است همه یکسان‌اند اگر اختلافیست در اعراض و اوصاف است، و اگر ناچار است تفضیل بعضی بر بعضی، پس گل فضل دارد بر آتش. از وجوه یکی آنکه در جوهر گل رزانت است و سکون و وقار و حلم و حیا و صبر، و این داعیه توبه و تواضع و تضرع است و موجب مغفرت، و در جوهر آتش خفّت و طیش و حدّت است و ارتفاع و اضطراب، و این داعیه تمرد و استکبار است و موجب لعنت. دیگر وجه آنست که گل سبب جمع است، و آتش سبب تفریق.

Сеюм : оташи сабаб азобаст ,у гули сабаб азоб нест . Чаҳоруми хабар нотиқаст ки : туроби алҷнаҳи машки азФр , ва дар ҳеҷ хабар наомад ки дар биҳишт оташаст , ё дар оташ хокаст . Чун дуруст шуд ки оташро бар гул фазласт ,у тафзили ҷавоҳири баъзе бар баъзе ваҷҳ нест , маълуми гашт ки қиёси Иблиси хато буду айни маъсияту мӯҷиби лаънат , аммо қиёси саҳеҳ раво бошаду айни тоъат буд , чунон ки иброҳӣм ( ъ ) кард : чун ғуруби кавокибу шамс ва қамар дид далел гирифт бар ҳудуси он , ва донист ки онро муҳаддисӣ ва мудаббирӣаст . Аз он баргашт , ва рӯй дар талаби ҳақи ниҳод , гуфт : إнии ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмоўоту алأрзи ҳниФои алоиаҳ . Лои ҷурми раби алъзаҳ ӯро аз он боз назд , ва аз ваии тоъати шимурд . Ва гуфтаанд : ҷавоби ин сухан ки Иблис гуфт : أно хайр манеҳ хлқтнии ман нору хилқатаи ман тин онаст ки ӣнҷо гуфт : иқўли алкоФр ё литнии канти тробо

سوم: آتش سبب عذاب است، و گل سبب عذاب نیست. چهارم خبر ناطق است که: تراب الجنة مشک اذفر، و در هیچ خبر نیامد که در بهشت آتش است، یا در آتش خاک است. چون درست شد که آتش را بر گل فضل است، و تفضیل جواهر بعضی بر بعضی وجه نیست، معلوم گشت که قیاس ابلیس خطا بود و عین معصیت و موجب لعنت، اما قیاس صحیح روا باشد و عین طاعت بود، چنان که ابراهیم (ع) کرد: چون غروب کواکب و شمس و قمر دید دلیل گرفت بر حدوث آن، و دانست که آن را محدثی و مدبری است. از آن برگشت، و روی در طلب حق نهاد، گفت: إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً الایة. لا جرم رب العزة او را از آن باز نزد، و از وی طاعت شمرد. و گفته‌اند: جواب این سخن که ابلیس گفت: أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ آنست که اینجا گفت: یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنِی کُنْتُ تُراباً

. Фардо ки каромати одам ошкоро гардад Иблис гуяд : кошкӣ ман аз он хок будамӣ ки одамро аз он офарӣдаанд .

. فردا که کرامت آدم آشکارا گردد ابلیس گوید: کاشکی من از آن خاک بودمی که آدم را از آن آفریده‌اند.

Қоли Фоҳбти минҳо яъне ман алҷнаҳ . Ва қил : ман алсмоء . Фмои икўни лаки أни тткбри фӣҳо яъне фии алҷнаҳ . Маънӣ онаст ки аз биҳишти беруни шӯ , ва аз осмони бзири шӯ . Он кас ки бартарӣ ҷӯяду фармонро мухолиф буд , вайро нарасад ва насазад ки дар биҳишт нишинад , ё дар осмон . Ва алФрқи байни алнзўлу алҳбўти ани алнзўли иқтзии анаи манзалаи баъди манзала ,у лӣси кзлки алҳбўт , лонаи колонҳдори фии алмрўри илои ҷҳаҳи алсФли дафъаи воҳида , ва гуфтаанд : « минҳо » ва « фӣҳо » ҳар ду бо замин шавад , эй : Фоҳбти ман аларзи илои ҷзоӣри албҳўр , Фмои икўни лаки ани тткбри фии аларзи алии одаму валада ! мегуяд : туро нарасад ки дар замин такаббур кунӣ ,у бартарии ҷӯӣ бар одаму фарзандон . Акнӯн ватани Иблис дар ҷзоӣраст ,у арш ӯ бар баҳраст ,у султону азимат ӯ онҷо равонаст . Каси вайро дар замин набинад магар басӯрат перии шикаста , бар ваии ҷомае куҳна , бар ҳайати дуздони тарсону ларзон . Ва қил : Фоҳбти минҳо яъне ман алмртбаҳи алтии анати фӣҳо , Фмои икўни лаки أни тткбри фӣҳо эй ттрФъу тмтнъи ъмои амрат ба . Фохрҷи إнки ман алсоғрини алأзлоءи бтрки алтоъаҳ .

قالَ فَاهْبِطْ مِنْها یعنی من الجنة. و قیل: من السماء. فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها یعنی فی الجنة. معنی آنست که از بهشت بیرون شو، و از آسمان بزیر شو. آن کس که برتری جوید و فرمان را مخالف بود، وی را نرسد و نسزد که در بهشت نشیند، یا در آسمان. و الفرق بین النزول و الهبوط ان النزول یقتضی انه منزلة بعد منزلة، و لیس کذلک الهبوط، لانه کالانحدار فی المرور الی جهة السفل دفعة واحدة، و گفته‌اند: «منها» و «فیها» هر دو با زمین شود، ای: فاهبط من الارض الی جزائر البحور، فما یکون لک ان تتکبّر فی الارض علی آدم و ولده! میگوید: ترا نرسد که در زمین تکبر کنی، و برتری جویی بر آدم و فرزندان. اکنون وطن ابلیس در جزائر است، و عرش او بر بحر است، و سلطان و عظمت او آنجا روان است. کس وی را در زمین نبیند مگر بصورت پیری شکسته، بر وی جامه‌ای کهنه، بر هیئت دزدان ترسان و لرزان. و قیل: فَاهْبِطْ مِنْها یعنی من المرتبة التی انت فیها، فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها ای تترفع و تمتنع عمّا امرت به. فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ الأذلاء بترک الطاعة.

Қоли أнзрнии Иблис то бурузи қиёмати замони хост , ва дарин замон хостани муроди ваии он буд то марг начишад , гуфт : أнзрнӣ эй : амҳлнӣ , إлии явми ибъсўни ман қбўрҳм ,у ҳўи алнФхаҳ алохраҳ ъанд қиёми алсоъаҳ . Раб алъзаҳ гуфт : إнки ман алмнзрини рӯ ки туро замон додам . Қавмӣ гуфтанд : ин анзор то бнФхаҳ аввалӣаст . Қавмӣ гуфтанд : то бурузи қиёмат . Ва дуруст онаст ки вақти он муайян нест , ки раби алъзаҳи бҷўоб вай нагуфт : анки ман алмнзрини илои явми ибъсўн ,у лои илои явми алқёмаҳ ,у онҷо ки гуфт : إлии явми алўқти алмълўм дар он таъйин вақт нест , ва ин таъйин дар ҳақи ҳеҷ каси муқтазӣ ҳикмат нест , ки ҳар ки донад ки то кӣ мизед , нафаси худ фарои паии муродоту шаҳавоту иртикоб мҳзўрот дорад ,у тавбау узр хостан ҳамеша дар таъхир май наад , то бони вақти муайян наздик гардад , он гуҳ тавба кунад , пас дар таъйини вақти марг ағроءаст бар маосӣу далерӣ , ва ин дар дайн раво нест ,у бҳкмт рост нест .

قالَ أَنْظِرْنِی ابلیس تا بروز قیامت زمان خواست، و درین زمان خواستن مراد وی آن بود تا مرگ نچشد، گفت: أنظرنی ای: امهلنی، إِلی‌ یَوْمِ یُبْعَثُونَ من قبورهم، و هو النفخة الآخرة عند قیام الساعة. رب العزة گفت: إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ رو که ترا زمان دادم. قومی گفتند: این انظار تا بنفخه اولی است. قومی گفتند: تا بروز قیامت. و درست آنست که وقت آن معین نیست، که رب العزّة بجواب وی نگفت: انک من المنظرین الی یوم یبعثون، و لا الی یوم القیامة، و آنجا که گفت: إِلی‌ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ در آن تعیین وقت نیست، و این تعیین در حق هیچ کس مقتضی حکمت نیست، که هر که داند که تا کی میزید، نفس خود فرا پی مرادات و شهوات و ارتکاب محظورات دارد، و توبه و عذر خواستن همیشه در تأخیر می‌نهد، تا بآن وقت معیّن نزدیک گردد، آن گه توبه کند، پس در تعیین وقت مرگ اغراء است بر معاصی و دلیری، و این در دین روا نیست، و بحکمت راست نیست.

Қоли Фбмои أғўитнӣ эй Фбмои азллтнӣу лънтнӣу хибтнӣу أҳлктнӣ . Гуфтаанд : ин « мо » масдарӣаст , яъне боғўоӣк Аёӣ лأқъдни ?лаами сротки алмстқим , эй атрсди ?лаами Фأсдҳми ани сулӯки алсроти алмстқим ,у ҳўи аддӣни алқим ,у қил : ҳўи тариқи алҷнаҳ ,у қил : тариқи Макка .

قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنِی ای فبما اضللتنی و لعنتنی و خیّبتنی و أهلکتنی. گفته‌اند: این «ما» مصدری است، یعنی باغوائک ایای لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ، ای اترصد لهم فأصدهم عن سلوک الصراط المستقیم، و هو الدین القیم، و قیل: هو طریق الجنة، و قیل: طریق مکّة.

Қол алнабӣ ( с ) : « ани алшитони қъди лобни одами бтрқаҳ , Фқъди ?лаи бтриқи алислом , Фқоли أи тслму тзри динку дайни обоӣк ? ! Фъсоаҳ , Фأслм . Сами қъди ?лаи бтриқи алҳҷраҳ , Фқол : أи тҳоҷру тзри أрзку дёрк ? Фъсоаҳ ,у ҳоҷар . Сами қъди ?лаи бтриқи алҷҳод ,у ҳўи ҷаҳди алнФсу алмол , қол : тқотли Фтқтл , Фтнкҳи алмрأаҳ ,у иқсми алмол ? ! Фъсоаҳ , Фҷоҳд .

قال النبی (ص): «انّ الشیطان قعد لابن آدم بطرقه، فقعد له بطریق الاسلام، فقال أ تسلم و تذر دینک و دین آبائک؟! فعصاه، فأسلم. ثم قعد له بطریق الهجرة، فقال: أ تهاجر و تذر أرضک و دیارک؟ فعصاه، و هاجر. ثم قعد له بطریق الجهاد، و هو جهد النفس و المال، قال: تقاتل فتقتل، فتنکح المرأة، و یقسم المال؟! فعصاه، فجاهد.

Яке аз уламои дайну асҳоби ҳадис дар масҷид ҳаром нишаста буд номи ваии тоўс .

یکی از علماء دین و اصحاب حدیث در مسجد حرام نشسته بود نام وی طاوس.

Фақиҳӣ қадре дар пеш вай шуд . Тоўс бичишам инкор дар вай нигараст , ва ӯро аз масҷид берун кард . Яке гуфт тоўсро ки : ин мардӣ фақиҳаст , бар вай меистихфоф кунӣ ? ! тоўс гуфт : Иблис уфуқа манеҳ , иқўли Иблис : раби бмои أғўитнӣ ,у ҳозои иқўл : анои ағўити нафасӣ , яъне ки Иблиси ағўоءу азлол аз ҳақ дид , ва қадре аз худ мебинад , пас Иблиси азуи фақиҳтар буд .

فقیهی قدری در پیش وی شد. طاوس بچشم انکار در وی نگرست، و او را از مسجد بیرون کرد. یکی گفت طاوس را که: این مردی فقیه است، بر وی می‌استخفاف کنی؟! طاوس گفت: ابلیس افقه منه، یقول ابلیس: رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی، و هذا یقول: انا اغویت نفسی، یعنی که ابلیس اغواء و اضلال از حق دید، و قدری از خود می‌بیند، پس ابلیس ازو فقیه‌تر بود.

Сами лотинҳми он гуҳ дар оем бар эшон ман байни أидиҳм аз пеши эшон , яъне аз сӯии дунёии эшон бأмли дарози намӯдан , ва ман хлФҳм ва аз сӯии охирати эшон бФромўш кардан он бар эшон ,у ани أимонҳм ва аз сӯии дайни эшон , чунон ки онҷо гуфт : إнкми кантами тأтўннои ани алимин эй ман қабл аддӣн ,у ани шмоӣлҳми ман қабл днёҳму амониҳм ,у иқоли ман байни аидиҳми ман қабл алохраҳ , Фأзини ?лаами алткзиби болбъсу болҷнаҳу алнор , ва ман хлФҳм , яъне ман қабл алднёи Фأзинҳои фии аъинҳм , Фأрғбҳми фӣҳо , Флои иътўни фӣҳо ҳқо ,у ани аимонҳм , яъне ман қабл динҳм , ?фони конўои алии ҳудои шбҳтаҳи алайҳим , ҳатто ишкўои фӣа ,у ани конўои алии залолаи зинатҳо ?лаам ,у ани шмоӣлҳм , яъне ман қабл алшҳўоту аллзоти ман алмъосӣу أштҳиҳои илайҳам ,у иқол : ман байни аидиҳми мкобраҳ , ва ман хлФҳми мхотлаҳ ,у ани аимонҳми ман тариқи алҳдӣ ,у ани шмоӣлҳми алоҳтҷоҷи бҳҷҷи алмзлин .

ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ آن گه در آیم بر ایشان مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ از پیش ایشان، یعنی از سوی دنیای ایشان بأمل دراز نمودن، وَ مِنْ خَلْفِهِمْ و از سوی آخرت ایشان بفراموش کردن آن بر ایشان، وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ و از سوی دین ایشان، چنان که آنجا گفت: إِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمِینِ ای من قبل الدین، وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ من قبل دنیاهم و امانیهم، و یقال من بین ایدیهم من قبل الآخرة، فأزین لهم التکذیب بالبعث و بالجنة و النار، و من خلفهم، یعنی من قبل الدنیا فأزینها فی اعینهم، فأرغّبهم فیها، فلا یعطون فیها حقا، و عن ایمانهم، یعنی من قبل دینهم، فان کانوا علی هدی شبهته علیهم، حتی یشکّوا فیه، و ان کانوا علی ضلالة زیّنتها لهم، و عن شمائلهم، یعنی من قبل الشهوات و اللذات من المعاصی و أشتهیها الیهم، و یقال: من بین ایدیهم مکابرة، و من خلفهم مخاتلة، و عن ایمانهم من طریق الهدی، و عن شمائلهم الاحتجاج بحجج المضلین.

Қоли ибни аббос :у лами иқли ман Фўқҳм , лони раҳмаи аллоҳи таназзули алайҳими ман Фўқҳм ,у лами иқли ман тҳтҳм , лон алإтён манеҳ мувҳиш . Ва қоли фии алоўлиин « ман » лобтдоءи алғоиаҳ ,у фии алохриин « ан » , лон « ан » идли алии алонҳроФ . Ва лои тҷди أксрҳми шокирин муваҳҳидин мутӣъин . Қоли алҳсн : лмои ағўии одам ( ъ ) илми أни зритаҳ азъФ манеҳ , Фқоли аллоҳ :у лақади сидқи алайҳими إблиси занна .

قال ابن عباس: و لم یقل من فوقهم، لان رحمة اللَّه تنزل علیهم من فوقهم، و لم یقل من تحتهم، لان الإتیان منه موحش. و قال فی الاولیین «من» لابتداء الغایة، و فی الآخریین «عن»، لان «عن» یدل علی الانحراف. وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ موحدین مطیعین. قال الحسن: لما اغوی آدم (ع) علم أن ذریته اضعف منه، فقال اللَّه: وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ.

Қоли ахрҷ эй қоли аллоҳи лоблиси ахрҷи минҳо . Ин амр иҳонатаст на амри таклиф , ва агар на амри иҳонат будӣ имтиноъ намӯдӣ , чунон ки дар асҷдўо лодм кард . Қоли ахрҷи минҳо эй ман алҷнаҳ , мзؤмо эй мзмўмои мъибои бأблғи алзму алъиб . Алзому алзиму алзм , алъиб .

قالَ اخْرُجْ ای قال اللَّه لابلیس اخرج منها. این امر اهانت است نه امر تکلیف، و اگر نه امر اهانت بودی امتناع نمودی، چنان که در اسْجُدُوا لِآدَمَ کرد. قالَ اخْرُجْ مِنْها ای من الجنة، مَذْؤُماً ای مذموما معیبا بأبلغ الذم و العیب. الذام و الذیم و الذم، العیب.

Мдҳўро эй мтрўдои мбъдои ман раҳмаи аллоҳ ,у қил : мтрўдои ман алсмоء . Лмн тбък манеҳам ин лоам эдар лоам қисмаст ,у лأмлأни ин лоами ҷавоб қисмаст , эй лмн тбък манеҳам алии динки ман авлоди одами лأмлأни ҷаҳаннами мнкми أҷмъин яъне ман алкоФрину қрноӣҳми ман алшётин .

مَدْحُوراً ای مطرودا مبعّدا من رحمة اللَّه، و قیل: مطرودا من السماء. لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ این لام ایدر لام قسم است، و لَأَمْلَأَنَّ این لام جواب قسم است، ای لمن تبعک منهم علی دینک من اولاد آدم لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ یعنی من الکافرین و قرنائهم من الشیاطین.

Крри алхурӯҷи фии ҳзаҳи алоёти слоси марот , лони алаввали хурӯҷи мутлақ ,у ассонии хурӯҷи бсФаҳи сғору зл ,у алсолси бсФаҳи тарду зми шадид . Қоли Саиди бен алмсиб : Иблиси абӯи алшётин , ва ҳам зукуру анос , итўолдўну лои имўтўн ,у алҷони абӯи алҷн , ва ҳам зукуру анос , итўолдўну имўтўн ,у алмлоӣкаҳи лисўои бзкўру лои анос ,у лои итўолдўну лои имўтўн .

کرر الخروج فی هذه الآیات ثلاث مرات، لان الاول خروج مطلق، و الثانی خروج بصفة صغار و ذل، و الثالث بصفة طرد و ذم شدید. قال سعید بن المسیب: ابلیس ابو الشیاطین، و هم ذکور و اناث، یتوالدون و لا یموتون، و الجانّ ابو الجن، و هم ذکور و اناث، یتوالدون و یموتون، و الملائکة لیسوا بذکور و لا اناث، و لا یتوالدون و لا یموتون.