Қавлаи таъолӣ : ҳўи алзии хлқкми ман нафаси воҳида яъне одам ( ъ ) ,у ҷаъл эй халқи минҳо эй ман тлки алнФси завҷҳо ҳўоء , лискни إлиҳои листأнси баҳо .

قوله تعالی: هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ یعنی آدم (ع)، وَ جَعَلَ ای خلق مِنْها ای من تلک النّفس زَوْجَها حواء، لِیَسْکُنَ إِلَیْها لیستأنس بها.

Раби Алъоламин ҷли ҷалолау тақаддусати асмоؤаҳи одамро ки офарид аз гули офарид , чунон ки гуфт таъолӣу тақаддус : إнии холиқи бшрои ман тин . Ҷой дигар гуфт : إнии холиқи бшрои ман слсоли ман ҳмإи мснўн ,у хабар дурустаст ки рӯзи одинаи офариди баъд аз намози дигар .

ربّ العالمین جلّ جلاله و تقدّست اسماؤه آدم را که آفرید از گل آفرید، چنان که گفت تعالی و تقدس: إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ. جای دیگر گفت: إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ، و خبر درست است که روز آدینه آفرید بعد از نماز دیگر.

Қоли ибни аббос : халқи аллоҳи одами ман баъди алъсри явми алҷмъаҳ ,у халқаи ман адими аларз , Фсҷдўои ?ла , сами аҳди илайҳ , фансӣ , Фсмии алонсон , Фўи аллоҳи ани ғобти алшмс ҳатто харҷи минҳо .

قال ابن عبّاس: خلق اللَّه آدم من بعد العصر یوم الجمعة، و خلقه من ادیم الارض، فسجدوا له، ثمّ عهد الیه، فنسی، فسمّی الانسان، فو اللَّه ان غابت الشّمس حتی خرج منها.

Пас одам дар биҳишт аз танҳоӣ мстўҳш шуд , раби алъзаҳи хост ки мӯнисии ҳам аз шакл ӯ ва ҳам аз ҷинс ӯ падеди орад то бо вай ором гирад . Ҳавворо бёФрид аз устихони паҳлавии вай ,у злки фӣ

پس آدم در بهشت از تنهایی مستوحش شد، ربّ العزّة خواست که مونسی هم از شکل او و هم از جنس او پدید آرد تا با وی آرام گیرد. حوّا را بیافرید از استخوان پهلوی وی، و ذلک فی‌

Қавла ( с ) : лмои халқи аллоҳи одами антзъи злъои ман азлоъа Фхлқ манеҳ ҳўоء .

قوله (ص): لما خلق اللَّه آدم انتزع ضلعا من اضلاعه فخلق منه حواء.

Гуфтаанд : ҳикмат дар онкӣ аз устихони офарид на аз гӯшт , на онаст ки то фармони дор буду зердаст , ва аз паҳлуи офарид то пӯшидау наҳуфта ва дар стар буд , ва аз устихони кажи офарид то дар ваии тамаъ ростӣ накунӣ .

گفته‌اند: حکمت در آنکه از استخوان آفرید نه از گوشت، نه آنست که تا فرمان‌دار بود و زیردست، و از پهلو آفرید تا پوشیده و نهفته و در ستر بود، و از استخوان کژ آفرید تا در وی طمع راستی نکنی.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ани алмрأаҳи хилқати ман зилъи лни тстқими лаки алии тариқа , ?фони зҳбти тқимҳои ксртҳо ,у ани астмтъти баҳои астмтът ва фӣҳо ъўҷ » .

قال رسول اللَّه (ص): «انّ المرأة خلقت من ضلع لن تستقیم لک علی طریقة، فان ذهبت تقیمها کسرتها، و ان استمتعت بها استمتعت و فیها عوج».

Флмои тғшоҳои воқеъҳо ва ҷомеъҳо . Чун одам бҳўо расед чунон ки мард бизан расад , ҳамлати ҳмлои хФиФо яъне алнтФаҳ ,у канти хафифаи алайҳо , бардошти ҳаввои бории сабк яъне нутфа , Фмрт бае астмрти бзлки алҳмли алхФиФ , қомату қъдту лами исқлҳо ,у лами такассурати бҳмлаҳ . Он зани бони ҳамл гронбор нашуд , ва аз хост ва нишаст ва омад шуд боз намонад .

فَلَمَّا تَغَشَّاها واقعها و جامعها. چون آدم بحوّا رسید چنان که مرد بزن رسد، حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفاً یعنی النطفة، و کانت خفیفة علیها، برداشت حوّا باری سبک یعنی نطفه، فَمَرَّتْ بِهِ ای استمرت بذلک الحمل الخفیف، قامت و قعدت و لم یثقلها، و لم تکثرت بحمله. آن زن بآن حمل گرانبار نشد، و از خاست و نشست و آمد شد باز نماند.

Қтодаҳ гуфт : Фмрт бае астбони ҳамлҳо . Он ҳамл дар вай пайдо шуду зоҳири гашт , Флмои أсқлт эй сорти зоти сиқли бҳмлҳо , комаи иқол : асмр , азои сори зои самар . Чун он кӯдак бузург шуд дар шиками вай ,у фаро ҷунбиш омад , даъвои аллоҳи рбҳмо яъне одаму ҳўоءи лӣни отитно ё рбно ! солҳо эй влдои суяи ишбаҳи абўиаҳ . Ҳасан гуфт : солҳо яъне ғломои зкро , лнкўнни ман алшокрини лаки алии нъмтк , ва ин дуо аз он гуфтанд ки метарсиданд ки агар он фарзанд на бар сӯрат эшон бошад ва на мардум буд . Ва ин тарси эшон аз онҷои афтода буд ки Иблис бар сӯрати мардии пеши ҳаввои рафта буд ва гуфта : мо идрики фии бтнки лаълаи клб ӯ хнзир ӯ бақара ӯ ҳмор ? ва мо идрики ман ин ихрҷи ман азнкам ман айнакам ман Фикам иншқи бтнки Фиқтлк ? гуфт : чаҳ донеи ту ки дар шикам ту чист ? сегӣ ё хӯкӣ ё бҳимаҳ эй аз бҳоӣм ? ва чаҳ доне ки дар куҷо бадар ояд ? аз гӯш ё аз чашм ё аз даҳан ?

قتاده گفت: فَمَرَّتْ بِهِ ای استبان حملها. آن حمل در وی پیدا شد و ظاهر گشت، فَلَمَّا أَثْقَلَتْ ای صارت ذات ثقل بحملها، کما یقال: اثمر، اذا صار ذا ثمر. چون آن کودک بزرگ شد در شکم وی، و فرا جنبش آمد، دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما یعنی آدم و حوّاء لَئِنْ آتَیْتَنا یا ربّنا! صالحا ای ولدا سویّا یشبه ابویه. حسن گفت: صالحا یعنی غلاما ذکرا، لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ لک علی نعمتک، و این دعا از آن گفتند که می‌ترسیدند که اگر آن فرزند نه بر صورت ایشان باشد و نه مردم بود. و این ترس ایشان از آنجا افتاده بود که ابلیس بر صورت مردی پیش حوّا رفته بود و گفته: ما یدریک فی بطنک لعله کلب او خنزیر او بقرة او حمار؟ و ما یدریک من این یخرج من اذنک ام من عینک ام من فیک ام ینشق بطنک فیقتلک؟ گفت: چه دانی تو که در شکم تو چیست؟ سگی یا خوکی یا بهیمه‌ای از بهائم؟ و چه دانی که در کجا بدر آید؟ از گوش یا از چشم یا از دهن؟

ё бошад ки шиками ту аз берун омадани вай шикофта шавад ва ту куштаи шӯй . Пас ҳавво аз он ҳол битарсед , Иблис гуфт : атиъинӣу саммии влдки абди алҳорси тлдии шбиҳкмои мслкмо . Ва Иблисро дар миёни Фриштгони ном ҳорис бӯда ,у ҳаввои вайро нашнохт ки Иблисаст . Пас ҳавво бо одам гуфт ки : мардӣ омаду маро чунин гуфт . Одам гуфт : лаълаи соҳбнои алзии қади илмат .

یا باشد که شکم تو از بیرون آمدن وی شکافته شود و تو کشته شوی. پس حوّا از آن حال بترسید، ابلیس گفت: اطیعینی و سمّی ولدک عبد الحارث تلدی شبیهکما مثلکما. و ابلیس را در میان فریشتگان نام حارث بوده، و حوّا وی را نشناخت که ابلیس است. پس حوّا با آدم گفت که: مردی آمد و مرا چنین گفت. آدم گفت: لعله صاحبنا الّذی قد علمت.

Магари он мардаст ки май доне яъне Иблис , ки як бори моро фирефта кард . Мустафо ( с ) гуфт : « хдъҳмои мртин , хдъҳмои фии алҷнаҳу хдъҳмои фии аларз » .

مگر آن مرد است که می‌دانی یعنی ابلیس، که یک بار ما را فریفته کرد. مصطفی (ص) گفت: «خدعهما مرّتین، خدعهما فی الجنّة و خدعهما فی الارض».

Пас Иблиси паёпай боишон меомад , ва мефирефт эшонро , то он гуҳ ки фарзандро абди алҳорс ном карданд , ва ин қиссаи бқўли Саиди ҷбир дар замин рафтааст на дар биҳишт , ки Иблиси пас аз онкӣ ӯро аз биҳишт берун карданд во биҳишт нашуд .

پس ابلیس پیاپی بایشان میآمد، و میفریفت ایشان را، تا آن گه که فرزند را عبد الحارث نام کردند، و این قصّه بقول سعید جبیر در زمین رفته است نه در بهشت، که ابلیس پس از آنکه او را از بهشت بیرون کردند وا بهشت نشد.

Ибн аббос гуфт : канти ҳўоءи телади лодми Фисмиаҳи убайди аллоҳу абди аллоҳу абди арраҳмон , Фисибҳми аламут , Фأтоҳмои Иблис ,у қол : ани сркмои ани иъиши лкмои валади Фсмёҳи абди алҳорс , Фўлдти абнои Фсмёҳи абди алҳорс ,у қоли одам : лаълаи лои изри алтсмиаҳ ,у ибқии лнои валад , нأнс ба фии ҳётноу ихлФнои баъди ммотно ,у қили смёҳи абди алҳорс , лои лони алҳорси рбҳмои локини қсдои илои анаи сабаби саломаи алўлд , Фсмёҳ ба комаи исмии раби алмнзл нафса абди заифаи алии ҷҳаҳи алхзўъи ?ла , лои алии ани алзиФи раба . Қоли ҳотам :

ابن عبّاس گفت: کانت حوّاء تلد لادم فیسمّیه عبید اللَّه و عبد اللَّه و عبد الرّحمن، فیصیبهم الموت، فأتاهما ابلیس، و قال: ان سرّکما ان یعیش لکما ولد فسمّیاه عبد الحارث، فولدت ابنا فسمّیاه عبد الحارث، و قال آدم: لعلّه لا یضرّ التسمیة، و یبقی لنا ولد، نأنس به فی حیاتنا و یخلفنا بعد مماتنا، و قیل سمّیاه عبد الحارث، لا لانّ الحارث ربّهما لکن قصدا الی انّه سبب سلامة الولد، فسمّیاه به کما یسمّی ربّ المنزل نفسه عبد ضیفه علی جهة الخضوع له، لا علی انّ الضیف ربّه. قال حاتم:

Ва ҳозои маънии қавла : ҷълои ?лаи шуракои Фимои отоҳмоу ҳўи ширки фии алтсмиаҳи лои фии алъбодаҳ ,у ширки феъли лои ширки дайн .

و هذا معنی قوله: جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما و هو شرک فی التسمیه لا فی العبادة، و شرک فعل لا شرک دین.

Ва гуфтаанд ки : Иблис бҳўо омад дар он ҳамли аввал ки дошт , ва гуфт : анои алзии ахрҷткмои ман алҷнаҳ , Фоқблои манӣу алои қатлати мо фии бтнк . Ман онам ки шуморо аз биҳишт берун кардам агар сухан ман напазиред ончӣ дар шикам дорӣ бикашам . Он гуҳ гуфт : лӣни валадати бшрои суяу лами тлдии бҳимаҳи лтсмёнаҳи босаммӣ . Агар ончӣ дар шиками дории фарзандӣ буд рости андом ҳамчун шумо , ва на бҳимаҳ бошад , ӯро баноми ман боз хонед . Гуфт : ном ту чист ? гуфт абди алҳорс . Ҳавво аз бими онкии шайтонро биравӣ ва бар фарзанди ваии даст буд ва ӯро ҳалок кунад , номи ваии абди алҳорси ниҳод , инаст ширки эшон ки раб алъзаҳ гуфт : ҷълои ?лаи шуракои Фимои отоҳмо бар қроءаҳи нофеъу бӯи бикр , иқоли ширкати алрҷли ашркаҳи шурако . Боқии қроءи ҷълои ?ла шурако хонанд бҷмъ , ва ин ҷамъи бмўзъи вҳдони ниҳода , ва он Иблисаст . Ҳам чунон ки гуфт : أи أтхзи ман дунаи ?алаа яъне ?илҳо ?

و گفته‌اند که: ابلیس بحوّا آمد در آن حمل اوّل که داشت، و گفت: انا الّذی اخرجتکما من الجنّة، فاقبلا منّی و الّا قتلت ما فی بطنک. من آنم که شما را از بهشت بیرون کردم اگر سخن من نپذیرید آنچه در شکم داری بکشم. آن گه گفت: لئن ولدت بشرا سویا و لم تلدی بهیمة لتسمیانه باسمی. اگر آنچه در شکم داری فرزندی بود راست اندام همچون شما، و نه بهیمه باشد، او را بنام من باز خوانید. گفت: نام تو چیست؟ گفت عبد الحارث. حوّا از بیم آنکه شیطان را بروی و بر فرزند وی دست بود و او را هلاک کند، نام وی عبد الحارث نهاد، اینست شرک ایشان که ربّ العزّة گفت: جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما بر قراءة نافع و بو بکر، یقال شرکت الرّجل اشرکه شرکا. باقی قرّاء جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ خوانند بجمع، و این جمع بموضع وحدان نهاده، و آن ابلیس است. هم چنان که گفت: أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً یعنی الها؟

Ва манеҳ қавли алшоър :

و منه قول الشّاعر:

أи раби ибўли алсълбони брأсаҳ

أ ربّ یبول الثعلبان برأسه

Лақади зли ман болати алайҳи алсъолб !

لقد ذلّ من بالت علیه الثّعالب!

Яъне алсълб . Қоли абӯи алии алнҳўӣ : иҷўзи أни икўни самтаи ҳўоءи вҳдҳои абди алҳорси бғири изни одам , бтқдири ҷаъли аҳдҳмои ?лаи шуракои Фимои отоҳмо , ФҳзФи алмзоФ ,у أқоми алмзоФи илайҳи мақомаи комаи ҳазфи ман қавла : ихрҷи мнҳмои аллؤлؤу алмънии ман аҳдҳмо , лأни аллؤлؤи ихрҷи ман алмоءи алмлҳ , феълии ҳозои алтФсири тем алклом ъанд қавла : Фимои отоҳмо , сами қол : Фтъолии аллоҳи ъмои ишркўни ахборои ани мушрикии Макка ,у ҳўи алии алонФсоли ман алаввал , тақдира : Фтъолии аллоҳи ъмои ишрки алмшркўни ман аҳли Макка ,у яҳтамили фии қавла : ҷълои ?лаи шуракои أни алҳоءи тъўди илои алўлди алии тақдири ҷълои ллўлди алсолҳи алзии отоҳмои шурако , эй ҳзоу нсибои Фимои отоҳмои аллоҳи ман алрзқи фии алднё ,у конои қиблаи иأклону ишрбони вҳдҳмо , сами астأнФ , Фқол : Фтъолии аллоҳи ъмои ишркўн яъне алкФор . Ва ман қрأи шурако , Фолмънии сорои ?лае маъааи шуракои Фимои отоҳмо ,у ҳозои қавли ҳасан , лأнаҳи тнзиаҳи лодму ҳўоءи ани алшрку сноءи ъалиҳумо ,у аллоҳи аълам .

یعنی الثعلب. قال ابو علی النحوی: یجوز أن یکون سمّته حواء وحدها عبد الحارث بغیر اذن آدم، بتقدیر جعل احدهما له شرکا فیما آتاهما، فحذف المضاف، و أقام المضاف الیه مقامه کما حذف من قوله: یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ و المعنی من احدهما، لأنّ اللّؤلؤ یخرج من الماء الملح، فعلی هذا التفسیر تمّ الکلام عند قوله: فِیما آتاهُما، ثمّ قال: فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ اخبارا عن مشرکی مکّة، و هو علی الانفصال من الاوّل، تقدیره: فتعالی اللَّه عمّا یشرک المشرکون من اهل مکّة، و یحتمل فی قوله: جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ أنّ الهاء تعود الی الولد علی تقدیر جعلا للولد الصالح الّذی آتاهما شرکاء، ای حظّا و نصیبا فیما آتاهما اللَّه من الرّزق فی الدّنیا، و کانا قبله یأکلان و یشربان وحدهما، ثمّ استأنف، فقال: فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ یعنی الکفّار. و من قرأ شرکاء، فالمعنی صارا له ای معه شرکاء فیما آتاهما، و هذا قول حسن، لأنّه تنزیه لادم و حوّاء عن الشّرک و ثناء علیهما، و اللَّه اعلم.

أи ишркўни мо лои ихлқи шиӣо яъне أи иъбдўни молои иқдри ани ихлқи шиӣо ва ҳам ихлқўн яъне алосном . Ва анмои ҷамъи ҷамъи ассаломаи лأни Фимои иъбд , алшётину алмлоӣкаҳу алмсиҳ . Ва муҳтамиласт ки : ва ҳам ихлқўни замири обидон наад на замири асном , ва маънӣ онаст ки мушрикон батонро ибодат мекунанд ки қудрат офариниш надоранд , чаро на аллоҳро парастанд ки қудрат офариниш дорад , ва эшон ҳама офарӣда ӯанд ,у лои исттиъўни ?лаами нсроу лои أнФсҳми инсрўни ҳзаҳи сафаи алосном . Он гуҳи хитоб бо муъминони барад :у إни тдъўҳм яънеу ани тдъўои алмшркин , إлии алҳдии лои итбъўкми лأни фии илми аллоҳи أнҳми лои иؤмнўн . Сўоءи алайкуми أи дъўтмўҳми أми أнтми сомтўни ҳам чунонаст ки онҷо гуфт : сўоءи алайҳими أи أнзртҳми أми лами тнзрҳми лои иؤмнўн , ва агар хоҳӣу إни тдъўҳми хитоб бо мушрикон бар , ваҳо ва мем бо маъбудони эшон . Ва маънӣ онаст ки агар ин худои хондагони хешро хонед бо роҳ аз паии шумо бнёинд , аз баҳри онкии эшонро на донишаст ва на дарёфт , лои таъаққулу лои тФҳм . Он гуҳ гуфт : сўоءи алайкуми أи дъўтмўҳм яксонаст бар шумо ки прстгорон эшонед ки эшонро хонед ё хомӯшон бошед .

أَ یُشْرِکُونَ ما لا یَخْلُقُ شَیْئاً یعنی أ یعبدون مالا یقدر ان یخلق شیئا وَ هُمْ یُخْلَقُونَ یعنی الاصنام. و انّما جمع جمع السّلامة لأنّ فیما یعبد، الشّیاطین و الملائکة و المسیح. و محتمل است که: وَ هُمْ یُخْلَقُونَ ضمیر عابدان نهد نه ضمیر اصنام، و معنی آنست که مشرکان بتان را عبادت میکنند که قدرت آفرینش ندارند، چرا نه اللَّه را پرستند که قدرت آفرینش دارد، و ایشان همه آفریده اواند، وَ لا یَسْتَطِیعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لا أَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ هذه صفة الاصنام. آن گه خطاب با مؤمنان برد: وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ یعنی و ان تدعوا المشرکین، إِلَی الْهُدی‌ لا یَتَّبِعُوکُمْ لأنّ فی علم اللَّه أنّهم لا یؤمنون. سَواءٌ عَلَیْکُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ هم چنان است که آنجا گفت: سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ، و اگر خواهی وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ خطاب با مشرکان بر، و ها و میم با معبودان ایشان. و معنی آنست که اگر این خدای خواندگان خویش را خوانید با راه از پی شما بنیایند، از بهر آنکه ایشان را نه دانش است و نه دریافت، لا تعقل و لا تفهم. آن گه گفت: سَواءٌ عَلَیْکُمْ أَ دَعَوْتُمُوهُمْ یکسان است بر شما که پرستگاران ایشانید که ایشان را خوانید یا خاموشان باشید.

إни аллазӣнаи тдъўни ман дуни аллоҳ эй алосном « ибод » эй махлуқаи мамлукаи муқаддараи масхара . أмсолкм эй ашбоҳкми фии кунҳо махлуқаи ллаҳ . Ва қоли алазҳарӣ : эй анҳо тааббуди аллоҳи комаи тааббуда ,у тлки алъбодаҳи минҳои лои иълмҳои алои аллоҳ , далелау إни ман шайъи ءи إлои исбҳи бҳмдаҳ , أи ламтар أни аллоҳи исҷди ?лаи алоиаҳ ,у нзоӣрҳо . Фодъўҳми амри инкори Флистҷибўои лакам эй Флиҷибўо , амри тъҷиз , إни кантами содиқин أнҳои ?алаа . Сами байни أни ман адами алсФоти лои истҳқи алолҳиаҳ , Фқол : أи ?лаами أрҷли имшўни баҳои أми ?лаами أиди ибтшўни баҳои أми ?лаами أъини ибсрўни баҳои أми ?лаами озони исмъўни баҳои ин ояти ҳуҷҷатӣ равшанаст бар аҳли бидъат дар исботи сифоти ҳақи ҷли ҷалола , ки батонро ноёфт ин сифоти айби шимурд , ҳам чунон ки гӯсола банӣ Исроилро банно гуёе айб кард , гуфт : أи лами ирўои أнаҳи лои иклмҳм ?у иброҳӣми халил ( ъ ) падари худро гуфт : лами тааббуди мо лои исмъу лои ибср ,у қавми худро гуфт : Фсӣлўҳми إни конўои интқўн , ҳилли исмъўнкми إзи тдъўни أўи инФъўнкми أўи изрўн ? ! чун тавоғитро банно ёфт ин сифот айб кард ва гуфт : сазои худоӣ наанд ки ин сифот надоранд , бдонстим ки ин сифоти худоиро ъзу ҷл бар камоланд , ва ӯро сазоанд , ва дар вай ҳқоӣқанд номахлуқу номафъӯл , аз шабаҳ ва мисли муназзаҳ , ва аз айбу ори муқаддас , ва аз ҳудусу мнқсти мутаъолӣ . Фиръавну намруди даъвӣ худоӣ карданд ,у бойени сифот мавсуф буданд , аммо ҳамномӣ буд ҳамсанӣ на , ки эшон махлуқ буданд ,у сифоти эшон махлуқ . Ва маҷъӯлу маснӯъ , қарини айбу ор , ва муҳтоҷ хӯрду хоб , нобӯдае дай , бечорае имрӯз , ва ноёфтае фардо . Ин сифот бидон сифот чаҳ монад ! карда бо кирдигор кӣ баробар буд ! инаст ки раб алъзаҳ гуфт : أи Фмни ихлқи кмни лои ихлқ ? лӣси кмслаҳи шайъи ءу ҳўи алсмиъи албсир . Сами қоли таъолӣ : қул адъўои шркоءкми қул ё Муҳамад ! аиҳо алмшркўн ! адъўои шркоءкм .

إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ای الاصنام «عِبادٌ» ای مخلوقة مملوکة مقدّرة مسخّرة. أَمْثالُکُمْ ای اشباهکم فی کونها مخلوقة للَّه. و قال الازهریّ: ای انّها تعبد اللَّه کما تعبده، و تلک العبادة منها لا یعلمها الّا اللَّه، دلیله وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ، أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ الایة، و نظائرها. فَادْعُوهُمْ امر انکار فَلْیَسْتَجِیبُوا لَکُمْ ای فلیجیبوا، امر تعجیز، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ أنها آلهة. ثمّ بیّن أنّ من عدم الصّفات لا یستحق الالهیّة، فقال: أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْیُنٌ یُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها این آیت حجّتی روشن است بر اهل بدعت در اثبات صفات حق جلّ جلاله، که بتان را نایافت این صفات عیب شمرد، هم چنان که گوساله بنی اسرائیل را بنا گویایی عیب کرد، گفت: أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لا یُکَلِّمُهُمْ؟ و ابراهیم خلیل (ع) پدر خود را گفت: لِمَ تَعْبُدُ ما لا یَسْمَعُ وَ لا یُبْصِرُ، و قوم خود را گفت: فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ، هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ؟! چون طواغیت را بنا یافت این صفات عیب کرد و گفت: سزای خدایی نه‌اند که این صفات ندارند، بدانستیم که این صفات خدای را عزّ و جلّ بر کمال‌اند، و او را سزااند، و در وی حقائق‌اند نامخلوق و نامفعول، از شبه و مثل منزّه، و از عیب و عار مقدّس، و از حدوث و منقصت متعالی. فرعون و نمرود دعوی خدایی کردند، و باین صفات موصوف بودند، امّا همنامی بود همسانی نه، که ایشان مخلوق بودند، و صفات ایشان مخلوق. و مجعول و مصنوع، قرین عیب و عار، و محتاج خورد و خواب، نابوده‌ای دی، بیچاره‌ای امروز، و نایافته‌ای فردا. این صفات بدان صفات چه ماند! کرده با کردگار کی برابر بود! اینست که ربّ العزّة گفت: أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ؟ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. ثمّ قال تعالی: قُلِ ادْعُوا شُرَکاءَکُمْ قل یا محمد! ایّها المشرکون! ادْعُوا شُرَکاءَکُمْ.

Ва азоФи илайҳами лأнҳми изъмўни анҳо шуракои аллоҳ . Сами кидўн эй болғўои антму шркоءкми фии макрӯҳии сароу ҷҳро . Флои тнзрўни лои тؤхрўои ании мо тқдрўни алайҳи ман алмкрўаҳ .

و اضاف الیهم لأنّهم یزعمون انّها شرکاء اللَّه. ثُمَّ کِیدُونِ ای بالغوا انتم و شرکاءکم فی مکروهی سرّا و جهرا. فَلا تُنْظِرُونِ لا تؤخّروا عنّی ما تقدرون علیه من المکروه.

إни велеи аллоҳи асла « вале » алии Фъил , кқўлаҳ : аллоҳ вале аллазӣнаи омнўо .

إِنَّ وَلِیِّیَ اللَّهُ اصله «ولیّ» علی فعیل، کقوله: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا.

Фдхлтаҳи ёءи алозоФаҳи комаи дахлати фии қавла : أнти велеи фии алднёу алохраҳ , сами фатҳати ёءи алозоФаҳи лмои лқиҳои алифи алўсл , комаи фатҳати фии қавла : « рабии аллоҳ » Фозои вақфати алайҳои қиллати велеи бскўни ёءи алозоФаҳи комаи тқўли рабӣ . إни велеи аллоҳ эй ани алзии итўлии ҳифзӣу нусратии аллоҳи алзии أиднии бонзоли алкитоби алӣ ,у ҳўи итўлии насраи алсолҳину иҳФзи алмؤмнини аллазӣнаи лои ишркўн .

فدخلته یاء الاضافة کما دخلت فی قوله: أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ، ثمّ فتحت یاء الاضافة لما لقیها الف الوصل، کما فتحت فی قوله: «رَبِّیَ اللَّهُ» فاذا وقفت علیها قلت ولیّی بسکون یاء الاضافة کما تقول ربّی. إِنَّ وَلِیِّیَ اللَّهُ ای انّ الّذی یتولّی حفظی و نصرتی اللَّه الّذی أیّدنی بانزال الکتاب علیّ، و هو یتولّی نصرة الصّالحین و یحفظ المؤمنین الّذین لا یشرکون.

Ва аллазӣнаи тдъўни ман дунаи лои исттиъўни нсркму лои أнФсҳми инсрўн ,у إни тдъўҳм яъне алосноми إлии алҳдии лои исмъўоу троҳми инзрўни إлики иқоблўнк , ман қўлҳм : дории тнзри илои дорк , эй тақобулҳо ,у қили троҳми кأнҳми инзрўни алик ,у тҳсбҳми ирўнк , ва ҳам лои ибсрўни ҳозои кқўлаҳ : ватарӣ анноси скорӣ

وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَکُمْ وَ لا أَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ، وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ یعنی الاصنام إِلَی الْهُدی‌ لا یَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ یقابلونک، من قولهم: داری تنظر الی دارک، ای تقابلها، و قیل تراهم کأنّهم ینظرون الیک، و تحسبهم یرونک، وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ هذا کقوله: وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری‌

Яъне кأнҳми скорӣу тҳсбҳми скорӣ ,у қили фотиҳаи аъинҳои феъли алнозр . Ва ҳам лои ибсрўни лأнҳои лои ҳаёаи лҳо ,у анмои ахбри ани алосноми болҳоءу алмими лонҳои мусаввараи алии сувара банӣ одам , мухбираи анҳо бأФъолҳм .

یعنی کأنهم سکاری و تحسبهم سکاری، و قیل فاتحة اعینها فعل النّاظر. وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ لأنّها لا حیاة لها، و انّما اخبر عن الاصنام بالهاء و المیم لانّها مصوّرة علی صورة بنی آدم، مخبرة عنها بأفعالهم.

Ва қил : троҳм яъне алкФори инзрўни алики бأъинҳм ва ҳам лои ибсрўн , лأнҳми лои иқрўни бнбўтк , ман қавла :у алии أбсорҳми ғшоўаҳ .

و قیل: تراهم یعنی الکفار ینظرون الیک بأعینهم و هم لا یبصرون، لأنّهم لا یقرّون بنبوّتک، من قوله: وَ عَلی‌ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ.