Қавлаи таъолӣ :у إзи أхзи рбки ҳзаҳи қиссаи алқзиаҳ ,у иштмли алайҳои ахбори сҳоҳу осори ҳисон , Фнбдأи баҳо ва нақавл : рӯй мусаллами бен ясор : ани умри бен улхитоби сӣли ани ҳзаҳи алоиаҳ : Фқоли умр : самъати расӯли аллоҳ ( с ) исأли анҳо , Фқоли слии аллоҳи алайҳу силам : « ани аллоҳи халқи одами сами масҳи зуҳраи биминаҳ , Фостхрҷ манеҳ зуррия , Фқол : хилқати ҳؤлоءи ллҷнаҳ ,у баъамали аҳли алҷнаҳи иъмлўн , сами масҳи зуҳра Фостхрҷ манеҳ зуррия , Фқол : хилқати ҳؤлоءи ллнору баъамали аҳли алнори иъмлўн » . Фқоли раҷул : ё расӯли аллоҳ ! ФФими алъамал ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани аллоҳи азои халқи алъбди ллҷнаҳи астъмлаҳи баъамали аҳли алҷнаҳ ҳатто имўти алии амали ман аъмоли аҳли алҷнаҳ , Фидхлаҳи болҷнаҳ ,у азои халқи алъбди ллнори астъмлаҳи баъамали аҳли алнор ҳатто имўти илои амали ман аъмоли аҳли алнори Фидхлаҳ ба алнор » .

قوله تعالی: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ هذه قصة القضیة، و یشتمل علیها اخبار صحاح و آثار حسان، فنبدأ بها و نقول: روی مسلم بن یسار: ان عمر بن الخطاب سئل عن هذه الایة: فقال عمر: سمعت رسول اللَّه (ص) یسأل عنها، فقال صلّی اللَّه علیه و سلم: «ان اللَّه خلق آدم ثمّ مسح ظهره بیمینه، فاستخرج منه ذرّیّة، فقال: خلقت هؤلاء للجنة، و بعمل اهل الجنة یعملون، ثمّ مسح ظهره فاستخرج منه ذرّیّة، فقال: خلقت هؤلاء للنار و بعمل اهل النّار یعملون». فقال رجل: یا رسول اللَّه! ففیم العمل؟ فقال رسول اللَّه (ص): «ان اللَّه اذا خلق العبد للجنّة استعمله بعمل اهل الجنّة حتی یموت علی عمل من اعمال اهل الجنّة، فیدخله بالجنّة، و اذا خلق العبد للنّار استعمله بعمل اهل النّار حتی یموت الی عمل من اعمال اهل النار فیدخله به النّار».

Ва ани Њишоми бен ҳаким : ани рҷлои ?утӣ алнабӣ ( с ) Фқол : أи ибтдأ алоъмолам қади қзии алқзоء ? Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани аллоҳи ахзи зуррияи одами ман зҳўрҳми сами ашҳдҳми алии анФсҳми сами аФози баҳами фии кФиаҳ , Фқол : ҳؤлоءи фии алҷнаҳу ҳؤлоءи фии алнор , Фأҳли алҷнаҳи мисрўни лъмли аҳли алҷнаҳ ,у аҳли алнори мисрўни лъмли аҳли алнор » .

و عن هشام بن حکیم: انّ رجلا اتی النّبیّ (ص) فقال: أ یبتدأ الاعمال ام قد قضی القضاء؟ فقال رسول اللَّه (ص): «انّ اللَّه اخذ ذریة آدم من ظهورهم ثمّ اشهدهم علی انفسهم ثمّ افاض بهم فی کفیّه، فقال: هؤلاء فی الجنّة و هؤلاء فی النّار، فأهل الجنّة میسّرون لعمل اهل الجنّة، و اهل النّار میسّرون لعمل اهل النّار».

Ва ани абии эмомаи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лмои халқи аллоҳи алхлқу қзии алқзиаҳи ахзи аҳли алимини биминаҳ ,у аҳли алшмоли бшмолаҳ , Фқол : ё асҳоби алимин ! қолўо : лаббайку съдик . Қол : أи лсти брбкм ? қолўои балӣ . Қол : ё асҳоби алшмол ! қолўо : лаббайку съдик . Қол : аласти брбкм ? қолўои балӣ .

و عن ابی امامة قال: قال رسول اللَّه (ص): «لمّا خلق اللَّه الخلق و قضی القضیة اخذ اهل الیمین بیمینه، و اهل الشمال بشماله، فقال: یا اصحاب الیمین! قالوا: لبیک و سعدیک. قال: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ قالُوا بَلی‌. قال: یا اصحاب الشمال! قالوا: لبیک و سعدیک. قال: الست بربّکم؟ قالوا بلی.

Сами хилти бинҳм , Фқоли қоил : ё раб ! лами хилтати бинҳм ? қол : ?лаами аъмоли ман дуни злки ҳам лҳои ъомлўн , ани иқўлўои явми алқимаҳи анои кнои ани ҳозои ғофилин , сами радаами фии сулби одам » .

ثمّ خلط بینهم، فقال قائل: یا ربّ! لم خلطت بینهم؟ قال: لهم اعمال من دون ذلک هم لها عاملون، ان یقولوا یوم القیمة انّا کنّا عن هذا غافلین، ثمّ ردّهم فی صلب آدم».

Ва рӯй أни аллоҳи ъзу ҷли лмои Фрғи ман халқи одами масҳи китфаи алимнӣ , Фостхрҷи минҳои кули нсмаҳи тайиба , сами масҳи китфаи алисрии Фостхрҷи минҳои кули нсмаҳи хабиса . Сами ҷумъаами фии қбзтиаҳ , сами қоли лодм : ахтари ?итҳо шӣт . Фқоли одам : ахтарати ямини рабии иминои муборака , ФФтҳҳои ?ла , Фързҳми алайҳ ,у смоҳми ?лау алии алонбёءи ман валадаи нўрҳм , сами фатҳи ядаи алأхрии Фързҳми алайҳу смоҳми ?ла . Сами қоли лмни фии ямина : ҳؤлоءи ллҷнаҳу лои аболӣ ,у қоли лмни фии ядаи алأхрӣ : ҳؤлоءи ллнору лои аболӣ , сами хилти бъзҳми ббъз , сам ахз манеҳам алмисоқ ,у أшҳди бъзҳми алии баъз , сами радаами фии сулба .

و روی أنّ اللَّه عزّ و جلّ لمّا فرغ من خلق آدم مسح کتفه الیمنی، فاستخرج منها کلّ نسمة طیّبة، ثمّ مسح کتفه الیسری فاستخرج منها کل نسمة خبیثة. ثم جمعهم فی قبضتیه، ثمّ قال لآدم: اختر ایتها شئت. فقال آدم: اخترت یمین ربّی یمینا مبارکة، ففتحها له، فعرضهم علیه، و سمّاهم له و علی الانبیاء من ولده نورهم، ثم فتح یده الأخری فعرضهم علیه و سمّاهم له. ثم قال لمن فی یمینه: هؤلاء للجنّة و لا ابالی، و قال لمن فی یده الأخری: هؤلاء للنّار و لا ابالی، ثم خلط بعضهم ببعض، ثم اخذ منهم المیثاق، و أشهد بعضهم علی بعض، ثم ردّهم فی صلبه.

Ва ани абии солеҳи ани абии ҳрираҳ , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « лмои халқи аллоҳи одами масҳи зуҳраи Фсқти ман зуҳраи кули нсмаҳи ҳўи холиқҳо ман зритаҳи илои явми алқёмаҳ ,у ҷаъли байни Айнии кули инсону Байзои ман нур , сами арзаами алии одам , Фқол : ё раб ! ман ҳؤлоء ? қол : ҳؤлоءи зритк . Фрأӣ рҷло манеҳам иъҷбаҳу бизи мо байни Айнӣа . Фқол ё раб ! ман ҳозо ? қол : ҳозои раҷули ман охири аломми ман зритки иқоли ?лаи Довӯд . Қол : эй раб ! кам ҷаълати умра ? қол : сетин сана . Қол : эй раб ! зада ман умрии арбаъӣни сана . Флмои анқзии умри одам , ҷоءи малики аламут , Фқол : أу лами ибқи ман умрии арбъўни сана ? қол : أу лами тътҳои абнки Довӯд ? Фҷҳд , Фҷҳдти зритаҳ , фансии фансяти зритаҳ ,у хтأи Фхтӣти зритаҳ » . Ва фии рўоиаҳи ахрӣ : Фрҷъи малики аламути илои раба , Фқол : ани одами идъии ман умраи арбаъӣни сана . Қол : ахбри одами анаи ҷаълҳо лобнаҳи Довӯд ,у алоқломи рутабаи Фأсбтти лдоўд » .

و عن ابی صالح عن ابی هریرة، قال: قال رسول اللَّه (ص): «لمّا خلق اللَّه آدم مسح ظهره فسقط من ظهره کل نسمة هو خالقها من ذریته الی یوم القیامة، و جعل بین عینی کل انسان و بیضا من نور، ثم عرضهم علی آدم، فقال: یا رب! من هؤلاء؟ قال: هؤلاء ذریتک. فرأی رجلا منهم یعجبه و بیض ما بین عینیه. فقال یا رب! من هذا؟ قال: هذا رجل من آخر الامم من ذریتک یقال له داود. قال: ای رب! کم جعلت عمره؟ قال: ستّین سنة. قال: ای رب! زده من عمری اربعین سنة. فلمّا انقضی عمر آدم، جاء ملک الموت، فقال: أ و لم یبق من عمری اربعون سنة؟ قال: أ و لم تعطها ابنک داود؟ فجحد، فجحدت ذریته، فنسی فنسیت ذریته، و خطأ فخطئت ذریته». و فی روایة اخری: فرجع ملک الموت الی ربّه، فقال: انّ آدم یدّعی من عمره اربعین سنة. قال: اخبر آدم انّه جعلها لابنه داود، و الاقلام رطبة فأثبتت لداود».

Ва ани абии бен каъби фии қавлаи таъолӣ :у إзи أхзи рбки алоиаҳ , қол : Фҷмъи ?лаи иўмӣзи ҷамеъи мо ҳўи коӣни илои явми алқёмаҳ , Фҷълҳми арўоҳо , сами сўрҳм , сами астнтқҳми Фтклмўо ,у калимаам қаблан ,у أхзи алайҳими алъҳду алмисоқ ,у أшҳдҳми алии анФсҳм : أи лсти брбкм ? қолўо : балӣ , шҳдно , أни тқўлўои явми алқёмаҳи إнои кнои ани ҳозои ғофилин . Қол : фонии ашҳади алайкуми алсмоўоти алсбъ ва аларзин алсбъ ,у أшҳди алайкуми обоؤкми одами أни тқўлўои явми алқёмаҳ : лам наилм бҳзо .

و عن ابی بن کعب فی قوله تعالی: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ الایة، قال: فجمع له یومئذ جمیع ما هو کائن الی یوم القیامة، فجعلهم ارواحا، ثم صوّرهم، ثم استنطقهم فتکلموا، و کلمهم قبلا، و أخذ علیهم العهد و المیثاق، و أشهدهم علی انفسهم: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ قالُوا: بَلی‌، شَهِدْنا، أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ. قال: فانّی اشهد علیکم السماوات السّبع و الارضین السبع، و أشهد علیکم آباؤکم آدم أن تقولوا یوم القیامة: لم نعلم بهذا.

Аълмўои анаи лои илоҳ ғайриӣ ,у أнои рбкми лои раби лакам ғайриӣ , Флои тшркўо бешиӣоу ании сأрсли аликми русулии изкрўнкми аҳдӣу мисоқӣ ,у أнзли алайкуми катбӣ , қолўо : нашаҳд анки рбноу алҳнои лои раби лнои ғайрик ,у лои илоҳи лнои ғайрик , Фأқрўои иўмӣзи тоӣъин ,у тоӣФаҳи алии ваҷҳи алтқиаҳ , Фأхзи бзлки мисоқҳм , сами кутуби оҷолҳму арзоқҳму мсоӣбҳм ,у рафъи алайҳими обоءҳми одам , Фнзри илайҳам , Фрأии Фиҳми алғнӣу алФқиру ҳасани алсўраҳу дуни злк . Қол : раб ? луи сӯяти байни ъбодк ! қол : ании аҳббти ани أшкр . Ва раъии Фиҳми алонбёء мисли алсрҷ , алайҳими алнўр ,у хсўои бмисоқи охири фии алрсолаҳу алнбўаҳ , Фҳўи алзии иқўл :у إзи أхзнои ман алнабӣин мисоқҳму мнк ва ман Нӯҳи алоиаҳ ,у ҳўи қавла : фитрати аллоҳи алтии Фитри анноси алайҳо ,у фии злки қол : ҳозои нзири ман алнзри алأўлӣ , қол : Флмои қррҳми бтўҳидаҳ ,у أшҳди бъзҳми алии баъз , иъодаами илои сулба , Флои тқўми алсоъаҳ ҳатто иўлди кули ман ахзи мисоқаи лои изоди Фиҳму ло инқс манеҳам , Фзлки қавла :у إзи أхзи рбки ман банӣ одам « аз » клмтӣаст дар гирифтани қиссае гузаштаро , ва онро гуҳи гуҳ дар мстқбл ниҳанд ва « азо » клмтӣаст дар гирифтани қиссае мстқблро , ва онро гоҳи гоҳ дар қисса мозӣ ниҳанд . أхзи рбки ман банӣ одами ман зҳўрҳми назми оят чунинаст :у ази أхзи рбки ман зуҳӯр банӣ одами зритҳм . Аҳли Маккау Кӯфа « зритҳм » хонанд . Боқӣ « зрётҳм » бҷмъ . Маънӣ онаст ки : ончӣ аз одами зод аз пушт вай гирифт ,у ончӣ аз фарзандон зоданд аз пуштҳои эшон гирифт , чунон ки хоҳанд зоди воҳдои баъди воҳид , алии мо икўни алайҳи илои явми алқёмаҳ . Азин ҷиҳат нагуфт : ман зуҳри одам , лонаами лами ихрҷўои каллаами ман зуҳри одам , бали бъзҳми ман баъз , алии мо итўолди алобоءи ман алأбноءи илои явми алқёмаҳ . Ва ин аҳд гирифтану паймони стдни пеш аз он буд ки одам дар биҳишт шуд , яъне миёни Маккау тоӣФи бқўли клбӣ . Ибн аббос гуфт : ббтни нӯъмон буд , воади илои ҷанби арафа . Қавмӣ гуфтанд : дар биҳишт буд . Садӣ гуфт : дар осмон буд аз биҳишти бдромдаҳ ва базмин норасида . Қавмӣ гуфтанд : ба дҳно буд заминӣаст дар ҳинд , онҷо ки одам аз осмон фурӯ омад , ва он фарзандон ки аз пуштҳои эшон берун омаданд бар мисол зр буданд , рӯй замин аз эшон пар , бар ҳайати мардону занон ва бар сӯрати эшон , ақлу фаҳму нутқ дар эшон офарӣда . Зҷоҷ гуфт : ҷаззи أни иҷъли субҳонаи лои мисоли алзри фаҳмои таъаққул ба амра , комаи қоли таъолӣ : қолати нмлаҳ ,у комаи қол :у схрнои маъаи Довӯди алҷболи исбҳну алтир ,у кули мавлуди иўлди алии алФтраҳ , эй : иўлду фии қалбаи тавҳиди аллоҳ ,у қил : конўои колзри ксраҳи лои сғро ,у конўои алии ашхосҳми алтии икўнўни алайҳо ,у алаввали асҳ , ази лои ннкри қадараи аллоҳи алии ани иҷъли алзри ъоқлои иФҳми улхитоб ,у исмъ ,у иҷиб . Пас раби Алъоламин бо эшон хитоб кард бевосита , гуфт : أи лсти брбкм ? ин аи лст тақрираст на истифҳом , ба иқрор оварданаст чунон ки ҷрир гуфт :

اعلموا انّه لا اله غیری، و أنا ربکم لا ربّ لکم غیری، فلا تشرکوا بی شیئا و انّی سأرسل الیکم رسلی یذکرونکم عهدی و میثاقی، و أنزل علیکم کتبی، قالوا: نشهد انک ربنا و الهنا لا ربّ لنا غیرک، و لا اله لنا غیرک، فأقروا یومئذ طائعین، و طائفة علی وجه التقیة، فأخذ بذلک میثاقهم، ثم کتب آجالهم و ارزاقهم و مصائبهم، و رفع علیهم آباءهم آدم، فنظر الیهم، فرأی فیهم الغنی و الفقیر و حسن الصورة و دون ذلک. قال: رب؟ لو سویت بین عبادک! قال: انی احببت ان أشکر. و رأی فیهم الانبیاء مثل السّرج، علیهم النور، و خصّوا بمیثاق آخر فی الرسالة و النبوة، فهو الذی یقول: وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ الایة، و هو قوله: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها، و فی ذلک قال: هذا نَذِیرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولی‌، قال: فلما قرّرهم بتوحیده، و أشهد بعضهم علی بعض، اعادهم الی صلبه، فلا تقوم الساعة حتی یولد کل من اخذ میثاقه لا یزاد فیهم و لا ینقص منهم، فذلک قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ «اذ» کلمتی است در گرفتن قصه‌ای گذشته را، و آن را گه گه در مستقبل نهند و «اذا» کلمتی است در گرفتن قصه‌ای مستقبل را، و آن را گاه گاه در قصه ماضی نهند. أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ نظم آیت چنین است: و اذ أخذ ربّک من ظهور بنی آدم ذریتهم. اهل مکه و کوفه «ذریّتهم» خوانند. باقی «ذرّیّاتهم» بجمع. معنی آنست که: آنچه از آدم زاد از پشت وی گرفت، و آنچه از فرزندان زادند از پشتهای ایشان گرفت، چنان که خواهند زاد واحدا بعد واحد، علی ما یکون علیه الی یوم القیامة. ازین جهت نگفت: من ظهر آدم، لانّهم لم یخرجوا کلهم من ظهر آدم، بل بعضهم من بعض، علی ما یتوالد الآباء من الأبناء الی یوم القیامة. و این عهد گرفتن و پیمان ستدن پیش از آن بود که آدم در بهشت شد، یعنی میان مکه و طائف بقول کلبی. ابن عباس گفت: ببطن نعمان بود، واد الی جنب عرفة. قومی گفتند: در بهشت بود. سدی گفت: در آسمان بود از بهشت بدرآمده و بزمین نارسیده. قومی گفتند: به دهنا بود زمینی است در هند، آنجا که آدم از آسمان فرو آمد، و آن فرزندان که از پشتهای ایشان بیرون آمدند بر مثال ذر بودند، روی زمین از ایشان پر، بر هیئت مردان و زنان و بر صورت ایشان، عقل و فهم و نطق در ایشان آفریده. زجاج گفت: جاز أن یجعل سبحانه لا مثال الذر فهما تعقل به امره، کما قال تعالی: قالَتْ نَمْلَةٌ، و کما قال: وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ، و کلّ مولود یولد علی الفطرة، ای: یولد و فی قلبه توحید اللَّه، و قیل: کانوا کالذّرّ کثرة لا صغرا، و کانوا علی اشخاصهم الّتی یکونون علیها، و الاوّل اصح، اذ لا ننکر قدرة اللَّه علی ان یجعل الذّرّ عاقلا یفهم الخطاب، و یسمع، و یجیب. پس رب العالمین با ایشان خطاب کرد بی‌واسطه، گفت: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ این ا لست تقریر است نه استفهام، به اقرار آوردن است چنان که جریر گفت:

Эшонро гуфт : наам ман худованди шумо ? ҳама посух доданд : балии анати рбно . Туе худованди мо . Ҳама иқрор доданд , аммо қавмии бтўъ аз миёни ҷон ,у қавмӣ бар тақия аз бен дандон , мؤмнонрои тақрир буд ,у бегонагонро таҳдид . Мؤмнонро гуфт блтФ : на ман худованди шмоом ?

ایشان را گفت: نه‌ام من خداوند شما؟ همه پاسخ دادند: بلی انت ربّنا. تویی خداوند ما. همه اقرار دادند، امّا قومی بطوع از میان جان، و قومی بر تقیه از بن دندان، مؤمنانرا تقریر بود، و بیگانگان را تهدید. مؤمنانرا گفت بلطف: نه من خداوند شماام؟

Ва бегонагонро гуфт бқҳр : ман худованд шумо нестам ? ҳама гуфтанд : балӣ ,у раби алъзаҳи ҷли ҷалола худ донист , ва дар илми қадими вай буд ки аз эшон кист ки тасдиқ кунад дар дунё , ва бар он аҳд ва иқрор бимонад , ва муъмин бошад ? ва кист ки онро такзиб кунад ва кофар гардад ?

و بیگانگان را گفت بقهر: من خداوند شما نیستم؟ همه گفتند: بلی، و ربّ العزة جلّ جلاله خود دانست، و در علم قدیم وی بود که از ایشان کیست که تصدیق کند در دنیا، و بر آن عهد و اقرار بماند، و مؤمن باشد؟ و کیست که آن را تکذیب کند و کافر گردد؟

Қолўои балии шҳдно раво бошад ки шҳдно бо балии пайваста буд ҳикоят аз одамиён ки эшон гуфтанд : балии шҳдно . Ореи худованди мое , гувоҳӣ бидодем , ва бар якдигари гувоҳ будем ,у тақдира :у أшҳдҳми алии анФсҳми аи лсти брбкми лӣлои иқўлўои явми алқёмаҳи анои кнои ани ҳозои ғофилин ? أўи тқўлўои إнмои أшрки обоؤно , ӯ иқўлўои أи Фтҳлкнои бмои феъли алмбтлўн ?

قالُوا بَلی‌ شَهِدْنا روا باشد که شهدنا با بلی پیوسته بود حکایت از آدمیان که ایشان گفتند: بَلی‌ شَهِدْنا. آری خداوند مایی، گواهی بدادیم، و بر یکدیگر گواه بودیم، و تقدیره: و أشهدهم علی انفسهم ا لست بربّکم لئلا یقولوا یوم القیامة انّا کنّا عن هذا غافلین؟ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا، او یقولوا أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ؟

Қолўои балии шҳдно эй : ълмнои анки рбно . Ва агар шҳднои гусастаи хуоне аз « балӣ » , равост , чунон ки « балӣ » вақф кунӣ он гуҳи гӯйӣ : « шҳдно » . « أни иқўлўо » ҳикоят аз аллоҳ ки вай гуфт ҷли ҷалолаи гувоҳ будем бар эшон то нгўинди рӯзи растохез ки мо азин иқрори ноогоҳ будем , ва ин أни тқўлўоу أўи тқўлўо дар ҳар ду « ло » мзмраст , ва ин дар қуръон равонаст , ва дар луғати машҳуру ҷоӣзи чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт : ибини аллоҳи лаками أни тзлўо эй : лои тзлўо , ва дар сӯра алзмр гуфт : أни тқўли нафас , ӯ тқўл , ӯ тқўл ва « ло » дар ҳар се мзмраст ,у абӯи Амр « ани иқўлўо » , « ӯ иқўлўо » биё хонд хабар аз ғоӣб .

قالُوا بَلی‌ شَهِدْنا ای: علمنا انّک ربّنا. و اگر شهدنا گسسته خوانی از «بلی»، رواست، چنان که «بلی» وقف کنی آن گه گویی: «شهدنا». «أن یقولوا» حکایت از اللَّه که وی گفت جل جلاله گواه بودیم بر ایشان تا نگویند روز رستاخیز که ما ازین اقرار ناآگاه بودیم، و این أَنْ تَقُولُوا و أَوْ تَقُولُوا در هر دو «لا» مضمر است، و این در قرآن روان است، و در لغت مشهور و جائز چنان که در سورة النساء گفت: یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا ای: لا تضلّوا، و در سورة الزّمر گفت: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ، او تقول، او تقول و «لا» در هر سه مضمر است، و ابو عمرو «ان یقولوا»، «او یقولوا» بیا خواند خبر از غائب.

Боқии бтоء мухотаба хонанд ,у маънӣ ҳар ду зоҳираст , ва гуфтаанд : أўи тқўлўои إнмои أшрки обоؤнои ман қаблу кнои зуррияи ман бъдҳми أи Фтҳлкнои бмои феъли алмбтлўн далеласт ки тақлид дар тавҳид куфраст ,у шарҳи масаълаи тақлид дар сӯра албқраҳ рафт .

باقی بتاء مخاطبه خوانند، و معنی هر دو ظاهر است، و گفته‌اند: أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ دلیل است که تقلید در توحید کفر است، و شرح مسئله تقلید در سورة البقرة رفت.

Ва аълами أни алмътзлаҳу алқдриаҳи инкрўни алмисоқи алаввал ,у итأўлўни алоиаҳи тأўилои ботиллои мзлмо , Фиқўлўни алмроди бأхзи алзриаҳи вҷўдҳми фии алднёи қрнои баъди қарни илои явми алқёмаҳ ,у итأўлўни алошҳоди алии ваҷҳин : аҳдҳмои бмои ркби Фиҳми ман алъқл ,у ассонии ббъси алрсл ,у ҳозои хилофи мазҳаби аҳли алснаҳу алҷмоъаҳ ,у фии алохбору алосори алтии зкрноҳои Муқаннаъу кифояи лобтоли мзҳбҳму ради мқолтҳм . Ва аллоҳи иқўл алҳақу ҳўи иҳдии алсбил .

و اعلم أن المعتزلة و القدریة ینکرون المیثاق الاوّل، و یتأولون الایة تأویلا باطلا مظلما، فیقولون المراد بأخذ الذریة وجودهم فی الدنیا قرنا بعد قرن الی یوم القیامة، و یتأوّلون الاشهاد علی وجهین: احدهما بما رکّب فیهم من العقل، و الثّانی ببعث الرسل، و هذا خلاف مذهب اهل السنة و الجماعة، و فی الاخبار و الآثار الّتی ذکرناها مقنع و کفایة لابطال مذهبهم و رد مقالتهم. وَ اللَّهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ یَهْدِی السَّبِیلَ.

Ва кзлк нафасл алоёти ин « кзлк » дар ҷойҳои фаровон дар қуръон офаринаст ки аллоҳ мекунад бар гуфт хеш , ё бар кард хеш , эй : кбёни ҳзаҳ алқсаҳ набин соири алоёти лқўмк ё Муҳамад !у лълҳми ирҷъўни ани кФрҳм .

وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ این «کذلک» در جایهای فراوان در قرآن آفرین است که اللَّه میکند بر گفت خویش، یا بر کرد خویش، ای: کبیان هذه القصة نبین سائر الآیات لقومک یا محمد! وَ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ عن کفرهم.

Ва атли алайҳими нбأи алзии отиноаҳи оётнои уламои дарин мард хилоф кардаанд ки кист ?

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا علما درین مرد خلاف کرده‌اند که کیست؟

Қавмӣ гуфтанд : балъамаст мардӣ аз банӣ Исроил аз канъонён , ва дар замини шом маскан дошт .

قومی گفتند: بلعم است مردی از بنی اسرائیل از کنعانیان، و در زمین شام مسکن داشت.

Қавмӣ гуфтанд аз ъмолқаҳ буд ва дар Мадинаи ҷабборон маскан дошт . Ва дар номи падари ин балъам хилоф кардаанд , гуфтанд ки : боъўро , ва гуфтанд ки боър , ва гуфтанд ки : обрӯ . Мақотил гуфт : малики блқои бойен балъам гуфт : адъи аллоҳи алии Мӯсо . Дъоء бад кун бар Мӯсо , ва ин балъами ном аъзам донисту муҷоби алдъўаҳ буд . Балъам гуфт : ман натавонам ки бар Мӯсои дъоء бад кунам , ки вай пайғомбараст , ва бар дайн ҳақаст , ва ман ҳамон дайн дорам ки вай дорад . Пас чун тавонам ки бар ваии дъоء бад кунам ? он малик бифармуд ки вайро бурдор кунед агар фармони набард . Вай битарсед берун омад . Бар мода харӣ нишаста буд , ва рӯй бар лашкаргоҳи Мӯсои ниҳода , он бҳимаҳ чун наздик лашкаргоҳ расед боистод бар ҷои хеш , ва намерафт . Охири он бҳимаҳ бсхн омад ки : ё балъам ! лами тзрбнӣ , ании маъмура , Флои тзлмнӣ , Фҳзаҳи нори имомӣ , қади мнътнии ани амшӣ .

قومی گفتند از عمالقه بود و در مدینه جباران مسکن داشت. و در نام پدر این بلعم خلاف کرده‌اند، گفتند که: باعورا، و گفتند که باعر، و گفتند که: آبرو. مقاتل گفت: ملک بلقا باین بلعم گفت: ادع اللَّه علی موسی. دعاء بد کن بر موسی، و این بلعم نام اعظم دانست و مجاب الدعوة بود. بلعم گفت: من نتوانم که بر موسی دعاء بد کنم، که وی پیغامبر است، و بر دین حق است، و من همان دین دارم که وی دارد. پس چون توانم که بر وی دعاء بد کنم؟ آن ملک بفرمود که وی را بردار کنید اگر فرمان نبرد. وی بترسید بیرون آمد. بر ماده خری نشسته بود، و روی بر لشکرگاه موسی نهاده، آن بهیمه چون نزدیک لشکرگاه رسید بایستاد بر جای خویش، و نمی‌رفت. آخر آن بهیمه بسخن آمد که: یا بلعم! لم تضربنی، انّی مأمورة، فلا تظلمنی، فهذه نار امامی، قد منعتنی ان امشی.

эй балъам ! маро чаҳ занӣ ? маро мефармойанд ки Марв . Инак оташ дар пеши ман , агар фаро рӯм бисӯзам .

ای بلعم! مرا چه زنی؟ مرا می‌فرمایند که مرو. اینک آتش در پیش من، اگر فرا روم بسوزم.

Балъами бозгашт ва ончӣ дид бо малик бигуфт . Малик нишнид , ва хашм гирифт , гуфт : агар дуо кунӣ ва гарна бифармоем то туро бурдор кунанд . Пас баноми аъзами худоиро хонд ва дуо кард , то раби алъзаҳи роҳи бмўсӣ фурӯ гирад ,у натавонад ки дар Мадина эшон шавад ,у қасд эшон кунад ,у Мӯсо ва банӣ Исроил дар тӣа бимонаданд бдъоءи вай . Мӯсо гуфт : ё раб ! бкдоми гуноҳи бачаи сабаби мо дарин тӣаи гирифтор омадаем ? раб алъзаҳ гуфт : бдъоءи балъам . Мӯсо гуфт : Фкмои самъати дъоءи алии Фосмъи дъоӣии алайҳ . Фдъои Мӯсои алайҳи ани инзъи анҳу алосми алаъзаму алоямон , Фслхаҳи аллоҳи ммои кони алайҳ , ва назъат манеҳ алмърФаҳ , Фхрҷти ман садраи кҳмомаҳи бизоء , Фзлки қавла : Фонслхи минҳои алоиаҳ .

بلعم بازگشت و آنچه دید با ملک بگفت. ملک نشنید، و خشم گرفت، گفت: اگر دعا کنی و گرنه بفرمایم تا ترا بردار کنند. پس بنام اعظم خدای را خواند و دعا کرد، تا ربّ العزة راه بموسی فرو گیرد، و نتواند که در مدینه ایشان شود، و قصد ایشان کند، و موسی و بنی اسرائیل در تیه بماندند بدعاء وی. موسی گفت: یا ربّ! بکدام گناه بچه سبب ما درین تیه گرفتار آمده‌ایم؟ رب العزة گفت: بدعاء بلعم. موسی گفت: فکما سمعت دعاء علیّ فاسمع دعائی علیه. فدعا موسی علیه ان ینزع عنه الاسم الاعظم و الایمان، فسلخه اللَّه مما کان علیه، و نزعت منه المعرفة، فخرجت من صدره کحمامة بیضاء، فذلک قوله: فَانْسَلَخَ مِنْها الایة.

Абди аллоҳи бен Амри бен алъос ва ҷамоатӣ гуфтанд : ин оят дар шаъни Умияи бен абии алслт алсқФӣ омад , мардӣ буд донишманд , кутуби хондау дониста ки аллоҳ пайғомбарӣ хоҳад фиристод дар он рӯзгор ,у умед ҳаме дошт ки он пайғомбар вай хоҳад буд . Пас чун дид ки раби Алъоламин Муҳамадро ба пайғомбарӣ фиристод , бар ваии ҳасади барад , ва таън кард . Рӯзи бадар бар куштагон бадар бигузашт , аз ҳол эшон пурсед , гуфтанд ки : Муҳамади эшонро кишт , гуфт : агар пайғомбар будӣ хуишонро накиштӣ . Пас чун Умия бамурд , хоҳари ваии Форъаҳи пеш Мустафо омад . Расӯли худо ( с ) ӯро гуфт ки : қиссаи вафот бародарат бигӯӣ . Гуфт : бинои ҳўи роқди атоаҳи отӣон , Фкштои сақфи албит ,у нзло , Фқъд аҳдҳмо ъанд раҷула ва алохр ъанд раъса . Фқол алзӣ ъанд раҷула ллзӣ ъанд раъса : аўъӣ . Қоли въӣ . Қоли азкӣ . Қол : абӣ . Қолат : Фсأлтаҳи ани злк , қол : хайр аред бе ФсрФи анӣ , сами ғашии алайҳ , Флмои аФоқ , қол :

عبد اللَّه بن عمرو بن العاص و جماعتی گفتند: این آیت در شأن امیة بن ابی الصلت الثقفی آمد، مردی بود دانشمند، کتب خوانده و دانسته که اللَّه پیغامبری خواهد فرستاد در آن روزگار، و امید همی داشت که آن پیغامبر وی خواهد بود. پس چون دید که ربّ العالمین محمد را به پیغامبری فرستاد، بر وی حسد برد، و طعن کرد. روز بدر بر کشتگان بدر بگذشت، از حال ایشان پرسید، گفتند که: محمد ایشان را کشت، گفت: اگر پیغامبر بودی خویشان را نکشتی. پس چون امیه بمرد، خواهر وی فارعه پیش مصطفی آمد. رسول خدا (ص) او را گفت که: قصه وفات برادرت بگوی. گفت: بینا هو راقد اتاه آتیان، فکشطا سقف البیت، و نزلا، فقعد احدهما عند رجله و الآخر عند رأسه. فقال الّذی عند رجله للّذی عند رأسه: اوعی. قال وعی. قال ازکی. قال: ابی. قالت: فسألته عن ذلک، قال: خیر ارید بی فصرف عنی، ثم غشی علیه، فلمّا افاق، قال:

Фқоли расӯли аллоҳ ( с ) : « омни шеърау куфри қалба » , Фأнзли аллоҳи фӣа :у атли алайҳими алоиаҳ .

فقال رسول اللَّه (ص): «آمن شعره و کفر قلبه»، فأنزل اللَّه فیه: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ الایة.

Ва гуфтаанд : ин оят дар шаън мардӣ омад ки вайро бнздики худои се дуои мустаҷоб буд , ва занӣ дошт номи он зани бсўс , ва ӯро аз он зани фарзанд буд . Шавҳари худро гуфт : аҷъли лии минҳои дъўаҳи воҳида . Аз он се дуои яке дар кор ман кун . Гуфт чаҳ хоҳӣ ? гуфт : адъи аллоҳи ани иҷълнии аҷмли амрأаҳи фӣ банӣ Исроил . Дуо кун то маро ҷамолӣ диҳад чунон ки дар банӣ Исроили ҳеҷ зани бҷмол ман набӯд . Ҳам чунон кард ,у раби алъзаҳ ӯро ҷамолӣ бкмол дод . Чун худро чунон дид саркашӣ кард , ва аз марди хеши баргашт . Мард хашм гирифт . Як дъоءи дигар дар кор вай кард , гуфт : бори худоё ! ӯро сегӣ гардон .

و گفته‌اند: این آیت در شأن مردی آمد که وی را بنزدیک خدا سه دعا مستجاب بود، و زنی داشت نام آن زن بسوس، و او را از آن زن فرزند بود. شوهر خود را گفت: اجعل لی منها دعوة واحدة. از آن سه دعا یکی در کار من کن. گفت چه خواهی؟ گفت: ادع اللَّه ان یجعلنی اجمل امرأة فی بنی اسرائیل. دعا کن تا مرا جمالی دهد چنان که در بنی اسرائیل هیچ زن بجمال من نبود. هم چنان کرد، و ربّ العزّة او را جمالی بکمال داد. چون خود را چنان دید سرکشی کرد، و از مرد خویش برگشت. مرد خشم گرفت. یک دعاء دیگر در کار وی کرد، گفت: بار خدایا! او را سگی گردان.

Он зан дар ҳоли сегӣ гашт . Писарон вай биёмаданд , ва тазаррӯъ карданд ки : мардуми моро сар занаш мекунанд ки модарашон саг гашта ,у бонг сегон мекунад . Падари дъоءи сеюм ҳам дар кор вай кард , гуфт : бори худоё ! ӯро бо он сифат бар ки аввал буд . Ҳар се дуо дар кор вай шуд , ва дар шаъни ваии ин оят фурӯ омад .

آن زن در حال سگی گشت. پسران وی بیامدند، و تضرع کردند که: مردم ما را سر زنش میکنند که مادرشان سگ گشته، و بانگ سگان میکند. پدر دعاء سوم هم در کار وی کرد، گفت: بار خدایا! او را با آن صفت بر که اوّل بود. هر سه دعا در کار وی شد، و در شأن وی این آیت فرو آمد.

Саид мсиб гуфт : нзлти фии абии омири бен алнъмони алроҳби алзии самоа алнабӣ ( с ) : алФосқ ,у кони қади трҳби фии алҷоҳлиаҳ ,у лбси алмсўҳ , Фқдми алмдинаҳ , Фқоли ллнбӣ ( с ) : мо ҳозои алзии ҷӣт ба ? қол : « ҷӣти болҳниФиаҳи дайни иброҳӣм » , Фқол : анои алайҳо . Фқол алнабӣ ( с ) : « лсти алайҳоу лкнки адхлти фӣҳо мо лӣси минҳо » .

سعید مسیب گفت: نزلت فی ابی عامر بن النعمان الراهب الّذی سمّاه النّبی (ص): الفاسق، و کان قد ترهب فی الجاهلیة، و لبس المسوح، فقدم المدینة، فقال للنّبی (ص): ما هذا الّذی جئت به؟ قال: «جئت بالحنیفیة دین ابراهیم»، فقال: انا علیها. فقال النّبی (ص): «لست علیها و لکنک ادخلت فیها ما لیس منها».

Фқоли абӯи омир :амот аллоҳи алкозби мнои тридои вҳидо , Фхрҷи илои алшому أрсли илои алмноФқини ани аъдўои алқўаҳу алслоҳ ,у абнўои лии мсҷдоу ҳўи масҷиди алзрор . Сами ?утии алроҳби илои қайсару أтии бҷнди лихрҷи мҳмдоу асҳобаи ман алмдинаҳ , Фзлки қавла : «у إрсодои лмни ҳорби аллоҳу расӯла » яъне антзорои лмҷиӣаҳ , Фмоти болшоми тридои вҳидо .

فقال ابو عامر: امات اللَّه الکاذب منّا طریدا وحیدا، فخرج الی الشام و أرسل الی المنافقین ان اعدّوا القوّة و السلاح، و ابنوا لی مسجدا و هو مسجد الضّرار. ثمّ اتی الرّاهب الی قیصر و أتی بجند لیخرج محمدا و اصحابه من المدینة، فذلک قوله: «وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ» یعنی انتظارا لمجیئه، فمات بالشام طریدا وحیدا.

Ва қоли алҳсн : нзлти фии мунофиқии аҳли алкитоби аллазӣнаи конўои иърФўн алнабӣ ( с ) комаи иърФўни абноءҳм . Ва атли алайҳими нбأи алзии отиноаҳи оётно яъне ълмноаҳи исми аллоҳи алаъзаму астҳФзноаҳ . Фонслхи минҳои харҷи ман илмҳо конслохи алшоаҳи ман ҷилдҳо ,у алонслоҳи алтърии ман алшии ء ҳатто лои иълқ ба манеҳ шайъи ء . Фأтбъаҳи алшитони асттбъаҳ . Факони ман алғоўин эй сори ман алҳолкин . Қоли ъдии бен зайд :

و قال الحسن: نزلت فی منافقی اهل الکتاب الّذین کانوا یعرفون النّبی (ص) کما یعرفون ابناءهم. وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا یعنی علّمناه اسم اللَّه الاعظم و استحفظناه. فَانْسَلَخَ مِنْها خرج من علمها کانسلاخ الشاة من جلدها، و الانسلاح التعری من الشی‌ء حتی لا یعلق به منه شی‌ء. فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ استتبعه. فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ ای صار من الهالکین. قال عدی بن زید:

Яъне комаи срнои тсирўн .

یعنی کما صرنا تصیرون.

Ва луи шӣнои лрФъноаҳи баҳо яъне лмтъноаҳи баҳоу лҳдиноаҳ ,у қил : лрФънои анҳу алкФри болоёту ъсмноаҳ . Ва локинаи أхлди إлии алأрз эй атмأни илоҳоу рукну тқоъси илои алднёу албқоءи фӣҳо . Хулду أхлди воҳид , ман алхлўд ,у ҳўи алдўому алмқом . Локини он мард бо замин нишаст , ва бо дунёгароӣад , ва бо дайр зистан осуд , иқоли лмни итқоъди ани алҳркаҳи фии аломўри мухиллад . Ва атбъи ҳавоае : атбъи мсоФли аламру тарки мъолиаҳ ,у ахтори алднёи ани алохраҳ ,у атоъи алшитон . Фмслаҳи кмсли алклби إни таҳаммули алайҳи илҳси أўи ттркаҳи илҳс маънӣ онасту аллоҳи аълам ки : агар музтари ёбӣ ӯро дунёи ҷӯии ёбӣ , ва агар бе ниёзи ёбии ҳам дунёи ҷӯии ёбӣ . Маънии дигар : агар вайро озмудаи ёбии зҷри ёбӣ , ва агар муъофии ёбии ҳам зҷри ёбӣ . Сдигри маънӣ : ани тааллума алҳақ лафзау أбоаҳу рада , ӯ лами тааллумау лами тблғаҳи вҷдтаҳи ҷоҳлои ъосё . Ва ин лоӣқ тараст бқсаҳ ва некӯтар . Мегуяд : агар ӯро огаҳ кунӣ аз ҳақ ҳақ напазирад , ва агар огоҳ накунӣ худ ҳақ нашносад , ва аз баҳри он мисл зад : илҳс ки дар даҳани лоҳси ҳеҷ чиз бинмоанд , ки забон аз даҳан берун ҷанбанду беруни афканд . Ҳар чаҳ дар даҳан дорад беруни афканд . Чизе нигоҳ надорад ва напазирад ,у лҳс аз сифот сагаст бар одат бесабаб бар астдомт , кули ҳайвон илҳс ъанд аташ ӯ аъёءи алои алклб , ?фонаи лоҳси фии алаҳволи кулҳо . Шубҳаи аллоҳи бأхси ҳайвони фии ахси аҳвола . Злк мисли алқўми аллазӣнаи кзбўои боётнои Фоқсси алқсси атли алайҳими хубраами лълҳми итФкрўн кӣ итأмлўои Фитъзўо ,у қил : лълҳми итФкрўни ФиърФўни анаи лами иأти бҳзои алхбри ъмои мзии алои набии иأтиаҳи ваҳии ман алсмоء .

وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها یعنی لمتّعناه بها و لهدیناه، و قیل: لرفعنا عنه الکفر بالایات و عصمناه. وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ ای اطمأن الیها و رکن و تقاعس الی الدّنیا و البقاء فیها. خلد و أخلد واحد، من الخلود، و هو الدّوام و المقام. لکن آن مرد با زمین نشست، و با دنیا گرائید، و با دیر زیستن آسود، یقال لمن یتقاعد عن الحرکة فی الامور مخلد. وَ اتَّبَعَ هَواهُ ای: اتبع مسافل الامر و ترک معالیه، و اختار الدّنیا عن الآخرة، و اطاع الشیطان. فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ معنی آنست و اللَّه اعلم که: اگر مضطر یابی او را دنیا جوی یابی، و اگر بی‌نیاز یابی هم دنیا جوی یابی. معنی دیگر: اگر وی را آزموده یابی ضجر یابی، و اگر معافی یابی هم ضجر یابی. سدیگر معنی: ان تعلمه الحقّ لفظه و أباه و رده، او لم تعلمه و لم تبلّغه وجدته جاهلا عاصیا. و این لائق‌تر است بقصه و نیکوتر. میگوید: اگر او را آگه کنی از حق حق نپذیرد، و اگر آگاه نکنی خود حق نشناسد، و از بهر آن مثل زد: یلهث که در دهن لاهث هیچ چیز بنماند، که زبان از دهن بیرون جنباند و بیرون افکند. هر چه در دهن دارد بیرون افکند. چیزی نگاه ندارد و نپذیرد، و لهث از صفات سگ است بر عادت بی‌سبب بر استدامت، کلّ حیوان یلهث عند عطش او اعیاء الا الکلب، فانّه لاهث فی الاحوال کلها. شبهه اللَّه بأخسّ حیوان فی اخسّ احواله. ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ اتل علیهم خبرهم لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ کی یتأملوا فیتعظوا، و قیل: لعلّهم یتفکرون فیعرفون انّه لم یأت بهذا الخبر عمّا مضی الا نبی یأتیه وحی من السّماء.

Соءи Маслан алқўм эй соءи Маслан мисли алқўм , ФҳзФи алмзоФу أқими алмзоФи илайҳи мақомаи ФрФъ . Ва интисоби Маслан алии алтмииз . Ва أнФсҳми конўои излмўни бзоки алткзиб , яъне анмои ихсрўни ҳзҳм .

ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ ای ساء مثلا مثل القوم، فحذف المضاف و أقیم المضاف الیه مقامه فرفع. و انتصاب مثلا علی التمییز. وَ أَنْفُسَهُمْ کانُوا یَظْلِمُونَ بذاک التکذیب، یعنی انّما یخسرون حظهم.

Ман иҳди аллоҳи Фҳўи алмҳтдӣ эй : ман ҳдоаҳи илои алоямону вифқаи Фҳўи алмҳтдии алсобти алии алоямон , ва ман азлаҳи ани алоямон ,у хзлаҳ , Фқди хуср нафсау манзалаи ман алҷнаҳ .

مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِی ای: من هداه الی الایمان و وفّقه فهو المهتدی الثّابت علی الایمان، و من اضلّه عن الایمان، و خذله، فقد خسر نفسه و منزله من الجنة.

Ва кон алнабӣ ( с ) иқўли фии хтбтаҳ : ман иҳдии аллоҳи Фмои мзли ?ла , ва ман излли Флои ҳодии ?лау лақади зрأно эй : хлқно , лҷҳнми ксирои ман алҷну алإнс ва ҳам алкФори ман алФриқин . Кофаронро ки офариди кофари офарид , ва барои дӯзахи офарид . Ин лоам далеласт ки дӯзахии онро офарӣдаанд то кор дӯзахён кунад , ва бдўзх равад ,у кирдори эшон бар илми хдоист ва бар хост ӯ , ва ин ояти мунофӣ он нест ки гуфт : ва мо хилқати алҷну алإнси إлои лиъбдўн , аз баҳр онкӣ гуфт : ксиро манеҳам ,у ҳозои алксир . Ва қил : ҳзаҳи аллом яъне лҷҳнми лоами алъоқбаҳ , эй : хлқнои ллъбодаҳ , моли амрҳми илои ҷаҳаннам . Ҳозои кқўлаҳ : « ликўни ?лаами ъдўоу ҳзно » ,у қоли алшоър :

و کان النبیّ (ص) یقول فی خطبته: من یهدی اللَّه فما مضل له، و من یضلل فلا هادی له‌ وَ لَقَدْ ذَرَأْنا ای: خلقنا، لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ و هم الکفار من الفریقین. کافران را که آفرید کافر آفرید، و برای دوزخ آفرید. این لام دلیل است که دوزخی آن را آفریده‌اند تا کار دوزخیان کند، و بدوزخ رود، و کردار ایشان بر علم خدایست و بر خواست او، و این آیت منافی آن نیست که گفت: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ، از بهر آنکه گفت: کثیرا منهم، و هذا الکثیر. و قیل: هذه اللام یعنی لجهنم لام العاقبة، ای: خلقنا للعبادة، مآل امرهم الی جهنم. هذا کقوله: «لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً»، و قال الشاعر:

Ва қил : ҳозои ман алмқлўб ,у тақдира :у лақади зрأнои ҷаҳаннами лксири ман алҷну алонс .

و قیل: هذا من المقلوب، و تقدیره: و لقد ذرأنا جهنم لکثیر من الجنّ و الانس.

Рӯй абди аллоҳи бен Амри ан алнабӣ ( с ) : ани аллоҳи таъолии лмои зрأи лҷҳнми мо зрأи кони валади алзнои ммни зрأи лҷҳнм .

روی عبد اللَّه بن عمرو عن النّبی (ص): ان اللَّه تعالی لما ذرأ لجهنم ما ذرأ کان ولد الزنا ممن ذرأ لجهنم.

?лаами қулӯби лои иФқҳўни баҳоу ?лаами أъини лои ибсрўни баҳоу ?лаами озони лои исмъўни баҳо эй : лои инФқўни бأъинҳму озонҳми фаҳми колФоқдини алсмъу албср . أўлӣки колأнъоми фии қуллаи интифоъҳо болмъқўлоту алмрӣёту алмсмўъот , бали ҳам أзли лأни алонъоми търФи аллоҳ ,у алкоФри лои иърФаҳ . Ва фии алхбри кули шайъи ءи атўъи аллоҳи ман ибни одам ,у қили лони алонъоми тбсри манофеҳоу мзорҳо , Фтлтзми баъзи мо тбср ,у алкоФри лои иълми мзорҳои ҳайси ахтори алнор . Иқўли аллоҳи таъолӣ : Фмои أсбрҳми алии алнор !у қил : лأни алкФори лқбиҳи фаълаами исирўни илои алнор ,у алонъоми лои тсири илои алнор .

لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها ای: لا ینفقون بأعینهم و آذانهم فهم کالفاقدین السمع و البصر. أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ فی قلة انتفاعها بالمعقولات و المرئیات و المسموعات، بَلْ هُمْ أَضَلُّ لأنّ الانعام تعرف اللَّه، و الکافر لا یعرفه. و فی الخبر کلّ شی‌ء اطوع اللَّه من ابن آدم، و قیل لان الانعام تبصر منافعها و مضارّها، فتلتزم بعض ما تبصر، و الکافر لا یعلم مضارّها حیث اختار النّار. یقول اللَّه تعالی: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ! و قیل: لأنّ الکفّار لقبیح فعلهم یصیرون الی النّار، و الانعام لا تصیر الی النّار.

Ва ани абии алдрдоء , қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « халқи аллоҳи алҷни алии салосаи асноф : синфи ҳаёту ъқорбу хшоши аларз ,у синфи колриҳи фии алҳўоء ,у синфи кбнии одам , алайҳими алҳсобу алъқоб ,у халқи аллоҳи алонси алии салосаи асноф : синфи колбҳоӣм , ?лаами қулӯби лои иФқҳўни баҳо ,у ?лаами أъини лои ибсрўни баҳо ,у ?лаами озони лои исмъўни баҳо , أўлӣки колأнъоми бали ҳам أзл ,у синфи аҷсодҳми кأҷсод банӣ одаму أрўоҳҳми арвоҳи алшётин ,у синфи фии зилли аллоҳи явми лои зилли алои зилла » . أўлӣки ҳам алғоФлўни ин « ғофил »у онкии дарин маънӣ ояд дар қуръон , он мтғоФласт : на онаст ки эшон ноогоҳанд , он онаст ки эшон огоҳ кардагонанд , аммо аз он ғофил нишастагонанд , ва дар тҳоўни бону эъроз аз он чун ноогоҳонанд ,у أншдўо :

و عن ابی الدرداء، قال: قال رسول اللَّه (ص): «خلق اللَّه الجنّ علی ثلاثة اصناف: صنف حیّات و عقارب و خشاش الارض، و صنف کالرّیح فی الهواء، و صنف کبنی آدم، علیهم الحساب و العقاب، و خلق اللَّه الانس علی ثلاثة اصناف: صنف کالبهائم، لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها، وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها، وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها، أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ، و صنف اجسادهم کأجساد بنی آدم و أرواحهم ارواح الشیاطین، و صنف فی ظل اللَّه یوم لا ظل الّا ظلّه». أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ این «غافل» و آنکه درین معنی آید در قرآن، آن متغافل است: نه آنست که ایشان ناآگاه‌اند، آن آنست که ایشان آگاه کردگان‌اند، امّا از آن غافل نشستگان‌اند، و در تهاون بآن و اعراض از آن چون ناآگاهان‌اند، و أنشدوا: